Jalpy tastaǵy sýretter shejiresi adamzat balasynyń damý tarihymen etene bailynysty ekendigin ejelgi jazbalardan bilemiz. Oǵan dálel jer sharynyń 120 memleketi aimaǵynan 35 mln. astam tastaǵy tańbalardyń tabylýy. Solardyń qataryna jatatyn bizdiń Qazaq jerindegi qoitastar men jartastaǵy jazýlardyń kóbi qola, saq dáýirinen bastalyp, Túrki zamanynyń tańbalarymen ushtasyp, odan bergi ýaqyttardy da qamtidy. Qazaq jerindegi tasqa basylǵan jazý, syzýlardyń memleket tarapynan kóńil bólinip zerttelýi HH ǵasyrdyń 50–shi jyldarynan bastalady. Olardyń ishindegi eń áigilisi, kólemi jaǵynan da úlkeni «Tańbaly tas» ekendigi barshamyzǵa aian.
Al, bizdiń óńirdegi tarihi eskertkishterdiń qaǵazǵa túsip tizimdelýi sol ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń ortasyna týra keledi. Solardyń qatarynda jeruiyq Jetisýdyń bir bóligi, bizdiń Jarkent ólkesinen tabylǵan petroglifter men jazýlardy da atap ótýimizge bolady. Mysaly, Yrǵaily saidaǵy qupiia jazý, Kishi Qoitas pen Burhandaǵy sýretter, onyń shyǵysyndaǵy Shejin ózeni aimaǵyndaǵy qoitastardaǵy salynǵan beineler men san – qily qashalǵan jazý tańbalardyń da ata tarihtan habar beretindigi daýsyz.Atalmysh dúnieler bizdiń biletinimiz ǵana, áli de bizge belgisiz tarih shańyna kómilip jatqan qanshama qundy zattarymyz zerttelmei, jariialanbai kóptegen ǵasyrlar boiǵy qupiiasyn baýyryna búgip jatyr deseńizshi...
Máselen, bizder ózimizdiń osynaý mýzeiler tarapynan uiymdasqan tobymyzben ólketaný baǵytyndaǵy tarihi – tanymdyq saiahatymyzda oilaǵan oiymyzdy júzege asyrý úshin (03.10.2020 j.) jolǵa jinaldyq. Jol talǵamaityn jeńil kólikke mingen bizder Jetisý Alataýyn betke alyp, Lesnovka aýylynyń soltústigindegi kanaldan ótken soń, Qyzyljardy jaǵalai toǵai ishindegi júrýge jaisyz qisyq-qyńyr jolmen taýǵa qarai týra tartyp kettik. Jolbasshymyz Aslan, buǵan deiin de baryp kórgen tastaǵy túrli beineler týraly tań–tamasha áńgimelerin aityp, bizdi qyzyqtyryp keledi. Jol boiyndaǵy alǵashqy aialdamamyz eni keń tsementtelgen kópirden óte salysymen kezdesken, ózenniń shyǵys betkeiinde,sonaý ótken HH ǵasyrdyń 50–shi jyldary basynda salynyp, 1970–shi jyldarǵa deiin birshama aýyldy elektr qýatymen qamtamasyz etken shaǵyn sý elektr stantsiiasynyń (GES) tonalǵan qirandysy boldy. Betkeide qiialai tartylǵan tas toǵan arqaly kelgen sýlar elektr qýatyn bólgish generatorlardy qozǵalysqa keltirgen soń, biz ótken kópir astymen ótip baryp qoldan qalanǵan tas toǵandar arqyly qaitadan Ósek ózenine quiylatynyn baiqadym. Kólikten túsip ainalaǵa kóz tastadyq, fotoapparatpen birneshe túsirilim jasaǵan Murat kólikke otyrysymen ármen qarai júrip kettik. Odan ári, kezinde atalmysh stantsiia turǵyndaryna arnalyp salynǵanymen, keiingi 80–shi jyldardan soń balalardyń jazǵy demalys ornyna ainalǵan «Qarlyǵash» lagerin de artqa tastadyq. Arai qyzymyz osy lagerde demalǵan balalyq shaǵyn eske alyp, balalyqtyń bal dáýreninen biraz áńgime tiegin aǵytty.
Kóp keshikpei alǵashqy oljamyz, kóne túrki rýnikasymen jazylǵan «qazaq» degen sózi bar tasqa da jettik. Túrki dáýirinde «qazaq» etnoniminiń bolmaǵanyn tarihtan bilemin, biraq keiin tańbalanǵan bul jazýdy, «Kim?...» qandai maqsatpen jazdy eken..?! Kim bolsa da, tarihtyń tamyrynan habary bar suńǵyla adam boldy ǵoi. Iá, bul ózi oi – sanamda sheshimi joq jumbaq bolyp qala berdi...
