«Beijiń aimaq liderlerinen úmit úzip, qytaishyl baǵyttaǵy saiasatkerler men sarapshylardy qoldaýdy qolǵa almaq ári olardyń bilik baspaldaǵymen joǵary órletýge tyrysady», – deidi Karnegi ortalyǵy. «Qala men Dala» ortalyq mamandarynyń osy taraptaǵy zertteýin oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórdi.
...
Ortalyq Aziianyń Qytaiǵa qarsy narazylyq aktsiialary úirenshikti dúniege ainalyp ketken. Sońǵy eki jyldyń ózinde aimaqta «Qytai ekspansiiasyna» qarsy 40-tan asa mitingi ótti.
Ereýilge shyqqandar Beijińge uzaq merzimge jerdi jalǵa berýge qarsy ári Shyńjańdaǵy musylmandardyń quqy aiaqqa taptalyp jatqanyna narazy. Jergilikti atqaminerlerdi Qytaiǵa satylyp ketti dep aiyptap jatqandar da jeterlik.
Aimaqtaǵy bilik ókilderi Qytaiǵa qarsy aktsiialardy ózderi «qyzyǵyn kórip otyrǵan» júiege qaýip tóndirmeiinshe kózge ilmeidi. Keide tipti Qytaiǵa ara túsetin kezderi de bolady.
Ortalyq Aziianyń liderleri Beijińdi ashyq synaý qazirgi ahýaldy odan saiyn asqyndyra túserine senimdi. Onyń ústine, aimaqtaǵy birqatar memleket ekonomikalyq turǵyda Qytaiǵa tym táýeldi. Muny biletin Beijińge atalǵan elderdi tyǵyryqqa tirei salý túkke turmaidy.
Buǵan dálel izdeseńiz, Qytaidyń qyryn qabaǵyna ushyraǵan (aimaqtaǵy elderdi on oraityn) bai memleketter Kanada, Avstraliia jáne Ońtústik Koreiany mysalǵa keltirýge bolady.
Alaida Qytaimen arazdasqysy kelmeitin Ortalyq Aziiadaǵy elita buǵan basqa qyrynan qaraidy. Aimaqtaǵy bilik basyndaǵy otyrǵan otbasylar men toptar úshin Beijińmen bailanys tabys kózi. Qytai bul táýeldilikti óz maqsatyna paidalanyp otyr.
Elita Qytaiǵa qarsylyqty unatpaidy
Qytai Ortalyq Aziiaǵa tereńdep ene túsken saiyn oǵan qarsy narazylyq aktsiialar da jiilei túsedi. Ksenofobiialyq kóńil kúidi qytailardyń ózi ýshyqtyryp otyr.
Tipti Qazaqstannyń territoriiasyna kóz tigip, «muny Reseidiń tartýy» degen depýtat Nikonovtyń málimdemesiniń ózi Qazaqstanda masshtabty mitingi ótkizýge sebepshi bola almaidy. Aimaqtaǵy ózge elderde de rýsofobtyq nemese Batys pen AQSh ideologiiasyna qarsy kemerinen asyp-tógilip jatqan qarsylyq joq.
Al Qytaiǵa qatysty kúdik kóp. Úrei basym. Aimaqtaǵy Reseidiń yqpaly ýaqyt ótken saiyn álsirep barady. Qytai kerisinshe, óz yqpalyn kúsheitý ústinde. Aimaq elderi úshin Beijiń áli de bolsa beitanys, bóten kúsh.
Sońǵy úsh jylda Qytaiǵa qarsylyq kúsheiip keledi. Osyny anyqtaý maqsatynda júrgizilgen saraptama nátijesinde Qyrǵyzstan turǵyndarynyń 35 paiyzy, Qazaqstan azamattarynyń 30 paiyzy Qytaiǵa kereǵar qaraityny málim boldy.
Qytaimen shekaralaspaityn Ózbekstannyń ózinde Beijińge qarsylyq údep tur. Ózbekter jerdiń Qytaiǵa jalǵa berilýine úzildi-kesildi qarsy.
Beijiń óz repýtatsiiasyna qatty alańdaidy. Osy sebepti shekaralas elderge aqshany úiip-tógýden taiynbaidy. Dál qazir Qytai Ortalyq Aziia elderine kovidpen kúreste belsendi kómektesýde. Aimaqtaǵy Qytai diplomattary álemjelidegi paraqshalaryn úzbei júrgizip otyrady, aimaqta qytaishyl BAQ pen sarapshylar kóbeiý ústinde.
