Jaqynda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn 2015 jyldan beri basqaryp kelgen Qairat Kelimbetov laýazymynan bosatyldy. Saiasi arenadan ózin saiaq ustaityn Kelimbetov osy qyzmette júrip, memleket úshin ne bitirdi? Elimizdiń ekonomikasy men qarjylyq áleýetin kóterýge jáne biznes sýbektileriniń damýyna serpin beretin qarjy ortalyǵynyń jumysyn dóńgelete aldy ma? Tipti, bir jyl buryn bolǵan Qańtar qyrǵyny aldynda áleýmettiń muń-muqtajyn eskerip, tyǵyryqtan shyǵatyn joba usyndy ma? Shyn máninde, qańtardaǵy halyq narazylyǵynan keiin ustalyp jatqan tulǵalar men oppozitsionerlermen salystyrǵanda Kelimbetovtiń de edáýir qatysy bar.
Birinshiden, Kelimbetov «sen timeseń men time, badyraq kóz» saiasatyn ustanyp, óziniń oń jambasyna keletin baǵdarlamalary arqyly ábden bylyqqa batqan júieniń eń jaqsy jyldaryn sátti paidalandy.
Ol ol ma, sol tustaǵy el tizginin ustaǵan úkimettiń kúshi men qarjysyn jelge ushyrdy. Onyń bul áreketine qatysty ekonomist Qanat Berentaevtyń pikiri mynadai.
«Ulttyq qordan qarjy bólingen serpindi jobalardan esh nátije bolmaidy. Onyń ústine Qairattyń tikelei, tipti janama qatysy bar birde bir baǵdarlama jumys istemeidi» degen bolatyn.
Oǵan júktelgen baǵdarlamalardy eske alyp kórseńiz, osy pikirmen sózsiz kelisesiz. «Máselen, ákimshilik reforma, «30 korporativtik kóshbasshy», ekonomikanyń klasterlik modeli – bulardyń eshqaisysy tolyq oryndalǵan joq. Shyn máninde, bul baǵdarlamalar úlken piar boldy», – degen ekonomist.
Ekinshiden, onyń qatysýymen Qazaqstan tarihyndaǵy «rejimniń» qarjylyq jaǵdaiyna uzaq ýaqyt nuqsan keltirgen eń iri operatsiia jasaldy.
Esterińizge sala keteiin, 2008 jyldyń 13 qazanynda «Daǵdarysqa qarsy ázirlengen baǵdarlamalarǵa» Ulttyq qordan 10 milliard AQSh dollaryn bólý týraly sheshim qabyldandy. Onyń 4 milliard dollary «qarjy sektorynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge» kózdeldi.
2009 jyly Qairat Kelimbetov basqarǵan «Samuryq-Qazyna» qory osy 4 milliard dollarǵa iri bankterdiń (BTA, Qazkom, Halyq jáne Alians) aktsiiasyn odan ári kapitaldandyrý maqsatynda satyp aldy. Bul rette daǵdarystan keiin bankter memleket salǵan aqshany qaitaryp beretindigi de qarastyrylǵan.
Alaida, 2013 jyldyń 23 qańtarynda sol kezdegi prezident Nursultan Nazarbaev: «2008 jyly daǵdarysqa bólingen 10 milliard AQSh dollarynyń jumysy áli kóringen joq, aqsha qurdymǵa ketti, qaitarym joq» degen málimdeme jasady.
Biraq keiin Nazarbaevtyń senimine kirip alǵan taǵy bir «tóńkerisshi» Kárim Másimov pen Kelimbetovtiń ózi onyń bul pikirin ózgertýge kúsh salyp, aqshany qaitarý túk qiyn emestigine sendirip baqty. Shyn máninde, bankter qansha aqshany qaitarǵany týraly jeke basymda tolyqqandy anyq málimet joq.
Alaida, eń soraqysy bul kreditorlar aldynda 13 milliard dollar kóleminde qaryzy bar BTA bankimen birlesip jasaldy. Iaǵni, bul teris kapitaly bar bank retinde kórindi. Biraq dál osy kapital búlikshi bankir Muhtar Ábliazovten qaita tartyp alyndy. Bul jerde áńgime eshqandai aktiv jaiynda emes, Morgan Stanley men basqa da salmaqty kreditorlar aldynda jaýap berýge májbúr etken qomaqty qaryz týraly ekenin túsiný kerek.
Al BTA Muhtar Ábliazov úshin memleket jaýap berdi. Saldarynan qanshama mektep pen aýrýhana salynbady, qanshama jumys orny ashylmady. Munyń shynaiy bet-beinesin qańtar qyrǵyny ashyp bergeni naqty fakt.
Sońǵysy, iaǵni úshinshiden, AHQO-nyń qurylýy KASE-niń damýyna talai jylyn arnaǵan Grigorii Marchenko, Áben Bektasov, Azamat Joldasbekov, Andrei Tsaliýk, Alina Aldambergen, Evgenii Muhamedjanov jáne basqa da kóptegen kásibi mamandardyń jumysyna ǵana emes, sonymen qatar, tutastai alǵanda, Qazaqstandaǵy qor naryǵynyń júielik qurylysyna shekteý qoidy.
Iaǵni, memleketttiń ekonomikalyq júiesi durys jolǵa qoiylyp, qalyptaspaǵanynyń kesirinen áli kúnge túrli qiturqysy basym bank sektoryna birjaqty táýeldi bolyp keledi.
Endeshe, Qairat Kelimbetovtiń kóp jyldan beri «rejimge» qarsy turýdaǵy sińirgen eńbegin baǵalamaý múmkin emes. Ol osyndai «kúreskerligi» úshin «eski Qazaqstannyń» tarihynda qalady dep senemin.
Eskender BEISEMBETOV, ekonomist
Aitpaqshy, Turan odaǵyn qurýǵa túrtki bolatyn mańyzdy qadam jasaldy. Ózbek avtopromy orystyń qańsyǵyn Qazaqstan naryǵynan tyqsyryp shyǵarmaq. Oqý úshin sýrettiń ústinen basyńyz nemese myna siltemege ótińiz: Dalainside
