Alǵashqy 2 quryltai
Dúnie júzi qazaqtarynyń I quryltaiy Almaty qalasynda 1992 jyly 28 qyrkúiek pen 4 qazan aralyǵynda ótip, Dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy qurylǵan. Qaýymdastyqtyń Tóralqasynyń tóraǵasy prezident Nursultan Nazarbaev, birinshi orynbasary bolyp Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, jazýshy Qaldarbek Naimanbaev bekitilgen.
Quryltai kúnderi “Qazaqtar: keshe, búgin jáne erteń” degen taqyrypta ǵylymi konferentsiia ótip, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Nazarbaev “Qushaǵymyz baýyrlarǵa aiqara ashyq” degen taqyrypta baiandama jasap shettegi qandastaryna elge oralý jóninde úndeý tastaǵan
. Budan keiin 2002 jyly II quryltai Túrkistanda ótip, qazaq kóshin jandandyrý máseleleri qarastyrylyp, kóshi-qon kvotasynyń mólsherin arttyrý, shetelde turatyn qazaq jastarynyń Qazaqstannyń joǵarǵy oqý oryndarynda oqytý úshin jaǵdai jasaý, qandastardyń el ekonomikasynan habardar bolyp, tarihi otanyna investitsiialar ornalastyrý múmkindikteri sekildi máseleler talqylanǵan.
Alǵashqy 2 quryltai óz nátijesin berip, táýelsizdiktiń alǵashqy 15 jyldyǵynda qazaq kóshi qarqyndy júrdi. Óz Otanyna bilim izdep kelgen qazaq jastarynyń da qarasy mol boldy.
Oǵan sol kezdegi Dúniejúzi qazaqtary Qaýymdastyǵy Tóralqasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Qaldarbek Naimanbaev, tóralqa múshesi Altynbek Sársenbaiuly siiaqty ultshyl tulǵalardyń naqty áseri bolǵanyn el biledi dep oilaimyz. Atalǵan qoǵam jáne memleket qairatkerleriniń kezinde Dúnie júzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy da yqpaldy mekemeke ainalǵan edi.
Mamashev keldi...
2004 jyly Dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵynyń Tóralqasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Qaldarbek Naimanbaev qaitys bolyp, orynyna Talǵat Mamashev degen adam keldi.
Talǵat Mamashev kelgennen beri 2005 jáne 2011 jyldary Astanda dúnie júzi qazaqtarynyń III jáne IV quryltaiy ótip, endi V quryltaiǵa daiyndalyp jatyr. Jasyratyny joq, bizdiń ǵana pikirimiz emes, Dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵyna Talǵat Mamashev kelgennen beri qaýymdastyqtyń da, quryltaidyń da jyldan jylǵa kúshi de, senimi de ketip bara jatqany kóp aitylady. Bul da bolsa «Oralmandardy urǵany bar» Talǵat Mamashevtyń qazaq ultyna degen mahabbatynyń ashyq kórinisi bolsa kerek.
Dúniejúzi qazaqtarynyń III jáne IV quryltaiynda aýyz toltyryp aitatyndai eleýi eshteńe bola qoiǵan joq. Tipti turalap qalǵan kóshi-qonnyń túitkildi máselelerin de durys talqylai almaǵandyqtan
IV quryltaidan bastap qazaq kóshiniń toqyraýy bastaldy. Dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy da aty bar zaty joq mekemege ainaldy.
Ony qaýymdastyqtyń ókilderi de «bizdiń ondai ókilettiligimiz joq» degen sózderdi jii aitýymen bildirip te júr.
Úkimetke esep berý maqsatynda jylynda birneshe ret kóshi-qon taqyrybynda dóńgelek stol uiymdastyrý men shetelden kelgen aqyn-jazýshylardyń bir-eki jinaǵyn shyǵarýdan basqa qaýymdastyqtyń tyndyryp jatqan sharýasy joqtyń qasy. Kóshi-qon jáiin talqylaǵan jinalystardy da Talǵat Mamashev myrza «Oralmandarǵa» zárin tógip bastap, ár elden kelgen qandastardy bir-birine aidap salyp taratatyn. Qaýymdastyqqa jón surap barǵan aǵaiyndy esikten kirgennen jón-josyqsyz aiǵaiǵa alyp, ekinshi esikterin atamastai qaitaratyny taǵy bar.
At tonyn ala qashady
Dúniejúzi qazaqtarynyń Qaýymdastyǵy – álemniń ár qiyryndaǵy qazaqtyń iesi, ár qazaqtyń otanymen bailanys ornatý ortasy. Biraq, qazir iesi shettegi qazaqtyń, shettegi qazaq iesiniń jaǵdaiynan habarsyz. Qaýymdastyq sheteldegi qazaqtar turyp jatqan eldiń ishki saiasatyna aralaspaidy. Biraq, bul shettegi qazaqtyń tynysh tirshiligi men ózekti máselelerine bei-jái qaraidy degendik emes.
