[caption id="attachment_24382" align="aligncenter" width="342"]
Nuǵman Aralbai[/caption]
Osy jaitqa qatysty saitymyzǵa biologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Nuǵman Aralbai (sýrette) habarlasyp, pikirin bildirdi. Qaz-qalpynda berip otyrmyz.
Eskerte keteiik, redaktsiia bul arada avtorlarǵa ashyq alań usynyp otyr. Saitymyzda jaryq kórgen maqala avtorlarynyń ustanymy men redaktsiiasy kózqarasy sáikes kele bermeýi múmkin.
Sonymen, Nuǵman Aralbaidyń ne degenin oqyp kórelik.
Nazarbaev bilip otyr...
"Plagiat degen jaqsy nárse emes. Báseneden belgili dúnie bul. Prezidenttiń Ulttyq ǵylym akademiiasynyń jalpy jinalysynda osy týraly sóz qozǵaýynyń ózi májbúrlikten týǵan. Budan ári úndemei qalmasqa bolmady. Nazarbaev osy saladaǵy bylyqty kórip-bilip otyr óitkeni.
Onyń alǵysharttary mynadai: eń qiyny – bir kezderi Bilim ministri bolǵan B.Jumaǵulov myrzanyń, QazUÝ-dyń rektory Ǵ. Mutanovtyń osyndai «shiki» «ǵylymi eńbekterin», onyń ishinde basqa doktorlyq dissertatsiialar da bar, qazaqtyń ǵylymyna, qala berdi bútkil qazaq ziialylaryna túsken kóleńke, jaqqan qara kúie ekendigi endigi jerde dáleldeýdi qajet etpeitin aksioma.
Eń soraqysy sol – mundai «avtorlar» - «plagiatorlar» ǵylym men bilimdegi irili – usaqty mansap ieleri bolyp alǵan.
Istegeni urlyq, aýzynyń «dýasy», sóziniń «qunary» joq osyndai «plagiatorlar» ǵylymi keńester, kafedralardyń, fakýltetterdiń, zerthanalardyń, ǴZI-nyń ǵylymi forýmdaryna basshylyq jasap, sheshim shyǵaryp, úkimet organdaryna berip otyr.
Osyndai basshylar men tóraǵalar qabyldaǵan ǵylymi sheshimderde qandai paryq pen pátýa, aqiqat bar?
«Ómirden ne alaryńdy ýaiymdama, sońynda ne qalaryn ýaiymda» - degen eken dana babalarymyz.
Bul plagiattar «ómirden ne alaryn» ýaiymdap júrgen adamdar, iaǵni olardyń «men ketken soń topan-sý qaptasa da, báribir» - degen ustanymdaǵy adamdar ekeni kózge uryp tur. Eldiń, jurttyń bolashaǵyn oilaǵan adamdar olai oilamaýy, istemeýi kerek edi, ásirese irili-usaqty basshylar úshin bul «keshirilmes kúná» bolsa kerekti... Biraq, olai bolmai tur. Bul – birinshiden.
Aqsha jelge ushty
Ekinshiden, Prezidenttiń plagiat týraly Qazaqtyń eń biik ǵylymi minberinen aitýy, Qazaq ǵylymynyń qazanyn qainatyp otyrǵan Bilim jáne Ǵylym ministrligine, ǵylymi eńbekterdi súzgiden ótkizip otyrǵan Bilim jáne Ǵylym salasyndaǵy baqylaý komitetine, ǵylymi-saraptamalyq qaýymdastyqqa, onyń ishinde dissertatsiialyq keńesterge jáne t.b. berilgen saiasi baǵa siiaqty.
Bul degenińiz BǴM-de ǵylymdy uiymdastyryp, basqarýda berekesizdikke jol berilgen degen sóz. Ekonomikalyq tilmen aitsaq, ǵylymǵa degen memleket qarjysyn BǴM jelge ushyryp otyr. Elbasynyń eń biik minberden osyndai alańdaýshylyq bildirýin basqa qalai deýge bolady?
Budan buryn osy saittan "QazUÝ-daǵy plagiat: belgili ǵalymnyń eńbegi urlandy" degen maqalany oqydym.
Al endi siz aityp otyrǵan máselege keletin bolsaq, bul aitylǵan fakt meniń qabyrǵama qatty batyp otyr. Ásirese, botanika ǵylymyna degen jeńil kózqaras alańdatady. M. Qurmanbaevanyń dissertatsiiasy qurylymdyq botanika salasyna, onyń ishinde ártúrli ekologiialyq faktorlardyń mádeni ósimdikterdiń anatomiialyq qurylysyna áseri týraly bolatyn.
Ǵylymi qaýymdastyq ol kisini qurylymdyq botanikanyń mamany dep moiyndaidy – ǵoi dep oilaimyn.