---«Mine, endi osydan ári qarai, tastaǵy sýretter kóp..» - degen, Aslannyń sózinen keiin bárimiz eleńdesip, bir kóterilip qaldyq.
Cóitip, kelgen jumysymyzdy Ósek ózeniniń shyǵys betkeiindegi alasa taý jotasyndaǵy beti tegis qoitastarǵa salynǵan sýretterden bastadyq. Birinshiden, ondaǵy kóneden kele jatqan tastaǵy beimálim beineler men jazýlardy, bizge belgisiz tańbalardy tizimdep, sýretke túsirip jáne olardyń ornalasý koordinataryn anyqtaý jumystarymen ainalystyq. Naqtylap aitar bolsaq: biz jazyp jariialap otyrǵan sýretter shoǵyry Taldydaǵy aspaly kópirden bastaý alatyn ózenniń sol jaq ańǵarynyń soltústikten ońtústikke qarai kólbei jatqan alasa taýly jotaly alqaptyń, uzyndyǵy 15 shaqyrymdy alatyn bir bóligi ǵana. Onda bizder túgeldei sypyra súzip shyqqan joqpyz, ár-ár jerge toqtap, mólsherli aýmaqtan ǵana túsirip, odan kelesige aýysyp degendei jumys jasadyq. Sýretter men túrli beineler taý saǵasy landshaftyna orai kún sáýlesi men atmosferalyq qubylystardyń áserinen betkeidiń teriskeiindegi qońyrqai kúreń tartqan qoitastarda shashyrai ornalasqan. Budan basqa ózenniń batysyndaǵy Úlken jáne Kishi Qoitas aýmaǵynda, Úlken jáne Kishi Ósektiń qosylǵan jerindegi súiirli tumsyqtaǵy jartastarda petroglifterdiń úlken toby bar ekendiginen, olardy arnaiy mamandar kelip qaǵazǵa túsirip ketkeninen de habardar edik. Biraq, sol jazylyp alynǵan aimaqtyń zerttelýi áli de ústirt, qujattalý jumystary da aiaqtalmaǵan bolýy kerek... Al, bizder aralap qaǵazǵa túsirip júrgen alqaptyń áli esh jerde jariialanbaǵandyǵy bárimiz úshin erekshe jańalyq bolýmen birge, zertteýshilikke degen úlken qyzyǵýshylyǵymyzdy týdyrdy.
Sodan, ne kerek fotoapparat pen uialy telefondarymyzdyń núkteleri birinen keiin biri syrtyldap qyzý jumysqa kirisip kettik. Amal qansha arnaiy tehnikalyq quraldardyń joqtyǵy qolbailaý bolyp, tastaǵy sýretterdiń kórkemdik ereksheligin tolyq ashýǵa múmkindigimiz bolmai tur-aý. Sonda da bolsa bar jaǵdaidy, múmkindigimizdi barynsha paidalana otyryp, taý tabiǵatyna sai ǵumyr keshken erte dáýir sýretshileriniń tól týyndysyn muqiiat qarap shyqtyq. Olardyń jandúniesine zerde arqyly úńilip, tastaǵy beinelerdiń mán – maǵynasyn ashýmen birge, sheberdiń ishki oiyn túsinip kópshilikke jariialaý maqsatyndaǵy áreket barysynda, bar bilimimizdi salyp ózimizshe zerttep, rettilik, júielik saraptama jasaýǵa talpynys jasadyq.
Taǵy bir ejelgi dáýirge tán baiqalǵan qubylystyń biri, aspaly kópirden bastalǵan alasa taýly jotanyń etegi men ózen jaǵasyna deiingi atshaptyrym araqashyqtyq tep–tegis jazyq. Atalmysh jazyqtyń ońtústigindegi Betaǵashqa deiingi aýmaǵy úiilgen tas qorymdar men ártúrli (diametri 6-12 m bolatyn)– sheńber, romb taǵy basqa formadaǵy obalarǵa toly. Oi, sana arqyly salystyrmaly zertteý jasai otyryp, shamamen Qola, Saq zamanynan qalǵan kóne jerleý oryndary bolýy kerek dep topshyladym.
