Sondyqtan onyń kóp úshin tańsyq ári túsiniksiz bolyp jatýy zańdy. Degenmen, biz sózge tartqan saiasattanýshylar men mamandar, onyń Qazaqstannyń saiasi jáne partiialyq damýy úshin asa qajet tetik ekenin basa aitady. Bul, tipti qazirgi Belarýs elindegi saiasi jaǵdailardyń bizde qaitalanbaýy úshin de kerek eken. Naqtyraq aitqanda, sarapshylar pikirinshe, bul kúshke salýdyń, sailaýdyń arty shieleniske ulaspaýdyń aldyn alý, eń bastysy, qajet kezde saiasi kóshbasshyny, kez kelgen saiasatkerdi yń-shyńsyz, zańdy túrde almastyrý tetiginiń paida bolýy dese de bolady...
Qazaqstanda saiasi reforma qajettigin osyǵan deiin bilikten tys ókilder aityp kelse, keiingi kezderi muny biliktiń ózi de moiyndaýǵa májbúr bolǵan. Moiyndap qana qoimai, ony shyndap qolǵa ala bastaǵan.
- Buǵan sońǵy Prezidenttik sailaý dálel. Sodan keiin, birden bul baǵytta shyn ózgerister beleń ala bastady, praimeriz – sonyń bir kórinisi, bul – jaqsy nyshan, - deidi búginderi muhittyń arǵy jaǵynda turatyn saiasattanýshy Ýálihan Tóleshov.
Al qazir elimizdiń ár óńirinde ótip jatqan praimerizge tikelei qatysyp, oǵan baqylaýshy retinde tartylǵan saiasattanýshy Erlan Saiyrov bul - búgingi kúnniń talaby, dúniejúzilik sipattaǵy protsesterge ilesýde elimizdegi saiasi mádeniettiń jańasha qalyptasýynyń negizi ekenin aitady.
Partiiaishilik sailaýdyń maqsaty men mindeti
- Dúniejúzinde memleket institýynyń demokratiialyq qundylyq, teńdik turǵysynda durys jaýap bere almaýyna bailanysty AQSh-ta, Eýropada memleket institýtynyń jańa turpatyna degen qajettilik ósip, ózekti máselege ainalýda. Sonymen birge kórshi Reseide, Belarýs elinde de qazir demokratiia, adam quqyǵy úshin bilik pen halyq arasynda teke-tires bolyp jatyr. Osy dúniejúzilik protsester Qazaqstanǵa da óz áserin tigizbei qoimaidy. Qazirdiń ózinde, qarap otyrsańyz, bizdiń qoǵamda demokratiiaǵa, pikirler pliýralizmine degen suranys órship tur. Kez kelgen adam áleýmettik-ekonomikalyq, qoǵamdyq máselelerin ózi alǵa tartyp, memlekettik basqarý isine aralasqysy keledi ári bul zańdy qubylys. Ókinishke orai, táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde saiasi-qoǵamdyq protsester kenjelep qaldy. Osy jaǵynan alǵanda, jańadan túren salǵan praimeriz tetigi osyndai niettegi adamdardy memlekettik basqarýǵa at salysyp, óz kúsh-jigerin synaýǵa múmkindik beretin jańashyl ózgeris, - deidi saiasaiasattanýshy Erlan Saiyrov.
Jalpy, saiasattanýshylardyń tolyqqandy pikirin alǵa tartpastan buryn, aldymen praimerizdiń basty maqsaty men mindetin aiqyndai ketelik.