Aimaqtaǵy Qytaiǵa qarsylyq budan bólek jemqorlanǵan jergilikti elitaǵa degen ashý-yzamen astasyp jatyr. Muny qýǵyndaǵy bankir Muhtar Ábliazov óz múddesine tiimdi paidalanýda. Ortalyq Aziianyń elitasy Qytaimen aradaǵy qarym-qatynastyń «qyzyǵyn» kórip otyr.
Prezidentterdiń kúieýbalalary
Ortalyq Aziiadaǵy shendi-shekpendiler Qytaimen arada jurt kózinen jasyryn alys-beris, barys-kelis ornatqan. Olardyń birazy áshkerelendi. 2019 jyly Kloop.kg atty qyrǵyz basylymy Qyrǵyzstannan Qytaiǵa zańsyz jolmen 700 mln dollar alyp ótken toptardyń atyn atap, túsin tústedi.
Mahinatsiia bylaisha júzege asqan: Qytaidan Qyrǵyzstanǵa ótken taýarlar jalǵan qujat arqyly kirgen nemese deklaratsiiaǵa múlde alynbaǵan. Mundai «tájiribe» turaqty túrde júrgizilgenin Qyrǵyzstannyń eks-ekonomika vitse-ministri Eldar Abakirov rastaǵan.
Bul jobanyń esh kedergisiz júzege asýyna Qyrǵyzstandaǵy Keden qyzmetiniń basshysynyń eks-orynbasary Raiymbek Matraiymov járdemdesken. Matraiymov memqyzmetten 2017 jyly ketip qalsa da, onyń dostary men jaqyn týystary keden qyzmetin áli kúnge deiin baqylaýda ustaýda.
Qytai tarapynan atalǵan jumysty biznesmen Habibýla Abdýkadyr baqylaǵan. Ol týraly BAQ betterinde az jazylǵan. Zertteý avtorlaryna aqparat bergen anonimniń aitýynsha, Abdýkadyr Shyńjań-Uiǵyr avtonomdy okrýgindegi asa yqpaldy kásipkerdiń biri.
Qytai biligi Shyńjań-Uiǵyr avtonomdy okrýginiń turǵyndary muqiiat qadaǵalaitynyn eskersek, Abdýkadyr Beijiń biliginiń ruqsatynsyz álgindei áreketke barmasy belgili.
Qytaidan keletin barymta men syrymtanyń bir bóligi Qyrǵyzstan arqyly Ózbekstan asyp, «Abý Sahii» bazaryna baǵyttalǵan. Prezident Islám Kárimovtyń tutas importy osy bazar arqyly ótetin. Bazarǵa Kárimovtyń kúieýbalasy Timýr Tilliaev ielik etken edi.
Alaida Kárimov dúnieden ótkesin Tilliaev yqpalynan aiyrylyp, 2018 jyly bazardy satyp tynady. Dál qazir bazardyń kimge tiesili ekeni belgisiz.
Qytaidan keletin qyrǵyn qarajat aimaqtaǵy eń iri el – Qazaqstanǵa da tańsyq emes. 2020 jyldyń jeltoqsanynda bedeldi Financial Times basylymy Nazarbaevtyń kúieýbalasy Timýr Qulybaevtyń Ortalyq Aziia – Qytai gaz qubyryn salý kezinde ondaǵan million dollarǵa tabys tapqanyn jazdy. Atalǵan jobany Qytaidan kredit alǵan «QazMunaiGaz» ben CNPC birlese júzege asyrǵan.
Beijińmen bailanysty korrýptsiialyq ádis-tásilder týrasynda esirtkige táýeldilikten azap shekken Nazarbaevtyń nemeresi Aisultan da jazǵan edi. Ol byltyr Londondaǵy páterinde óli kúiinde tabyldy.
Tájikstan prezidenti Imamáli Rahmonnyń kúieýbalasy Shamsýllo Sahibovtyń elde altyn óndirýge ruqsat alyp bergeni úshin Qytaidyń China Nonferrous Gold Limited (中国有色黃金) kompaniiasynan 2,8 mln dollar para alǵanyn jurttyń bári biledi. Qazir Tájikstandaǵy altynnyń 80 paiyzy qytailyq kompaniialar qatysýymen óndiriledi.
Bar bilik Ǵurbanǵuly Berdimuhamedovtyń qolynda shoǵyrlanǵan Tájikstanda Qytai yqpaly tipti kúshti. Sońǵy jyldary Berdimuhamedov áýletiniń barlyq tabysy tek Beijińge táýeldi (olardy gaz qubyry bailanystyrady) bolyp qaldy.
