«Resei men AQSh-taǵy oqiǵalardy qazaqstandyqtar qalt jibermei qadaǵalaidy...», – deidi ol.
Onyń aitýynsha, Toqaev qazir eki kemeniń basyn qatar ustaýǵa tyrysyp júr. Bir sózinde Máskeýdi jaqtaityndai kórinse, endigi bir málimdemesinde Batystyń jolymen júrýge úndeýde.
«Toqaevtyń sońǵy málimdemesin qulaq qoiyp tyńdasańyz Qazaqstannyń qai tarapqa jaqtasaryn bilmei, ári-sári kúide júrgenin ańǵarasyz. Reseidiń sózin sóilei me? Álde Batystyń pozitsiiasyn ustana ma? Túsiniksiz.
El ishindegi ahýal da ekiushty. Toqaev bir sózinde ekonomikadaǵy memlekettiń rólin álsiretý týraly aitsa, endi birde membaǵdarlamalardy transformatsiialaýǵa ótip ketedi», – deidi Svoik.
Saiasatkerdiń pikirinshe, myna dúnieni transulttyq korporatsiialar bilep-tóstep otyr. Eń yqpaldy degen elderdiń ózi álgindei kompaniialardyń aitqanyn eki etpei oryndaidy.
Svoik kapitalistik júie óse kele, dami kele transulttyq kompaniialar keipine engenine senimdi. Al olar óz kezeginde álemdi teń bólip alǵan.
«Bir kezdegi imperiialar kvazi-táýelsiz kvazi-memleketterge ainaldy. Bulardyń tóbe basynda Amerika tur», – degen saiasatker osy arqyly álemge ámirin júrgizip otyrǵan AQSh-ty asa qatty jaqtyrmaitynyn ashyq ańǵartty.
Bul sailaý, qai sailaý?
Amerikadaǵy sailaý Qazaqstandaǵy Svoikti de beijai qaldyrmapty. Trampty taqtan taidyrǵan Baidendi aiyptaidy saiasatker, osy arqyly orystildi aýditoriianyń qazirgi kóńil-kúiinen habar bere ketedi.
«Baiden bastaǵan demokrattar Amerikany qaitadan uly memleketke ainaldyra almaidy. Transulttyq kompaniialar AQSh-tyń prezidentin aitqanyna kóndirip, aidaýyna júrgizedi. Olar úshin eń birinshi kezekte korporatsiianyń baǵyty men baǵdary mańyzdy.
Bularǵa kim ielik etedi? Bular kimge basshylyq jasaidy? Qazirgi eń ózekti saýal osy», – deidi ol.
Aitýynsha, Eýroodaq áldeqashan Amerikanyń qulyna ainalǵan. Bul ózindik pikiri joq, árkezde AQSh-qa ǵana arqasúieitin shalajansar uiym.
«Eýropa elderiniń saiasaty transulttyq korporatsiialardyń soiylyn soǵýǵa negizdelgen. Batystaǵy birqatar elder osyndai korporatsiialardyń negizinde ulttyq múddesiniń úgit-nasihatyn jasaidy», – deidi ol.
Saiasatker bul arada da Reseige arnaiy toqtalady. Onyń aitýynsha, AQSh pen Batys óz aýmaǵynda paida bolǵan transulttyq kompaniialardyń qabaǵyna qarap sóileidi.
«Syrtqy naryqtaǵy kompaniialaryna sózin ótkize alatyn ári olardyń qyzmetine yqpal etetin memleketter retinde Qytai men Resei Federatsiiasyn senimdi túrde atai alamyz. Boldy. Bar bolǵany osy.
Al AQSh-tyń aldaǵy taǵdyry qalai órbitini sizge de, bizge de belgisiz. Tumandy. Túitkildi.
Eýroodaq? Batystyń óz pikiri joq. Olar áldeqashan bas bostandyǵynan aiyrylǵan. Al syrtqy naryqta óz sýbektileri joq elderdi shynaiy táýelsiz dep aita almaimyz. Sebebi bularda Úlken oiynnyń bir bólshegi ispettes. Kei kezderi sýbekti ǵana emes, obektige ainalyp ketedi», – deidi ol.
Navalnyi?
Iá, Navalnyi. Svoiktiń atap ótkenindei, Resei oppozitsioneri liberal da, demokrat ta emes. Olarmen on qainasa sorpasy qosylmaidy.
«Navalnyi Batystyń (nemese jahandaný jaqtastarynyń) Reseidegi jobasy ma? Osy suraqqa jaýap izdegen jurt kóp.
Iá, Beijińge kelgende máseleniń basy ashyq. Qytai «Áli Baba» men «Huawei-diń» tóbesinen tónip tur. Beijiń bulardy ýysynan shyǵarmaidy ári saiasi qural retinde paidalanýdan taiynbaidy.