Eń bastysy, bilik saiasi reformany óz partiiasy - Nur Otan-nan bastaýdy jón dep tapty. Sonyń negizinde Nur Otan partiiasynyń kóshbasshysy Nursultan Nazarbaev 2020 jyldyń 17 tamyzy men 3 qazany aralyǵynda praimeriz ótkizý týraly Qaýlyǵa qol qoidy. Qaýlyǵa sáikes, praimerizdiń mindeti – «Myqty liderler – Myqty partiia» qaǵidaty boiynsha shynaiy jáne myqty kóshbasshylardy partiia qataryna tartý, belsendi jáne bastamashyl azamattar úshin «áleýmettik lift» qurý, eldi damytý máselelerin talqylaýǵa kópshilikti jumyldyrý, aimaqtardaǵy júieli jumys úshin ózekti máselelerdi anyqtaý, sondai-aq, kandidattardyń jeke jaýapkershiligin arttyrý. Al praimerizdiń negizgi maqsaty partiia tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baýyrjan Baibektiń aitýynsha, barlyq deńgeidegi máslihattar men Parlament Májilisindegi tiimdi depýtattyq korpýsty odan ári qalyptastyrý úshin básekelestik negizde jańa kóshbasshylardy aiqyndaý.
Mine, osy mindet pen maqsatty júzege asyrý úshin respýblikamyz boiynsha Nur Otan partiiasynyń praimerizi 17 tamyzda tizgin qaqty. Oǵan sailaý quqyǵy bar kez kelgen qazaqstandyq úmitker bola alatyndyǵy, onyń partiia múshesi bolýy mindetti ekeni, bolmasa oǵan tirkelý qajettigi aityldy. Al oǵan deiin úmitkerler 15 maýsymnan beri eki ai kóleminde arnaiy oqytý dáristerinen ótti. Barlyq kezeńderdi Partiialyq baqylaý komiteti baqylaidy. Eń bastysy, zańnamalyq ózgeristerge sáikes, partiialyq tizimderde keminde 30% áielder jáne 20%-y 35 jasqa deiingi jastar usynylýy mindetteldi. (Jalpy, praimerizdi ótkizý erejelerimen tolyq tanysqysy keletinder, myna silteme arqyly ony oqyp-bile alady)(https://nurotan.kz/primaryze?lang=kz).
Mine, osyndai ózindik erejelerin jariialaǵan partiialyq praimerizge búginderi búkil elimiz boiynsha 11 myńnan asa adam qatysýda eken. Muny saiasattanýshy Erlan Saiyrov rastaidy.
- Praimerizge degen qyzyǵýshylyq óte joǵary. Oǵan 11 myńnan asa adam qatysyp jatyr. Qyzyǵýshylyqtyń artýynyń sebebi, bizde buǵan deiin mundai múmkindik bolmaǵan. Ókinishke orai, 30 jyl ishinde saiasi turaqtylyqty qalyptastyramyz dep qoǵamdyq-saiasi protsesten shettelip qaldyq. Sonyń saldarynan aýdandyq, oblystyq, ortalyq deńgeide óz oiyn erkin bildire alatyn, ózindik azamattyq pozitsiiasy bar azamattarǵa suranys artty. Olardy biz búgingi tańda saiasi arenaǵa alyp shyǵýymyz kerek, onsyz elimizde áleýmettik-ekonomikalyq damý, saiasi turǵyda alǵa jyljý bolmaidy, halyqqa óz taǵdyryn ózi sheshetindei saiasi tetikter jasaýymyz kerek, sol kezde bizdiń elimizde saiasi tepe-teńdik bolady.
Praimeriz – irikteýden ótpegender úshin kelesi sailaýǵa joldama
Rasynda, Qazaqstannyń saiasi ómirine qozǵaý salǵan bul shara, eń aldymen jastar úshin tartymdy. Onyń sebebin Saiyrov praimerizdiń úsh ereksheligimen bailanystyrady:
- Birinshiden, ol deginimiz elimizde saiasi mádenietti qalyptastyrý, ekinshiden, «partiialyq liftini» qamtamasyz etý, úshinshisi kreativti, iaǵni ózge turpattaǵy saiasatkerlerdi saiasat alańyna shyǵarý.
Mine, bul úsh faktor da, saiasattanýshynyń aitýynsha, saiasi protsesterdegi shekteýge bailanysty osy kúnge deiin Qazaqstan jastaryna jasalyp kelgen ádiletsizdikti belgili bir deńgeide joiýǵa múmkindik beredi.