Qoryta aitqanda bizderdiń, iaǵni, mýzei qyzmetkerleriniń ólketaný baǵytynda jasap otyrǵan tarihi-tanymdyq zertteýshilik saparymyzda taýyp, sýretke túsirip, retke keltirgen tastaǵy tańbalanǵan beinelerdiń tizimi tómendegidei bolyp shyqty:
- Arqarlar men táýeshkilerdiń – 100 – ge jýyq beinesi,
- Itke uqsaityn 2 sýret;
- Atqa mingen adamdar beinesi 2 jerde kezdesti;
- Múiizinde «Álem aǵashy» beinelengen 2 buǵy;
- Jái buǵy sýretinen 2 dana;
- Qasqyr tárizdi 2 ań jáne 1 qasqyr úsh bóltirigimen;
- Túiege mingen 1 adam jáne 1-ýi túie jetektegen bala;
- Bi bilep turǵan baqsy, 1 sýret;
- Jaiaý adam beinesi 2 sýrette beinelengen;
- «Kúnbasty adam» 1 sýret;
- Jylandar 2 jerde beinelengen;
- Qudaidyń tabany beinelengen 1 sýret (?);
- Búlingen túsiniksiz beineler;
Jalpy, túsirilgen sýretterge ózimshe saraptama jasai otyryp, biz júrip jerlerdegi petorglifterdiń basym bóligi Saq dáýiriniń ótpeli kezeńi men Erte temir dáýiri ýaqytyna jatady-aý degen joramalǵa keldim. Ishinara qola dáýiriniń de naqyshtary bar ekendigin joqqa shyǵarmaimyn. Sebebi, taǵy bir nazarǵa alar erekshelik, atalmysh tarihi jádigerlerdiń Jetisý Alataýynyń eteginde ornalasýy. Oǵan mysal, qola dáýiri sońyndaǵy klimattyq ózgeristerdiń áserinen taqyrǵa ainalǵan jazyqtan góri taýly aimaqtyń tirshilikke qolaily bolýy da edáýir yqpal etken tárizdi. Demek, taǵy bir erekshelik sol kezeńderdegi adamdar tirshiliginiń arqaýy, negizgi kúnkóris kózi ańshylyq bolǵandyǵyn baiqaýdyń osy derekter boiynsha oi salyp qaraǵan adamǵa esh qiyndyǵy joq.
Jarkent óńiriniń ótken dáýiri men sol zamanǵa tirshilik ieleriniń tynys - tirshiliginen kóptegen aqparattardy beretin bul qundy muralardyń elimiz tarihyndaǵy alatyn ornynyń airyqsha ekendigin kórsetedi. Sonymen qatar, tastaǵy sýret óneriniń asyl muralary sanalatyn petroglifterdiń taǵy bir ereksheligi: adamzat órkenietiniń alǵash paida bolýy men damý satylarynan naqty túsinik beretin birden–bir tarihi jádiger. Bul degenińiz Ósek ózeni ańǵaryndaǵy sýret tańbalardyń keshendi zerttelýi bizdiń arǵy ata – babalarymyzdyń nanym, senimi men turmys tirshiligi jáne ainalysqan sharýashylyǵyn jan – jaqty zerdeleýge múmkindik beretin birden – bir tarihi eskertkish bolyp tabylady degen sóz.
Demek, sóz sońynda aitarym, bizdiń áreket týǵan jer men el tarihyna degen janashyrlyq pen qyzyǵýshylyqtan týyndaǵan mýzeilik zertteý ǵana. Ózimizshe saralai otyryp atameken shejiresin qaǵazǵa túsirip el-jurtqa buqaralyq aqparat kózi arqyly jariialaý, oqyrmanǵa jetkizý. Al, arnaiy keshendi zertteý júrgizý osy salanyń tájiribeli úzdik mamandarynyń quzyryndaǵy sharýa. Memleket tarapynan qodaý tabylyp arnaiy zertteý jumysy qolǵa alynsa, keler urpaq tárbiesi úshin taptyrmas rýhani qundylyq bolatyny sózsiz. Iaǵni, zertteýshilik turǵyda qarastyrar bolsaq, áli alda kóptegen jumystardy jasaý kerektigi ózinen – ózi suranyp tur.
Sol úshin de mádeni muralardy zertteý, zerdeleý men saqtaý, olardy ulttyq qundylyqtar retinde keiingi urpaqqa qaldyrý, demek adami turǵyda týǵan jer aldyndaǵy perzenttik paryzymyzdyń eń qasiettisi ekendigi aitpasa da túsinikti jaǵdai. Sol úshin de paryzymyzǵa adal bolyp, týǵan ólke tarihyn túgendep, barynsha jańǵyrtyp jan–jaqty nasihattaýdy qarqyndy damytý kún tártibinen túspeýi tiis, aǵaiyn!... Endeshe, iske sát!!!...
Qali Ibraiymjanov, «Jaýyngerlik Dańq mýzeiiniń» meńgerýshisi,
Jarkent qalasy
https://web.telegram.org/#/im?p=@dalanewskaz
