– Jerlesterim óte eńbekqor. Mynda jylyjai salyp, kartop, sábiz ósirip, mal sharýashylyǵymen ainalysatyn bolady, - deidi Jańabai Aǵabekov.
Kóshý ár adamnyń jeke isi. Memleket eshkimdi kúshtemeidi. Óz kezeginde Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministri Tamara Dúisenova: «Kóshýge niet bildirgenderge jol shyǵyny, baspana jaldaýdy aitpaǵanda, sol barǵan jerine úirenisip ketkenshe, aqsha beremiz. Jumysqa turýyn da qadaǵalap otyramyz», – degen edi.
Búginde ońtústikten soltústikke bet alǵan qazaqtardyń úmiti aqtala ma degen zańdy suraq týyndaidy? SQO-nyń búgingi ahýaly qandai? Osy rette belgili ekonomist Aidarhan Qusaiynov oiyn ashyq aitypty:
– Túpki ekonomikalyq saiasat pen dáiekteme joqtyń qasy. Jaqsy, adam kóship keldi delik. Ornalasty, járdemaqyny paidalandy, ary qarai ne isteidi? Jańabai Aǵabekovtiń jasaǵany – jobany júzege asyrýdyń eń tiimdi tásili. Eger onyń tirshiligi soltústik óńirde jaqsy damysa, basqa da jurtttar legimen kóshetin bolady. Sondai kásipkerler kóbirek bolsa, basqa adamdardy da tartady. Ol úshin eń bastysy – bizneske qolaily jaǵdai jasaý. Adamdardy kóshirmes buryn, kásipkerlikke qolaily jaǵdai jasaý qajet, – deidi bilikti maman.
Al ekonomikalyq sholýshy Denis Krivosheev jappai migratsiia – ońtústikqazaqstandyq aýyldyq azamattar qalalyq bolý úshin kóship jatqanyn aitty.
– Eldi ýrbanizatsiia jaýlap aldy. Qala halqynyń sany úzdiksiz ósse, aýyl halqynyń sany, kerisinshe, tómendep barady. Adamnyń qai jaqtan qonys aýdarǵany mańyzdy emes, aýyldyqtar qalada turýǵa ekonmikalyq jaǵynan da, psihologiialyq jaǵynan da beiimdelmegen. Bul úrdis qosylǵan qundy qalyptastyrmaidy, kerisinshe, shaiyp ketedi. Olardy ornyqtyrý úshin biýdjetti keńeitýge týra keledi. Aýyldan aýylǵa kóshse bir jón, biraq bul – ýrbanizatsiia. Oilandyratyny, «ońtústikte halyq tyǵyz ornalasqan, soltústikte bul kórsetkish tómen. Qytaidyń Gýanchjoý halyq tyǵyz ornalasqan aýdan. Al Shymkent halqy bar-joǵy 3 millton halyq turady. Bul Qytaimen salystyrǵanda shaǵyn qalashyq. Reseidi alsaq, Ombyda – 2 million, Novosibirde – 4 million. Jalpy, bizdiń elde halyq kóp, tyǵyz ornalasqan dep aitý artyq. Sapaly turǵyndardyń sanyn kóbeitý kerek! Iaǵni, aýyl ózin-ózi týǵyzý tiis. Ol úshin aýyldyqtar kóship ketpeýdiń barynsha jaǵdaiyn jasaý qajet, – dep sholýshy qazaqtardyń soltústikke bet alǵanyn quptamaityn syńai tanytypty.
Al Qazaqstan rieltorlary qaýymdastyǵynyń prezidenti Elena Griva:
– Kóship jatqandar úshin jumys, bilim alý, tamaqtaný ekinshi oryndaǵy másele. Bastysy – baspana! Shymkenttik kásipker Aǵabekov is júzinde memlekettik baǵdarlamany júzege asyrdy dep aitýǵa bolady. Eger memleket osylai jasaǵanda kóptegen jurt turǵylyqty jerin jańa jerge aýystyrýǵa talpynýshy edi, – deidi.
Búginde úkimet atalmysh baǵdarlama boiynsha qonys aýdarýshy otaǵasyna 50, al otbasy múshelerine 35 AEK kóleminde qarja beredi. Qazir 1 AEK – 2121 teńge. Sonda otaǵasy kóshti bastaǵany úshin 106050 teńge alady. Bul árine az.
Qonys aýdarǵandarǵa tegin baspana berilmeidi. Biraq, baǵany salystyrsaq, qonys aýdaratyn OQO turǵynyna baspana satý-satyp alý tiimdi. Qazir Shymkentte baspananyń 1 sharshy metri ortasha eseppen 665 dollar nemese 225 200 teńge, Petropavlda – 186 900 tg nemese 552 dollar, Óskemende bir sharshy metr 181 700 teńge/537 dollar.
Tipti, bolmasa jalǵa alýǵa bolady. Biraq, kez kelgen qonys aýdarýshy belgili bir mólsherde qarjy shyǵyndaidy. Materialdyq, moraldyq stress. Eger materialdyq járdem berilse, ózge óńirge kóshý qiyn bolmaidy. Sondyqtan ár adamnyń jeke basyndaǵy jaǵdai eskerilip, baǵdarlama tiimdi ózgerister engizýdiń mańyzy zor.
Jańa qonys tepken otbasynyń aldynda qaida, qalai, jáne qansha tabys tabamyz degen suraq týady. Bul máseleni kóshpei turyp aldyn ala anyqtap alýdyń da mańyzy zor. Sebebi, ońtústikte tabys ákelgen jumys soltústikte paidaǵa jaramai qalýy múmkin.
QR Táýelsiz kásipodaqtar konfederatsiiasynyń tóraiymy Larisa Harkova:
– Máselen, soltústik óńirde temir sheberleri, mehanik, zerthana qyzmetkerleri tapshy delik. Sondyqtan kózdi jumyp kóshe jónelmei, qonys aýdaratyn turǵylyqty jerde qandai mamandyqtar suranysqa ie ekendigin egjei-tegjeili bilip, belgili bir mamandyq kýrsyn oqyp alýy kerek. Aýyl turǵyndary qalaǵa múldem daiyndyqsyz keledi. Saldarynan óz mamandyǵy, bilimi men qabiletine sai emes, tipti buiyrǵan qara jumysqa jegiledi. Nátijesinde birqatar óńirlerde biliksiz mamandar jumys isteýde. Oǵan dálel – joldarymyz ben qurylystar. Buryndary jumys berýshini qanaǵattandyrarlyq PTÝ bar bolatyn. Sondyqtan bárin aldyn ala josparlap, tapshy mamandyqty bilgen durys, – deidi.
Resmi málimet boiynsha, Shymkent sharyqtap ósip barady, birneshe jyldan soń halqy 5 millionǵa jetedi degen boljam bar. Al memorgandardyń málimetinshe, soltústik oblystaǵy eldi-mekenderden jurt jappai kóship jatyr.
Sondyqtan ońtústikten-soltústikke qonys aýdarǵan qarapaiym halyqqa baspana berilip, biznespen ainalysýyna múmkindik týǵyzý qajet. Sondai-aq, sýbsidiia, oqý izdegen jastarǵa jalpy bólingen grant sheńberinde kvotany arttyrý kerek..
Zaira SABITOVA
