Atom ýyn jutqan Semei jurty kómekke zárý

Atom ýyn jutqan Semei jurty kómekke zárý
Semei shaharyna QR Prezidenti jaqyn kúnderi is-saparmen kelmek. Árine qalamyzdyń ziialy qaýym ókilderi dástúr boiynsha sóz sóiler, alǵysyn bildirer.

Biraq uly dalamyzǵa qaiǵy qasiret ákelgen, iadrolyq synaqtyń jarasy áli jazyla qoimaǵanyn, Memleket basshysynyń 2019 jyldyń sáýir aiynda Semeige kelgen saparynda  Poligon zardabyn tartqan azamattarǵa jasalatyn jeńildik laiyqty deńgeide bolýy qajet.

Úkimetke poligon aýmaǵyndaǵy halyqqa beriletin áleýmettik kómektiń mólsheri jóninde naqty usynystar ázirleý jaily tapsyrmasy halyqqa úmit otyn jaqqanymen, iske asýǵa kelgende saǵyzsha sozylyp ketkenin jetkizerme eken?


Elimizdiń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev:

"Poligon zardabyn tartqan azamattarǵa jasalatyn jeńildik laiyqty deńgeide bolýy qajet. Úkimetke poligon aýmaǵyndaǵy halyqqa beriletin áleýmettik kómektiń mólsheri jóninde naqty usynystar ázirleýdi tapsyramyn", - dep edi memleket basshysy 2019 jyldyń sáýir aiynda Semeige kelgen saparynda.

Jáne


"Jyl sońyna deiin poligon aimaǵyndaǵy turǵyndar men olardyń urpaqtaryna iadrolyq synaqtardyń tigizgen ziianyn naqtylap, áleýmettik kómekterdiń kólemin anyqtaimyz" dedi Prezident myrza.

Biraq qara halyqty qań qaqsatqan uly dalamyzǵa qasiret ákelgen Semei iadrolyq synaq poligonynan zardap shekken jandarǵa laiyqty kómektiń bolmaǵany qynjyltady.

Turǵyndarǵa meditsinalyq kómekten bólek, jasalatyn ekologiialyq tólemder de mardymsyz. Mysaly aimaqtaǵy jumys isteitin azamattardyń jalaqysyna ai saiyn 4167 teńge ǵana ekologiialyq ústeme qosylady.


Biraq onyń ózine barlyq azamatardyń qoly jete bermeidi. Jeke bizneske jaldanyp jumys isteitinder sol azyn-aýlaq tólemniń ózin ala almaidy.

Salytyrmaly túrde alsaq  Aral óńirinde ekologiialyq qasiret shekken halyqqa beriletin mundai qarjy birneshe ese joǵary. Semeilikter bir jylda alatyn ekologiialyq tólemge Aral óńiriniń halqy bir aida-aq ie bolady.

Jumyskerlerge eńbekaqyǵa 1,5 koeffitsenti, iaǵni 50 paiyz laýazymdyq ailyq aqysyna qosymsha eseptelip tiisti tólemder júrgiziledi. Al daǵdarys aimaǵy boiynsha, Qyzylorda qalasy men Baiqońyr qalasy boiynsha, sonymen qatar aýdandarǵa olarǵa 1,3 koefitsent, iaǵni 30 paiyz eńbekaqyǵa qosymsha tólemder júrgiziledi.

Demek jalaqysy ortasha eseppen 100 myń teńge bolsa, qosymsha 50 myń teńge EKOLOGIIaLYQ TÓLEM retinde beredi.


Sonymen qatar qosymsha eńbek demalysyn berýmen birge, bir aidaǵy ortasha jalaqy esebinen materialdyq kómek kórsetiledi.

Oryssha aitqanda na ozdorovlenie. Al SEMEI SYNAQ POLIGONYNAN zardap shekken jandarǵa aiyna jalaqysyna qosa 4167 teńge ǵana beredi. AIYRMAShYLYQ JERMEN KÓKTEI ekenin ańǵarý qiyn emes.

Al mundai tólemder Semei synaq poligony aýmaǵynda turatyn halyqqa nege berilmeidi?

Buryńǵy Semei synaq poligonynyń aýmaǵyndaǵy turǵyndardyń  deńi  qosymsha ekologiialyq demalys almaidy,  jalaqysy men zeinetaqysyna ústeme aqsha qosylmaidy,  emdik sharalarǵa jeńildik berilmeidi, dári-dármekti jeńildikpen almaidy, tegin shipajailarǵa barmaidy.

