Baiyrǵy túsinik boiynsha, ziialy qaýymnyń qyzmeti árqily, olarǵa artylar mindet te túrli áleýmettik jaǵdailarǵa bailanysty ózgerip otyrǵanyn baǵamdaimyz. Áleýmettik top retinde ziialy qaýymnyń búgingi ishki qurylymy men belgileri tolyq anyqtalyp bitti dep kesip aitýǵa kelmeidi. Tipten, ziialy qaýymnyń qandai da bir áleýmettik topqa jatar-jatpaitynynyń ózi daýly máselege ainalyp tur. Jalpy, biz bilgen derekte ziialy qaýymnyń negizgi tórt ólshemin taiǵa tańba basqandai anyqtap kórsetedi: 1. Bilimdilik, 2. Uiat, 3. Kishipeiildilik, 4. Halyqty súiý. Al bizdiń búgingi qoǵam ziialy qaýymǵa qandai ólshemmen qaraidy? «Jelqazyq» aidarymyzdyń búgingi taqyryby osy suraqqa jaýap izdeidi.
Nurlan KENJEAHMET,
tarih ǵylymynyń doktory,
Germaniiadaǵy Bonn ýniversiteti
Shyǵystaný jáne Aziia institýtynyń professory
Sizdiń ziialylyq degen terminińizdi aǵylshynsha «intelligentsiia» dep túsinip otyrmyn. Nemese qazaqy tilmen aitqanda, «bilimdiler qaýymy». Qazirgi tusta ziialylyqtyń ólshemin burynǵy ólshemmen bekitýge bolmaidy.
Muny «segiz qyrly, bir syrly» dep túsingen jón shyǵar.
Árine, ziialylyq «bilimdilik, uiat, kishipeiildilik jáne halyqty súiý» uǵymyn qamtidy. Menińshe, óz halqyńnyń tarihyn, mádenietin, tilin, salt-sanasyn, ustanymyn, ar-namysyn jete igerý – ziialylyqtyń eń basty ólshemi. Árine, memleketimiz atalǵan tustardy halyqtyń sanasyna sińirýge kóp kúsh jumsap otyr. Nátijesi qalai? Memleket kúsh salǵanymen, jeke adam ony sanaly túrde júzege asyrmasa, eńbegiń qumǵa quiǵan sýmen teń bolady. Qazaqta «aldyńa as qoidym, eki qolyńdy bos qoidym» degen sóz bar, iaǵni barlyq jaǵdaidy jasadym degen sóz.
Shyńǵys han búkil kári qurylyqty baǵyndyrdy, muny onyń jeke eńbegi dep baǵalamaý kerek, árisin aitsaq, munda kóshpendilerdiń neshe myń jyldyq soǵys óneri men ideologiiasy jatyr. Shyńǵys handy qazaq qyp jasaý, onyń jetistikterin jalǵyz bir ultqa telý – tarihi bilimsizdik! HH ǵasyr basyna deiin qazaqta «tóresiz el bolmas, tóbesiz jer bolmas» degen zań óz kúshin joimady. Muqan Isahan degen dintanýshy jas ǵalym bar, sol jigit Shyńǵys han iasasynyń (qazaqsha jón-josyq) Islam shariǵatyna yqpalyn zerttep júr, iaǵni Shyńǵys han iasalary Islam shariǵatynan engen degendi aitady.
Meniń Shyńǵys handy mysal etýim, óz ultyńnyń tarihyn bilý úshin kóshpendilerdiń arǵy-bergi tarihyna jetik bolýymyz kerek degendik, sonda Shyńǵys hannyń tegi kim dep bosqa sandalmaimyz.
Tonyquq (Tonykók emes) Qytaidyń sol tustaǵy Astanasy Chań-anda (qazirgi Si-an) bilim alǵan, tarihi derektemelerde hattalǵan túrkiler tarihyndaǵy tuńǵysh qytaitanýshy. Qytai derektemelerinde oǵan eki túrli minezdeme bergen: asqan dana jáne ákki, qý. Ol túrkiler úshin asqan dana boldy, jaýy úshin ákki, qý edi. Ol túrkiler órkenietin órkendetý úshin kók túrkilerge memlekettik ideologiia, dala zańyn jasap ketti. Qytai derektemelerinde Túrkesh qaǵanynyń týǵan inisi aǵasyna ókpelep, Tonyquqqa qashyp barady jáne túrik sarbazdaryn ertip Túrkesh qaǵanatyna shabýyl jasaidy, nátijesinde aǵasy tutqynǵa túsedi. Túrikter sońynda dala zańy boiynsha ekeýiniń de basyn alady. Bul zań sonaý ǵun-úisin zamanynan qazaq handyǵyna deiin jalǵasqan. Kóshpendilerde óz eline opasyzdyq jasaǵandar basqa elge de qaiyry joq degen úkim bolǵan. Qazirgi qoǵamda kóshpendilerdiń osy dala zańynyń jurnaǵy joq, qaita bári kerisinshe bolyp ketken. Jońǵar-qazaq qarym-qatynasy týraly zertteýler men filmderde olqylyqtar óte kóp. Qatyp-semip qalǵan kózqaras boiynsha adamzat tarihyndaǵy eń sońǵy eki kóshpeli imperiiany bir-birine ata jaý qylyp kórsetedi. Jońǵar men qazaqtyń soǵys áreketterinen góri beibit ómir keshken tustary kóp. Qazaq pen jońǵarda memlekettik qudandalyq saiasat bolǵan. Qazaq aqsúiekteri men jońǵar aqsúiekteri qyz alysyp, qyz berisken.Qazaq dalasyndaǵy jońǵarlar qaida ketti? Manchjýr shapqynshylyǵynan keiin qazaqqa sińip