Muny jaqsy biletin Batys Qytaidy álemdik saiasi sahnadaǵy negizgi opponenti retinde baǵalaidy. Qytai ekonomikasynyń AQSh-ty basyp ozyp, álemde alǵashqy orynǵa shyǵýynan qaýiptenedi», – deidi Svoik.
Sói degen saiasatker jahandaný jaqtastarynyń Reseige kelgende de daiyn jospary baryna senimdi. Olar bul jospardy Aleksei Navalnyidyń kómegimen júzege asyrýdy kózdeidi eken. Navalnyi olar úshin qural. Saiasi qural ǵana.
«Negizinde Navalnyidy liberal deitinder qatty qatelesedi. Ol eshqashan liberal bolmaǵanyn, kerisinshe bir top orys ultshyldarynyń jyl saiynǵy parady «Rýsskii marshtyń» eks-múshesi ekenin umytpaýymyz kerek.
Navalnyi Batys qundylyqtary úshin kúresip júrgen joq, orys halqy laiyqty, orys halqyna «tiesili» shyndyq pen ádilet izdep júr. Halyqtyń esebinen kún kóretin ákimshil-ámirshil júieni áshkereleý onyń eń basty muraty.
Navalnyi búgingi zamannyń «Stepan Razini». Razin men Navalnyidyń lozýngtary bir-birinen ainymaidy. Tek búgingi jaǵdaida alańǵa qolyna smartfon ustaǵan býyn shyǵýda.
Polittehnologiialyq turǵydan barlyǵy saýatty jasalǵan. Resei biligi shynymen de, jemqorlyqqa bókken, halqy qaiyrshy, únemi depressiiada ómir súredi. Navalnyi munyń bári kapitalyn Batysqa tasyǵan Kremldiń quramyndaǵy batysshyl-liberaldy sheneýnikterdiń toiymsyzdyǵy men saýatsyz saiasaty kesirinen oryn alǵanyn jaqsy biledi», – deidi Svoik myrza.
Onyń pikirinshe, Pýtin zulym patshanyń rólin somdaýdy qabyl alǵan. Ol budan bylai bul obrazdan qashpaityn bolady.
«Hodorkovskii qamaldy, Pýtin Sheshenstannyń «sharýasyn sheshti», Máskeý Qyrymdy qol astyna qaratty. Pýtin ózi Zulymdyq imperiiasynyń ámirshisi ekenin qazir eshkimnen jasyrmaidy.
Batystyń ázir Navalnyidan ózge arqalanar adamy joq. Sodan da bolar, «berlindik patsientke» keneshe jabysyp alǵany. Ýlaýmen bailanysty oqiǵany oi eleginen ótkizseńiz, odan keiin elden ketý men elge oralý bar, qamaýǵa alynǵany jáne artynsha záýlim sarai týraly filmniń jaryq kórgeni: Kremldiń óz ishinde burynǵy ókpe-renishti umytyp Batyspen tatýlasqysy keletin toptardyń bar ekenin aiǵaqtaidy», –deidi ol.
Túsiniksiz tujyrym
Svoiktiń paiymdaýynsha, qazaq memlekettiliginiń tolyqqandy qalyptasýyna qazaq ultshyldary kedergi keltirýde eken. «Sonda qalai bolǵany?» deimiz biz? Ultshyldar ulttyń immýniteti emes pe edi?
Sóitsek Svoik myrza qazaq ultshyldyǵy men qazaq memlekettiligin bóle-jara qarastyrady eken. Ultshyldardyń qazaq memleketin qurýǵa atsalysqanyn múlde qalamaidy. Áitkenmen osy taraptaǵy keibir pikiri kóńilge qonymdy kórindi.
«Myna zamanda ulttyq memleketti qalyptastyrý óz aýmaǵynda syrtqy kúshterdiń jón silteýine baǵynbaityn derbes saiasat ustanýdy bildiredi.
Syrtqy saiasatta ulttyq múddeni birinshi kezekti eskerý de shynaiy egemendiktiń belgisi. Tolyqqandy, tolysqan ult memlekettiliktiń osyndai aýqymdaǵy deńgeiin qamti bilýi kerek.
Bizdiń Qazaqstanda Úkimet pen Parlament eldiń munai-gaz salasy men taý-ken óndirisin iemdenip alǵan sheteldik kompaniialardyń aýzyna áli kúnge deiin qaqpaq qoia almai otyr. Syrtqy naryqta maqtan tutar sýbektimiz de joqtyń qasy.
Memleket qaramaǵyndaǵy, memlekettiń asyraýyndaǵy kompaniialardyń birde-biri syrtqy naryqqa shyǵyp, shynaiy básekege túsken emes.
«QazMunaiGaz-dyń» ilip alarlyq ken oryndary joq, «QazAtomProm» óndirilgen shiki ýrannyń teń jartysyn sheteldik kompaniialarmen bólisedi. Keibireý tamsanyp aitatyn sýperholding «Samuryq-Qazyna» qory ishki naryqta ǵana oiqastaǵan bolady.