Erekshe basshy
Qytai biliginiń aimaq elitasyn toidyrýǵa tyrysatyn saiasaty túsinikti. Olar osy arqyly Ortalyq Aziiadaǵy resýrstarǵa qol jetkizýdi kózdeidi. Qytai biznesiniń atalǵan naryqqa emin-erkin enýin qamtamasyz etedi.
Alaida Beijiń ambitsiiasy úshin bul azdyq etedi. 2020 jyldyń qazanynda Qyrǵyzstanda tóńkeris bolyp, bilik basyna Sadyr Japarov keldi. Ony Qytaimen bailanysty kóptegen biznesmender qoldap shyqty.
Japarov osy jyldyń 10 qańtarynda ótken prezident sailaýynda jeńip shyqty. Onyń esimin baiaǵydan beri Qytaimen bailanystyrady.
«Qytai soiylyn soǵatyn kandidat sailaýǵa túsip jatyr...», – dedi Japarovtyń opponentiniń biri Qanat Isaev sailaýaldy teledebatta.
Japarovtyń Qytai azamattarymen qarym-qatynasy baryn dáleldeitin faktiler jeterlik. 2007 jyly Japarov depýtat bolǵan tusta onyń týǵan baýyry Sabyr Japarov memtender utyp alyp, «Jyrǵalań» shahtasynyń 71 protsent aktsiiasyn bar bolǵany 320 myń dollarǵa satyp alady. Bul óte arzan edi. Shamalydan keiin Japarovtar álgi shahtany Qytai investoryna «tabystaidy».
Aýly turǵyndarynyń aitýynsha, 2012 jyly shahtada alapat órt bolǵan. Birqatar BAQ qytailyqtardyń shyǵyndy óteý úshin Japarovtan 7 mln dollar talap etkenin jazǵan. Japarov ótemaqy retinde Ortalyq Aziiadaǵy asa iri altyn kenishi Qumtordy qytailyqtarǵa berýge ýáde beredi. Qumtorǵa ielik etetin Centerra Gold kanadalyq kompaniiadan shahtany tartyp alýǵa lobbi jasaidy.
Japarov áli kúnge deiin Qumtordy memleket ieligine qaitarýǵa qarsy. Al Qytai tarapy kanadalyq kompaniiaǵa tikelei shyǵyp, kenishten úles alýǵa tyrysýda.
Syrtqy qaryzdy azaitý úshin Japarov Jetim-Too temir kenishiniń bir bóligin Qytaiǵa berý týraly usynys aitýda. Qyrǵyz depýtaty Dastan Bekeshovtyń dereginshe, Qyrǵyzstannyń Beijińge bereshegi 2,2 mlrd dollardan asyp jyǵylǵan.
Prezidentke jaqyn júretin adamnyń biri ázir parlament depýtaty – Adyl Jýnýs-ýýlý. Qytaida týǵan. Japarov ony óziniń jaqyn dosy ekenin jasyrmai aitqan.
Depýtat Jýnýs Air Kyrgyzstan ulttyq kompaniiasyn Qytai investoryna berýdi usynǵan azamat retinde tanymal. Memqyzmetke deiin ol jer qoinaýyn igerýmen ainalysty. Tórt birdei taý-ken kompaniiasynyń teń qojaiyny bolady, bulardyń barlyǵynda qytailyq kásipkerlermen áriptesip jumys istedi.
Sadyr Japarov sailaý naýqanyna qajetti qarajatty qaidan tapqany belgisiz. Onyń sailaýǵa jumsaǵan qarajaty 560 myń dollardy quraǵan, bul ózge 17 úmitkerdiń biýdjetinen kóp. Sailaýaldy úgit-nasihatqa kerekti qarjyny qaidan tapqanyn Japarov jasyrady. «Bul halyqtyń aqshasy, zeinetkerler pensiiasynan úzip-julyp berdi» degen syńaida pikir bildirgen.
Onyń sailaýaldy kompaniiasyn qytailar qarjylandyrǵany týraly naqty derekter bar. Atap aitqanda, Qytai azamaty basshylyq etetin «Hýa-Er» kompaniiasynan Japarovtyń shotyna bir million som aýdarǵan.
