Qustar mekeni
«Qorǵaljyn» jáne «Naýryzym» memlekettik tabiǵi qoryqtary – Qazaqstannyń dalaly aýmaǵynda ornalasqan eki klasterlik aýmaq. Eki aýmaq ta jyl saiyn Afro-eýraziialyq ushý jolymen milliondaǵan jyl qustary toqtaityn mańyzdy oryn bolyp tabylady. Sonymen qatar qustardyń sany kún ótken saiyn azaiyp bara jatqan qustarynyń balapan basyp, kóbeiýine qolaily aimaq.
IýNESKO-nyń Qazaqstanǵa qatysty sheshiminen keiin eki qoryqtyń da osy maqsattaǵy júginiń aýyrlai túsýi anyq. Eki qoryqta budan bylai tabiǵat ananyń keipin ketirmei, ań, qustaryn, qorǵaýǵa mindetti. Atalǵan mindettemelerdi Naýryzym memlekettik tabiǵi qory qazirgi tańda abyroimen atqaryp keledi.
Qostanaidyń kórikti jerleri kóp. Biraq mundai sulýlyqty kitap betinen ǵana kórgenim bar (ásili, ol da Naýryzymnyń bir keipi bolǵan-aý deimin). Tabiǵat ana – búkil tirshilik ataýlynyń qutty qonys mekeni, altyn uia besigi. Sulý tabiǵatty kózben kórip, janyńmen sezip, sol qalpynda súie bilý – adamzatqa Qudaidyń syilaǵan tamasha qasieti desek, artyq aitqandyq bolmas edi.
Iá, Naýryzym qoryǵyna kirgen ýaqytta dál osyndai sezimdi bastan keshtim. Jalpy qoryqtyń aýmaǵy bir-birimen oqshaý jatqan tórt bólikten turady. Tirsek – Qaraǵai, Sypsyn – Aǵash, Naýryzym – Qaraǵai, kóldi júielerden Sarymoiyn, Aqsýat kólderi jáne jeke jatqan Jarkól kóli bar. Qoryq aýmaǵy 191 381 gektar jerdi alyp jatyr.
«Naýryzymda» 687 túrli ósimdik bar
Naýryzym – memlekettik tabiǵi qoryǵy ósimdikter men janýarlar dúniesiniń biologiialyq alýan túrliligi men genetikalyq qoryn tabiǵi jaǵdaida saqtap, damýyn zertteýge arnalǵan erekshe qorǵalatyn aýmaq. Qoryq aýmaǵyn ǵylymi-zertteý jumystaryn ótkizý úshin, iaǵni, ekojúielerdiń damý dinamikasyn, ósimdiktermen janýarlardyń alýan túrliligin, olardyń ósip-ónýin, taramdalýyn zertteýde monitoringtik baqylaýlardy «Tabiǵat jylnamasy» baǵdarlamasy boiynsha, sonymen qatar basqa da qoryqta josparlanǵan ǵylymi-zertteý jumystaryn atqarý úshin paidalanylady.
Qoryq basshylyǵynyń aitýyna qaraǵanda, Naýryzym qoryǵy sheteldiń myqty biolog, ornitolog mamandaryn qatty qyzyqtyrady eken. Óitkeni, qoryq túrli janýarlar men ósimdikter álemine óte bai.
Jaz ailarynda shetel ǵalymdary kelip, ǵylymi jumystar júrgizedi. Biz barǵanda nemis fotogrofy ainalany fotoǵa túsirip, tabiǵattyń tamasha sulýlyǵyna tańdai qaǵyp júr eken. Jer sulýlyǵyna súisingen bolýy kerek, taiaǵynyń ornyna taspasyn ustaǵan fotogrof aldaǵy jyly taǵy kelmekshi eken.
Sheteldikterdi ózine magnittei tartqan «Naýryzym» qoryǵynyń qupiiasy nede?! «Naýryzym» memlekettik tabiǵi qoryǵy direktory Baqytjan Jákijanulynyń aitýyna qaraǵanda, qoryqta qotyr qaiyn, aq qaiyń, bozshaǵyl, kádimgi qaraǵai, terek, itmuryn, tobylǵy, kaspei taly ispetti 687 túrli ósimdik ósedi eken. Solardyń eń tanymaly – «Naýryzym qaraǵaiy».
Atalǵan aǵash tek, «Naýryzym» aýmaǵynda ǵana ósedi. Aǵashtyń dinine eki adamnyń qushaǵyna syimaidy. Biiktigi úsh metrden tómen bolmaidy.
Qoryq qyzmetkerleriniń sózine sener bolsaq, «Naýryzym» qaraǵaiy óte maily. Uly otan soǵysy jyldary atalǵan aǵashty jaǵar mai isteý úshin qoldanypty. Al odan qalǵany arba mailaýǵa paidalanǵan eken. Tizsiz jaý órt te osy aǵashtyń jii mańailaityn bolyp shyqty. Kóbinde kókten naizaǵai túskende ot tutanyp, biraz aǵash otqa oranatynyn qoryqshylar qynjylyspen aitty.