Ulttyq valiýtanyń da quny joq. Teńgeniń eksporttyq-importtyq alys-beristegi úlesi 1-3 protsenttiń tóńireginde ǵana.
Saiasatta atqarýshy jáne ókiletti organdarda Eýroodaq pen Qytaidyń birde- bir ókili joq. Al negizinde, bular bizdiń eń negizgi saýda seriktesimiz emes pe?
Qazaqstan Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń saiasi qyry sóz bola qalsa, basyn ala qashady», –deidi sarapshy.
Orystildi aýditoriia eýraziialyq integratsiianyń tereńdei túskenin qalai ma?
Svoiktiń sózinen sońy ańǵarǵandai boldyq.
Onyń sózinshe, qazaq ultynyń ókilderinen turatyn qazaq memlekettiligi eýraziialyq integratsiiany attap kete almaidy. Osyǵan deiin aiqyndalǵan quzyretten bólek, ortaq odaqtyq sharttarǵa jer qoinaýynda qazba bailyqty igerý erejesi degen talap engizilýi qajet deidi ol.
Svoiktiń pikirinshe, qazaq ultshyldyǵynyń sheńberi tar. Etnikalyq erekshelikke ǵana negizdelgen.
Al AQSh pen Batysqa álem jurtynyń sanasyna tyqpalap úlgergen jahandaný protsesin jedeldetý úshin gomogendengen ortanyń qalyptasqany mańyzdy. Bylaisha aitqanda, erkek te emes, áiel de emes, osy ekeýiniń ortasynda turatyn, bir emes, bes-alty genderlik ereksheligi bar aýditoriia.
«Dál qazirgi Eýropanyń ulttyq quramy emigranttyq mikstan turady.
Bir memlekette tili bólek, dini bólek, mádenieti bólek birneshe etnos qoian-qoltyq aralasyp tursa, mundai memleketke yqpal etý de ońai», – deidi Svoik ilgeridegi óz sózine ózi qarsy shyǵyp.
Onyń atap ótkenindei, qazaq memleketinde qazaq ultshyldarynyń sany jetip artylady. Al shynaiy memleketshil tulǵalar tapshy eken.
«Qazaq memleketiniń qazirgi jaǵdaiyna kópshiliktiń kóńili tolmaidy. Patriottyq ustanymdaǵy qaýym biliktiń it terisin basyna qaptap, júieniń 30 jylda jibergen qisapsyz kemshiligin betine basýda.
Al biliktegilerdiń betin tilseń qan shyqpaidy. Jyl saiyn jańa reforma jariialap jatqany. Eskileri úshin eshkim esep bermeidi. Eski jobanyń qalai oryndalǵanyna eshkim bas qatyrmaidy. Jańa jaqsy, eski jaman.
Iá, bilik te, osy bilikti synaityn belsendiler de «eń basty qundylyq – memlekettilik» degen ustanymǵa kelgende biraýyzdy. Alaida joǵarydaǵy at tóbelindei top bul túsinikti óz qolaiyna qarai ikemdep alǵany, memleketshildiktiń atyn jamylyp nebir jymysqy, quityrqy áreketke baratyny eshkimniń qaperine kirip-shyqpaidy.
Iá, bizdiń elde Táýelsizdikti eń basty qundylyq dep qabyldaityn, osy bir uǵymdy qasyq qany qalǵansha qorǵaýǵa ázirmiz dep atoilap turǵan patriottyq baǵyttaǵy partiialar men qozǵalystar kóp-aq. Demokratiialyq printsipterdi jalaý etken uiymdar da jetip-artylady.
Alaida sizder birnárseni umyttyńyzdar! Eýraziialyq integratsiia ýaqyt ótken saiyn kúsh alyp keledi. Bul integratsiia Qazaqstandy tyrp etkizbesin túsiný kerek. Jyl ótken saiyn Eýraziialyq odaqtyń san túrli saladaǵy belsendiligi baiqalyp otyr. Ýaqyt óte kele eýraziialyq integratsiia dep atalatyn taǵy bir saiasi baǵyt paida bolady», – deidi saiasatker.
Svoiktiń aitýynsha, ázirge bizdiń elde osy ustanymdy jalaý etken qandai da bir saiasi kúsh ne bilikte, ne qoǵamda joq. Degenmen ol ýaqyt óte kele Qazaqstanda Eýraziialyq partiia paida bolaryna shúbásiz senedi.
«Sol kezde Ata Zańda Qazaqstandaǵy ózge ulttardan alabóten turǵan qazaq halqy qaiter eken?
Ashyǵyn aitqanda, bizdiń el Eýraziialyq odaqqa basybaily bailandy. Eldiń bolashaǵy osy odaqpen bailanysty ekenin saiasi elitanyń áldeqashan kózi jetken.
Qazaq ultshyldary? Negizinde, qazaqtyń ulttyq memleket bolyp qalyptasýyna dál osylar kedergi keltirip otyr», – deidi Svoik myrza.
Ázirlegen Rollan MUHAMETQALI