- Máselen, búginderi Qazaqstanda ár deńgeidegi 210 máslihat bolatyn bolsa, onyń 3335 depýtaty bar, biraq solardyń tek 2% ǵana jastar. Qazaqstanda búgingi tańda 18 mln 800 myń halyq turady, onyń 27 paiyzy – jastar. Mine, osy kórsetkishterdi salystyrýda Qazaqstandaǵy jastarǵa qatysty surapyl ádiletsizdik ornap otyrǵanyn baiqaýǵa bolady. Osy máseleni joiý úshin de praimeriz ózekti. Prezident Qasym-Jomart Toqaev ulttyq keńeske usynǵan saiasi paketter ishinde saiasi partiialar quramyndaǵy jastar 30 paiyzdan kem bolmaýy kerek degen talaby bar. Mine, Memleket basshysynyń osy talabyn oryndaýda da bul nárse mańyzdy. Osy printsipte saiasi partiiany qaita jańǵyrtsaq, sonda saiasatqa jańasha oilaityn jańasha turpattaǵy jastar keledi. Búgingi tańdaǵy saiasi protsestiń kúntártibi de osy. Osy jaǵynan alǵanda, Nur Otan praimerizi – jańa saiasi mádenietti qalyptastyrýǵa barlyq negizdi týdyra alady dep esepteimin, - deidi Saiyrov.
Biylǵy jyldaǵy taǵy bir ereksheliktiń praimerizden ótpei qalǵan adamdarǵa tikelei qatysy bar eken. Partiiaishilik sailaýmen saiasi reforma aiaqtalmaityny anyq. Ol jergilikti ózin-ózi basqarýdan bastap ortalyq deńgeidegini de qamtidy. Sondyqtan praimerizdi kelesi bir sailaýǵa joldama dep qabyldaýǵa bolady eken.
- Praimeriz irikteýinen ótpei qalǵan adam esh utylmaidy. Óitkeni ol praimeriz kezinde úlken saiasi mektepten ótedi. Aldymyzda kele jatqan Májilis máslihaty sailaýynan keiin jergilikti jerlerde ákimderdiń sailaýy bastalady, odan keiin jergilikti ózin-ózi basqarý týraly daiyn turǵan kontseptsiia qabyldanyp ketetin bolsa, onda aýdandyq deńgeide de ákimder sailaýy ótýi múmkin. Sondyqtan praimerizge qatystyp jatqan azamattar ózderiniń saiasi mádenietin ósirip, bolashaqtaǵy osy sekildi saiasi dodalarda baq synaýǵa múmkindik alý úshin qomaqty tájiribe jinaqtap shyǵady, - deidi Erlan Saiyrov.
Nur Otan saiasi monopoliiaǵa ainalýy múmkin be?
Biyl maýsym aiynda Nur Otan jaqtastarynyń ligasy quryldy. «Bul - Nur Otan partiiasyn saiasi monopoliiaǵa ainalýynyń belgisi» degen qoǵamda keibir syni pikirler bildirildi. Bul rette sarapshylar pikiri tómendegidei órbidi:
Erlan Saiyrov, saiasattanýshy:
- Nur Otan partiiasynyń jaqtastar ligasy - saiasi tsentristik uiym. Bul uiymnyń negizgi maqsaty bizdiń elimizdiń saiasi-qoǵamdyq protsesterdi evoliýtsiialyq turǵyda damytý. Ol úshin saiasi protsesterdi liberalizatsiialaýǵa basymdyq beriledi. Sonda ǵana biz halyqtyń kópshiliginiń elimizdegi saiasi protsesterge aralasýyna jaǵdai týdyra alamyz. Búgin, mine aýyldardyń ákimderi tikelei sailanatyn bolyp jatyr, ózin-ózin basqarýdyń jańa kontseptsiiasy qabyldanǵaly jatyr, sonymen birge biylǵy praimerizge 11 myńnan astam adam qatysýda, osynyń barlyǵy bizdiń elimizdegi saiasi protsesterdiń jańa turpatta bet alyp kele jatqandyǵyn kórsetedi. Bizdiń liganyń, eń negizgi printsipi de osy.