40 jyldyń ishinde jiyny 456 iadrolyq qarý synaqtan ótken. 86-sy áýede, 30-y jer ústinde, 340-y jer astynda jasaldy. Poligon aýmaǵy 18500 sharshy metrdi qurady. Jyldam taraǵan ýly radiatsiia osy aýmaqta turǵan 1,5 mln adamǵa ziianyn tigizdi. Qazaq jerindegi jarylystar Hirosimaǵa tastalǵan bombalardan 2,5 myń ese qýatty nemese 116 Chernobldaǵy jarylysqa teń boldy.

Barlyq jarylystyń qýaty 50 megatonnany qurady. Eldiń berekesin alyp, qutyn qashyrǵan zulmat Semei iadrolyq synaq poligony degen atpen tarihta qaraly áriptermen jazyldy.

Iadrolyq synaqtyń ziiany jaily belgili jazýshy, "Semei qasireti" kitabynyń avtory Medeý Sárseke: "Mektepte 43 ul men qyz bitirgen edik. Sodan qazir biz 3-4 adam ǵana tiri júrmiz. Ózgesiniń bári 60 jasqa jetpei, tipti odan da erte ólip qaldy" dep poligonnyń adam ómirine qalaisha áser etkenin bir suhbatynda aitqan edi.


1949 jylǵy 29 tamyzdan 1953 jyldyń 12 tamyzyna deiingi iadrolyq qarýdy ashyq synaý kezinde jaqyn jerdegi aýyldyń turǵyndaryna ne áskeri basshylar, ne oblys basshylary iadrolyq synaqtyń ziiandylyǵyn aityp, jarylystar týraly eshqashan aldyn-ala eskertpegen. Semei poligonyn iadrolyq qarýǵa ǵana emes tiri adamǵa tájiribe retinde júrgizilgen synaq deýge bolady.

Elimizdiń statistika komitetiniń dereginshe, qaterli isikke shalynǵandardyń kóbi Shyǵys Qazaqstan men Pavlodar oblystarynda kezdesedi. Qan ainalym júiesi aýrýlary da Qaraǵandy men Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jii tirkeledi.

Bul kórsetkishter men Semei poligonyndaǵy iadrolyq synaqtar arasynda bailanys bary anyqtalmaǵan. Biraq Semei poligonynyń zardabyn tartqan turǵyndar boiyndaǵy dertin iadrolyq synaqpen bailanystyrady. Kezinde apatqa kýá bolǵan adamdardyń balalary, nemereleri men shóbelerine deiin bir otbasyndaǵy birneshe býynnyń adamdary «atasynyń boiyndaǵy aýrý genetikalyq jolmen kelesi urpaqqa ótpeidi» degen kepildik eshbir ǵalym bere almaidy.

QR Prezidenti  Qasym-Jomart Toqaev byltyr kóktemde Semeige jumys saparymen kelgende poligon zardabyn tartqan azamattarǵa jasalatyn jeńildikter laiyqty deńgeide bolýy qajettigine toqtalyp: «Poligonnyń saldarynan túrli dertke shaldyqqan azamattardy tiisti deńgeide emdeýmen qatar, olarǵa ońaltý qyzmetin kórsetý múmkindikterin de qarastyrý qajet», degen edi.

Óńirde 1300 den astam múmkindigi shekteýli bala tikelgen. Onyń 250-ne ǵana arnaiy áleýmettik qyzmet kórsetiledi.


Biraq ondai qyzmetti kórsetip otyrǵan ortalyq tek 35 balany ǵana kezekpen qabyldaidy. Óitkeni ornalasqan ǵimaraty múldem talapqa sai kelmeidi. Tym tar. Sol sebepti meditsinalyq, psihologiialyq kómekti der kezinde ala almaǵan balalardyń  derti órship, ómir boiyna múgedekke ainalyp jatqandary kóp.

Al ońaltý ortalyǵy 2021-2023 jylǵa qarai iske qosylmaq. Biraq tek múmkindigi shekteýli jandarǵa ǵana emes, poligonnan zardap shekken adamdardyń bárine qyzmet kórsetilse deidi qala turǵyndary.

Qýanysh RAHMETOLLAULY