Japarovtyń jaqtastaryn tasyǵan avtobýstardyń ózi «Shydyr jol kei dji» dep atalatyn kompaniiaǵa tiesili. Kompaniia qojaiyny Tohýtibýbi Oýerhalika Shyńjań-Uiǵyr ólkesiniń týmasy, osy kúnge deiin Qytai azamaty boldy, tólqujatyn tek 2018 jyly aýystyrǵan.
Toqeterin aitqanda
Qytai Ortalyq Aziianyń tynysyn taryltyp, júris jasaityn keńistigin qysa túspek. Beijińdi qazba bailyqtar men saýda-sattyq qana qyzyqtyrmaidy. Qytai aimaqta áskeri yqpalyn da arttyra túspek oiy bar. Buǵan qytai shekarashylarynyń Tájikstanda molynan ornalasýy dálel. Osy arqyly aimaqtaǵy saiasi ahýalǵa da áserin tigizetin bolady.
Al Resei she? Máskeý Beijińniń aimaqtaǵy negizgi saýda seriktesi, investor ári nesieleýshige ainalǵanyna kóngennen ózge amaly joq. Resei Ortalyq Aziiadaǵy qaýipsizdik, Eýraziialyq odaq jáne aimaqtyń ishki saiasatyna aralasý arqyly óz rólin saqtap qalýǵa tyrysatyn bolady.
Al Qytai ýaqyt óte kele Reseimen sanaspaityn deńgeige jetedi. Beijińniń qazirgi áreketteri Máskeýge berilgen belgi. Tájikstan men Qyrǵyzstanǵa kelgende Beijiń Kremlmen keńesken joq. Al Máskeý muny qalai baǵalaryn bilmei dal.
Reseige óz strategiiasyn ózgertýden ózge jol joqtai kórinedi. Aimaqtyq máselelerge kelgende Qytaimen múddeles baǵyttar boiynsha til tabysý sonyń biri. Ekinshi jol – Beijiń ýaqyt ótken saiyn óse túsken saiasi yqpalyn azaitýdyń jolyn izdeý. Munyń bir amaly retinde Kreml Ortalyq Aziia elderiniń táýelsizdigin nyǵaitýǵa kúsh salýy kerek. Qytaidy tek osylai tejei alasyz.
Máskeýdegi Karnegi ortalyǵy
Aýdarǵan Dýman BYQAI
VREZKA:
Al Qytaiǵa qatysty kúdik kóp. Úrei basym. Aimaqtaǵy Reseidiń yqpaly ýaqyt ótken saiyn álsirep barady. Qytai kerisinshe, óz yqpalyn kúsheitý ústinde. Aimaq elderi úshin Beijiń áli de bolsa beitanys, bóten kúsh.
Sońǵy úsh jylda Qytaiǵa qarsylyq kúsheiip keledi. Osyny anyqtaý maqsatynda júrgizilgen saraptama nátijesinde Qyrǵyzstan turǵyndarynyń 35 paiyzy, Qazaqstan azamattarynyń 30 paiyzy Qytaiǵa kereǵar qaraityny málim boldy.
Qytaimen shekaralaspaityn Ózbekstannyń ózinde Beijińge qarsylyq údep tur. Ózbekter jerdiń Qytaiǵa jalǵa berilýine úzildi-kesildi qarsy.
Beijiń óz repýtatsiiasyna qatty alańdaidy. Osy sebepti shekaralas elderge aqshany úiip-tógýden taiynbaidy. Dál qazir Qytai Ortalyq Aziia elderine kovidpen kúreste belsendi kómektesýde. Aimaqtaǵy qytai diplomattary álemjelidegi paraqshalaryn úzbei júrgizip otyrady, aimaqta qytaishyl BAQ pen sarapshylar kóbeiý ústinde.
...
Qytaidan keletin qyrǵyn qarajat aimaqtaǵy eń iri el – Qazaqstanǵa da tańsyq emes. 2020 jyldyń jeltoqsanynda bedeldi Financial Times basylym Nazarbaevtyń kúieýbalasy Timýr Qulybaevtyń Ortalyq Aziia – Qytai gaz qubyryn salý kezinde ondaǵan million dollarǵa tabys tapqanyn jazdy. Atalǵan jobany Qytaidan kredit alǵan «QazMunaiGaz» ben CNPC birlese júzege asyrǵan.
Beijińmen bailanysty korrýptsiialyq ádis-tásilder týrasynda esirtkige táýeldilikten azap shekken Nazarbaevtyń nemeresi Aisultan da jazǵan edi. Ol byltyr Londondaǵy páterinde óli kúiinde tabyldy.