Ýálihan Tóleshov, saiasattanýshy:
- Barlyq jerde, ár nársede kóptiń salmaǵy bar. Osy jaǵynan alǵanda, praimerizdiń elimizdegi iri ári 800 myńnan asa múshesi bar Nur Otan-nan bastalýy – oryndy. Qazir basqa partiialar solarǵa qarap áliptiń artyn baǵyp otyr, menińshe, oń-solyn ekshep alǵan soń olar da óz ishinde praimeriz ótkizip, jańalanýǵa tyrysady. Bul baǵytta, ázirge shalt ózgeristerdi baiqap otyrǵanym joq, degenmen qyzǵýshylyq joq emes, bar. Sondai-aq partiia alańyn liberalandyrý boiynsha zańǵa ózgerister engizý qolǵa alynǵan, osynyń ózi elimizdegi partiialarǵa jan bitirip, qozǵaý salýda. Bastysy, praimeriz - partiia ishin jańalaýdyń, básekege qabilettilikti arttyrýdyń, saiasi tulǵaǵa obektivti baǵa berýdiń quraly. Endi sol arqyly saiasatkerlerge baǵa bere alamyz. Buryn bizde mundai tetik bolǵan emes. Mundaida ilinip-salynyp júre beretin, bar-joǵy bilinbeitin saiasatkerler degen bolmaidy. Tipti, qazir «monopoliiaǵa ainalýy múmkin» dep qaýiptengen Nur Otan partiiasy, erteń óz ishinde fraktsiialarǵa, taǵy bir toptarǵa bólinip jatsa, oǵan tań qalmaimyn. Óitkeni bul qazirgiden múldem basqa nárse, atap aitqanda, ol - elimizdi sotsial-demokratiialyq liberaldy jolmen damýdyń dańǵyl jolyna túsýine itermeleitin alyp kúshtiń tetigi. Sondyqtan oǵan qaýiptenip qaraýǵa negiz joq dep sanaimyn.
"Nur Otan-ǵa" jańa músheler qabyldaý nege aiaq-astynan toqtatyldy?
Árine, kez kelgen nárseniń yń-shyńsyz júzege asa qoiýy ekitalai. Ásirese, taptaýyryn printsip pen jattandy ádetke boi aldyrǵan bizdiń saiasi júiede. Máselen, keshe ǵana "Nur Otan" partiiasyna jańa músheler qabyldaý ýaqytsha toqtatylǵany jariialandy. Óitkeni praimeriz kezinde keibir bassyzdyqtarǵa jol berilgen. Atap aitqanda, burynǵy áýenge salyp, partiiaǵa májbúrlep múshelikke ótkizý nemese iisi murnyna da barmaityn jastardy osy sharaǵa tyqpalaý degen sekildi. Muny "Nur Otan" partiiasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baýyrjan Baibektiń ózi de moiyndaidy. Bul týraly ol Facebook-tegi paraqshasynda bylai dep jazdy:
"Búgin Praimeriz ótkizý jónindegi Ortalyq uiymdastyrý komitetiniń otyrysynda "Nur Otan" partiiasyna jańa músheler qabyldaýdy biylǵy 11 qyrkúiekten 4 qazanǵa deiingi aralyqta, iaǵni daýys berý aiaqtalǵanǵa deiin toqtata turý týraly sheshim qabyldandy.Sońǵy kezde bizge jekelegen azamattardan "óz" kandidattaryna daýys bergizý maqsatynda partiiaǵa májbúrlep kirgizý týraly "aryzdar" túsýde. Buǵan múldem jol berýge bolmaidy dep esepteimin. Mundai árbir faktini túrli deńgeidegi partiialyq baqylaý komissiiasy jan-jaqty qaraityn bolady".
Demek, praimeriz kezinde partiiaǵa jańa músheler qabyldaý ýaqytsha toqtatylyp, onyń ádil júzege asyrylýyna partiialyq deńgeide úlken mán berilip jatyr degen sóz bul. Dálirek aitqanda, ózine júktelgen bul jaýapty istiń qaltqysyz atqarylýyna Baýyrjan Baibektiń ózi de óte múddeli. Oǵan osy shara úlken saiasi upai áperetinin ol jaqsy bilip otyr. Degenmen bul endi ózge másele talqysy. Praimeriz mańaiyndaǵy bylyqqa qaita oralsaq.