Ózge eldiń ishki saiasatyna aralaspaǵanymen ondaǵy qazaqtarǵa degen memlekettiń kózqarasyn, ondaǵy qazaqtardyń negizgi máselelerin zerttep - zerttelep elimizdiń qatysty oryndaryna jetkizip otyratyn, álem qazaqtarymen bailanys ornatyp otyratyn osy – dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy edi ǵoi.
T. Mamashev basqarǵan qaýymdastyq bolsa, shettegi qazaqtardyń mańyzdy máselerleri týraly sóz qozǵar bolsańyz, «biz ózge elderdiń ishki isine aralaspaimyz» dep birden at tonyn ala qashady. Qazaq bar jerdegi qai memlekettiń ishki sharýasy bolsa da, ol tolyq qandy ol eldiń ishki sharýasy emes. Qazaq bar jerde qazaqtyń iesiniń de múdesi bolady. Quzyreti «ishki sharýaǵa» aralasýǵa jetpese, ókiletiligin ótkize alatyn jerge negizgi máseleni jetkizý qaýymdastyqtyń mindeti edi ǵoi.
Qaýymdastyq bolsa ózderiniń qoǵamdyq uiym ekenin alǵa tartyp, kez-kelgen máseleden sytylyp shyǵyp, tipti ózińizdi túimedeidi túiedei etip kórsetýshi, arandatýshy adam qataryna qosa salady.
Qaýymdastyqqa bólingen qarjy qaida?
Qaýymdastyq elge oralǵan qandastar máselesinde de qulyqsyz. Kóshi-qon týraly zańǵa ózgerister engizerde úkimetke esep berý maqsatynda ótkizetin, sheshimi joq dóńgelek stoldarynan basqa eshteńesi joq. Osynshama jyldyń ishinde kóshi-qon salasyn jandandyrý, shettegi qazaqtardyń elimizdiń soltústik óńirlerine tartý týraly bir de óz jobalaryn usynǵanyn da kórmedik. Sheteldegi qazaqtardyń mádeniet, bilim ortalyqtarymen qandai bailanystar ornatyp otyrǵanyn da belgisiz.
Atap aitqanda, Talǵat Mamashev basqarǵan Dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy úkimetten bólingen qarjyny qyzmetkerlerine ailyq retinde berip ǵana otyrǵan mekemege uqsaidy.
Endigi Dúniejúzi qazaqtarynyń V quryltaiynda Dúniejúzi qazaqtary Qaýymdastyǵynan kúter úmitimiz joq. Shetelden uzyn alǵan, keń tusaý alyp keletin quryltaiǵa qatysýshy qandastarymyzdyń da shettegi qazaq máselesin tolyqqandy jetkize alaryna da senimimiz joq. Tek úkimetten, Elbasy Nursultan Nazarbaevtan osy quryltaida Dúnie júzi qazaqtarynyń Qaýymdastyǵynyń kúshin qalpyna keltirýdi ǵana suraimyz. Ol úshin kelesi usynystarymyzdy jetkizgimiz keledi:
- Qaýymdastyqtyń maqsaty men mindetin qaita qarap, ókilettik qurylymyn bekitý. Dúnie júzi qazaqtaryna ie bola alatyndai kúsh-qýat berý;
Dúniejúzi qazaqtary Qaýymdastyǵynyń memlekettik statýsyn belgilep, qoǵamdyq uiym deńgeiinen memlekettik mekemege kóterip, Qazaqstannyń Syrtqy ister ministrliginiń quzyryna berý. Syrtqy ister ministriniń bir qurylymy bola otyryp, shettegi ár qazaqtyń máselesin basty nazarǵa alýdy tapsyrý; - «Oralmandy urǵany bar» Dúnie júzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashevty jumys tobymen birge qyzmetinen bosatyp, ornyna qazaq múddesin basty orynǵa qoiǵan ultshyl azamattardy ákelý.
- Qazirgi zaman talabyna sai qaýymdastyq jumysynyń ashyqtyǵyna mán berý. Atap aitqanda, qazirgi kezdegi Dúnie júzi qazaqtary Qaýymdastyǵynyń el bilmeitin http://qazaq-alemi.kz degen resmi saitynyń jumysyn jandandyryp, ár eldegi qazaqqa el ishindegi mańyzdy jańalyqtardan habardar etip, shettegi qazaqtardyń jaǵdaiyn el ishine jetkizip otyrýdy nazarǵa alý.
Budan ary memleket qarjysyn aty bar zaty joq, qoǵamdyq uiymǵa shasha bermei, naqty jumystar jasaityn, ár qazaqtyń iesi bola alar memlekettik mekemege ainaldyrar kez keldi. Dúniejúzi qazaqtarynyń Qaýymdastyǵyn «Ár qazaq meniń jalǵyzym» dep bar qazaqqa súiine de, kúiine alatyn adamnyń basqarǵany qajettilik.
Turdybek QURMETHAN