Al endi jalpy botanika men biologiialyq alýan-túrlilik máseleleri boiynsha jasaǵan eńbekteri bar ma, joq pa? – ol jaǵyn bile almadym.
Sondyqtan, eger M. Qurmanbaeva hanym qurylymdyq botanikadan monografiia, oqýlyq jáne t.b. jazyp, oqý protsesine engizip jatsa, meniń oiymsha, ol osynshama shý týdyrmaýy kerek edi. Sebebi ondai kitap M. Qurmanbaeva hanymnyń tarapynan ǵylymi negizdelgen bolar edi. Al endi myna oqýlyq «JenPI-de» kitap jetpei jatqan soń basylǵan siiaqty. Asyǵys, tereń oilanbastan ...
Áitpese, sol «JenPI» osy kitapqa kóshirilgen N. Muhitdinov, S. Aidosova, Á. Begenovtiń jáne Á. Ámetov áriptesterimizdiń osy eńbekterine baspaǵa tapsyrys bere salsa, avtorlaryna «gonorar» tólei salsa boldy emes pe?
Kásibi botanik retinde aita keteiin – bul kitaptar meniń jumys stolymdaǵy kúndelikti aýa men sý siiaqty qajetti dúnieler. Basqa botanikterde de solai ekenine senimdimin. «Men muny ne úshin aityp otyrmyn», - deseńiz, aitaiyn:
- Ol kitaptardaǵy sóilemder men sóz – saptaýlar, oi men ǵylymi aqparat berý stili qazaq tilindegi botanika ǵylymymen ainalysatyn kópshilikke keńinen málim. Sondyqtan, keibir komentariilerde aitylǵandai – ádebietter tiziminde keltirilgenmen de, basqa avtorlardyń oiyna silteme bar da, kóshirý bar. Meniń oiymsha, bul jerde kóshirý basym. Kóshirgende de – batyl kóshirý, belden basyp kóshirý desek bolatyndai.
Bul – birinshiden.
Plagiat
Ekinshiden meni alańdatatyny, M. Qurmanbaeva hanymnyń doktorlyq dissertatsiiasyna ǵylymi jetekshilik etken A.K. Sadanov myrza ósimdikter anatomiiasy salasynan maman emes, onyń ústine dissertatsiia «Ekologiia» - mamandyǵy boiynsha dissertatsiialyq keńeste qorǵalǵan (sol A.K. Sadanov tóraǵalyq etetin). Al A.K. Sadanovtyń ǵylymi jetekshiligimen sol dissertatsiialyq keńeste qorǵalǵan G.T. Sitpaevanyń botanikadan doktorlyq dissertatsiiasynyń 85% - plagiat ekeni kezinde dáleldenip, ashyq derekkózderde jariialanǵan.
Osy dissertatsiialyq keńeste qorǵalǵan taǵy da birqatar doktorlyq dissertatsiialardyń zertteý nyshany (obektisi) – botanikalyq bolǵanymen, onyń avtorlary botanik emester bolatyn jáne de barlyǵynyń ǵylymi jetekshisi – A.K. Sadanov. Al A.K. Sadanov botanika salasynyń mamany emes.
Sondyqtan, osy maqalaǵa aitylǵan komentariilerdiń birqatarynda usynylǵan M. Qurmanbaevanyń doktorlyq dissertatsiiasyn plagiatqa tekserý ideiasy de negizsiz dep aita almaimyn.
Bul rette botanikalyq obektilerden doktorlyq dissertatsiia qorǵaǵan A.K. Sadanovtyń barlyq «oqýshylarynyń» jumystaryn plagiatqa tekserý kerek siiaqty. Ázirge esime túsip turǵandary – erli-zaiypty Kentbaevtar jáne t.b. Jaraidy, urlap-kóshirgendi plagiat dedik. Al plagiattyqqa dem berip, ǵylymi-jetekshilik etken «tulǵany» kim deimiz?
Men sizdiń nazaryńyzdy aýdaryp otyrǵan A.K. Sadanov myrza ǴZI-nyń direktory, memlekettik syilyqtyń iegeri, Úkimet basshysy tóraǵalyq etetin joǵarǵy ǵylymi – tehnikalyq keńestiń múshesi, hám botanikanyń mamany bolmasa da, botanikadan doktorlyq dissertatsiialardyń ǵylymi – jetekshisi. Sonda kimdi ulyqtap júrmiz?
Myna maqaladan keiingi komentariilerde M. Qurmanbaevany jaqtap jýrnaliske, basqa adamdarǵa qattylaý sózder aitylyp jatyr. Qolynan ustap alǵan dúnieni, dáleldenip aitylǵan dáiekti sózbuidaǵa salý Elbasymyz ustanǵan saiasi baǵytqa qarsy turý emes pe eken?..