Saiasattanýshy Ýálihan Tóleshov praimeriz tóńireginde mundai nárselerdiń oryn alyp jatqandyǵy ýaqytsha qubylys dep esepteidi.
- Praimeriz – bizdegi avtoritarlyq qatań júieniń avtoritarlyq jumsaq júiege ótýiniń bir tetigi. Buǵan bizdi ýaqyttyń ózi alyp keldi. Onsyz bolmaityndyǵyn Ýkrainadan bastap, keshegi Belarýs elindegi jaǵdai kórsetip berdi. Endi sozbalaýǵa ýaqyt ta, jaǵdai da joq. Bilik osyny aqyry túsinip, moiyndady. Ony qolǵa da aldy. Sondyqtan, maman retinde munyń ózin jaqsy nyshanǵa balaimyn. Bul baǵyttyń ózi durys, al júzege asyrylýdaǵy olqylyqtar júre kele túzelýi tiis. Qazaq: «Kósh júre túzeledi» dep beker aitpaǵan ǵoi. Árine, Nazarbaevtyń saiasi murasy óte kúshti, oǵan qozǵaý salý – qiynnyń qiyny. Árdaiym túrli kedergi endi aldydan shyǵyp otyrady. Biraq oǵan bola qol jaiyp jiberýdiń qajeti joq. Ásirese, qazirgi saiasi ótpeli kezeńde. Iá, biz ótpeli kezeńniń saiasi tetikterin quryp jatyrmyz. Bilikke kelgen Toqaevtyń da atqarýy tiis basty isi osy. Onyń mindeti – jan-jaqty saiasi reformalardy júzege asyrý. Ol az-azdan, tam-tumdap muny qolǵa alyp jatyr. Birden belge basýǵa bolmaitynyn Toqaev ta jaqsy túsinip otyr, degenmen ol konservativti reformator, aqyryndap bolsa da ol kadrlardy ózgertip, kárisin jasyna almastyrýda. Syrttai usaq-túiek bolyp kóringenimen, árine, onyń bári ońaiǵa túsýde dep aita almaimyn. Máselen, saiasi tutqyndar kórsetkishi burynǵyǵa qaraǵanda 50 protsentke qysqardy. Árine, saiasi qýdalaý áli bar elimizde, biraq burynǵy aryn joq. Ol da bolsyn, kádimgidei ózgeris, - deidi ol.
Tóleshov partiiaishilik sailaýdyń bolashaqtaǵy Qazaqstannyń saiasi júiesine úlken ózgeris ákeletinin, ol sonysymen de qundy ekenin basa aitady.
- Jalpy, praimeriz degen partiiaishilik básekelestikti tanytady. Partiia ishindegi baqtalastyqta jeńiske jetkender ǵana partiia basshylyǵyna barady. Mundaida, tipti partiia tóraǵasy ornyna kez kelgen partiia múshesi óz úmitkerligin usynyp, barlyǵy teń baqtalastyqqa túse alady. Bul óte durys nárse, sonda partiia kóshbasshysyn eshkim taǵaiyndamaidy, ol ózi sýyrylyp, búkil baqtalasyn jeńip, alǵa shyǵýy tiis bolady. Kóptegen damyǵan elderde ol solaiynan júzege asady. Máselen, qazir praimeriz jergilikti atqarýshy bilik tóńireginde qolǵa alynsa, kelesi joly ol máslihattyń, odan soń ortalyq deńgeidegi sailaýlarda qoldanylyp, elimizdiń saiasi ómirine qan júgirtedi. Bir sózben aitqanda, ol Nazarbaev tolyqqandy bilikten ketý týraly sheshim qabyldaǵanda ortalyq deńgeide qoldanýǵa saqadai-sai saiasi tetik bolýy tiis qoi. Ol sonysymen de qundy, - deidi saiasattanýshy.
Kámshat SÁTIEVA