Búginde arnaiy jasaqtalǵan top kún kúrkirese, biik munaranyń basyna shyǵyp, ainalany kirpik qaqpai baqylaýǵa alady. «Biyl jaz orman arasynda burq etken alty aǵashty óz kúshimizben sóndirip aldyq. Arnaiy kólik quraldary aǵash arasyna kire almaidy. Kirgenmen, qum arasyna keptelip, ózge túgil, ózin qutqarýy muńǵa ainalady. Sondyqtan da, qum shashatyn traktormen jáne óz kúshimizben otty aýyzdyqtaýǵa tyrysamyz», – deidi arnaiy jasaq ókili.
Jalpy, «Naýryzym» qoryǵynyń negizi osydan jetpis jeti jyl buryn qalanǵan. Sol kezde onyń jalpy aýmaǵy 320 myń gektar jerdi qurapty. Keńes ókimeti kezinde qoryqtyń keibir bólikteri egin egý úshin paidalanylsa, endi bir bólik aǵashy-otyn men mai shyǵarǵan. Buǵan ormandy jailaǵan órtti qosyńyz. Sonyń saldarynan qoryqtyq kólemi 70 myń gektarǵa deiin kemigen. Qysyltaiań kezderi qoryq jabylyp ta qalǵan kórinedi. Naýryzym qoryǵy – elimiz egemendigin alǵannan keiin ǵana jandana bastaǵan syńaily.
Qoryqta 6 ekologiialyq soqpaq bar
«Naýryzym» qoryǵynda jyrtqysh ańdar óte kóp. Ásirese, bul ólkede qasqyr kóp kezdesedi. Kóktem, kúz ailarynda qoryqshylar olardyń mekenin anyqtap, úiirleriniń qanshaǵa jetkenin baqylaý jasaidy. Ázirge, jyrtqyshtar adamǵa shappapty.
– Bizge tájiribe, zertteý jumystaryn júrgizýge kelgen jandar ainaladan kórip, úrkip jatady. Al sheteldikter bolsa, qyzyqtap fotosýretke túsirýge umtylady. Bizdiń ólkege ǵylymi jumys barysynda sheteldikter jii kelip turady. Olardan óz ǵalymdarymyz da qalyspaidy. Ózimizdiń oblystyq oqý oryndarynan bólek Almaty, Astanadaǵy stýdentter de bizdiń jaqqa jii at basyn burady, – deidi qoryqshylar.
Ǵalymdardyń kóbi shóptes ósimdikterdi zertteidi eken. Ásirese qaý betege boz, qyzǵylt qaý, taspa qaý, kádimgi betege, qum betege, kermek, sor buiyrǵan, qum salaýbas, janagúl, qus súttigeni, kókshaǵyr jýsany, lessing jýsany, aqshyl jýsan, omby qiiaq óleń, buzaýbas sorań, sarsazan, aqsora, shober aqtikeni, alabuta, jaýqazyn, qosgúldi qyzǵaldaq, jataǵan qyzǵaldaq, shreng qyzǵaldaǵy, ashyq, qundyz shópteri týristerdiń nazaryn ózderine qatty aýdaratynyn bildik.
Sonymen qatar «Naýryzym» qoryǵy qustarymen de kórikti. Munda aqqýlar, qaz-úirekter (qyzyl jemsaý qarasha qaz, shiqyldaq-qaz, aqmańdaily qaz, tarǵaq, jalbaǵai, buira birqazan, bezgeldek, surt tyrna, aq bas tyrna, dala qyrany, itelgi, qas-qaldaq t.b.) mekendeidi.
Dál qazirgi ýaqytta kelýshilerdiń kóńilin aýdaratyn biologiialyq jáne landshafttyq soqpaq óńdelgen. Soqpaqtar baǵyty boiynsha týristik- ekskýrsiialyq jáne ǵylymi-tanymdyq jumystaryn júrgizýde qoldanylady. Sapar jelisin avto-kólikpen jáne jaiaý sáýir aiynan bastap qazan aiyna deiin tamashalaýǵa bolady. Ár soqpaq 3-4 aialdamadan quralǵan.
Birinshi sapar jelisi «Bulaq» dep atalady. Munda Bet aǵash ormany, qoryq kórinisi jáne bulaqty baq kordon aýmaǵy avtokólik aialdamasy jáne demalys oryny jabdyqtalǵan.
Ekinshi sapar jelisi «Naýryzym qylqandy ormany» degen atqa ie. Jergilikti mamandar bul sapar jelisin qoryqtyń júregi desedi. Sebebi, munda qylqan japyraqty ormannyń alýan túrli jyrtqysh qustar jáne ańdar, (itelgi, qur, búrkit, kiik, aqbóken, qaban, túlki, qasqyr, borsyq) meken etedi. Aqsýat kólinen qyzyl kitapqa engen qanshama sý qustaryn kezdestirýge bolady (qyzyl bas súńgýir, súr úirek, aqbas úirek, aqqutan, qarabai, qyzǵylt birqazan, t.b.). Qalǵan sapar jelileri «Dóńgelek sor», «Saz qaldyǵy», «Aqqýly» bolyp kete barady.