ketken. Aramyzdaǵy antropologiialyq belgiler menmundalap tur. Nemis shyǵystanýshysy Iýliýs Klaporttyń 1835 jylǵy kartasynda (kartadaǵy málimetter 1780 jyldarǵa tán) qazaq rýlary búgingi jońǵar jerine jamyrai qonystanǵan: sadyr, matai, sýan, jalaiyrlar qazirgi ornalasýy boiynsha Taldyqorǵanda tur, semiz naimandar qazirgi Qytaidaǵy Tarbaǵataida shapyrashtylar Qorǵas mańyna ornalasqan, taiaý zamanǵy qazaq dastandaryndaǵy derektermen saima-sai. HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy Orta Aziiaǵa qatysty iri ýaqiǵalardy sol kezdegi Tsiń imperiiasy men Resei imperiiasy arasynda bolǵan kelisim sharttarmen túsindirýge daǵdylanǵanbyz. Is júzinde olai emes: Qazaq handyǵy men Tsiń patshalyǵy arasynda, Reseidiń qatysýynsyz, talai kelisim shart jasalǵan. Qazirgi Qytaidaǵy qazaqtar otyrǵan óńirlerde Abylai han tusynda halqymyz kóship-qonyp júrgen. Qazaq tarihyndaǵy halyqaralyq sipat alatyn iri ýaqiǵalardy, soǵystardy óńirlik ýaqiǵalar nemese rýlyq soǵys dárejesine túsirdik. Abylai han tusy – qazaq tarihyndaǵy óte kúrdeli zaman. Sol tustaǵy qazaq dastandarynda hattalǵan soǵystardyń deni memlekettik sipat alǵan, qazaqtyń qazirgi territoriiasynyń eń sońynda qalyptasýyna yqpal etken soǵystar. Rýlyq-jerlik aimaqtan asa almai, ata-babalarymyzdyń tarihi ornyn durys baǵalai almai júrgen tustarymyz óte kóp.
Jýyrda ǵana Dimash Qudaibergen Qytaidan júldeli bop oraldy. Ol tek ánimen ǵana tanylǵan joq, kishipeiildiligi, ultjandylyǵy, ádeptiligimen qalyń jurtty ózine tánti etti, qazaqsha sóilep, qalyń qytai halqyn súisindirdi, qytai oqyrmandary arasynda Abai joly epopeiasyn oqý naýqany boldy. «Dimash týǵan el qandai eken» degen qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Qarshadai jas Dimash qytailar arasynda qazaqtaný dúmpýin qozǵady. Bul – sensatsiia! Ata-ájesiniń qolynda erjetkendikten, qazaqylyq minezderi menmundalap tur. Dodaǵa qatysqan jarym jylda qazaqtyń dástúrli áni men mádenietin, dombyrasyn búkil Shyǵys Aziiaǵa tanytty desem, artyq emes. Óitkeni, dodaǵa tek Qytaidyń ǵana emes, Taivan men Gongkonktyń áigili ánshileri qatysty. Dodany bastan-aiaq kórip otyrdym, sahna syrtyndaǵy ánshilerdiń, júrgizýshilerdiń Dimashqa bergen baǵasy óz aldyna bir dúnie. Elbasy batasyn berdi, meiirimin tókti. Munyń ózi Elbasymyzdyń ulttyq qundylyqty, mádenietti joǵary baǵalaityndyǵynyń bir belgisi, Dimashtai bolyńdar degen astarly oiy jatyr Elbasynyń. Ziialylyqtyń bir mysaly osy: otansúigishtik, mádeniet janashyry jáne danalyq.
Manchjýrlik Tsiń imperiiasyn etnikalyq qytailar aýdaryp tastaǵan soń, Qytaidyń ziialy qaýymy arasynda qytaidyń dástúrli mádenietiniń taǵdyry jóninde zor pikirtalas bolǵan. Dúniejúzine áigili, dúniejúzilik qytaitaný ǵylymynyń negizin qalaǵan ǵalymy Wang Guowei (etnikalyq qytai), manchjýrlik Tsiń imperiiasy tarih betinen joiylǵanda, manchjýr memleketiniń taǵdyryna ýaiymdap jáne qytaidyń dástúrli mádenieti qurdymǵa ketetin boldy dep, ózin sýǵa tastap ólgen. Óitkeni, ol sol kezdegi dúniejúziniń ozyq idealdaryn óte jetik igergen, manchjýrlik patshalarǵa adal bolǵan. Ziialy qaýymnyń otansúigishtiginiń eń tiptik mysaly osy. Otan sol elde ómir súrip jatqan barlyq ultqa ortaq. Manchjýrler óz qol astyndaǵy halyqtardy ózderine adal bolýy úshin jaǵdai jasaǵan. Memlekettik qujattar manchjýr tilinde jazylǵan, odan keiin qajet bolsa, qytai tiline aýdarylǵan. Al bizdegi jarnamalar, tipti keibir memlekettik qujattar aldymen oryssha jazylady, odan son qazaqshaǵa aýdarylady. Keibir jarnamalardyń aýdarmasy tipti kúlkili.
Qazirgi Qazaqstan qoǵamynda ziialylyq jaǵdaiy basqasha (Ońtústik jáne Batys oblystarynan syrt), qalada bolsyn, dalada bolsyn, halyqtyń kóbi qazaqylyq mentalitetpen emes, basqasha mentalitetpen oilaidy (orys mentaliteti de emes). Túsiniksiz. Osynyń saldaryn 70 jyldyq KSRO ústemdiginen kóredi, buǵan óz basym senbeimin. Áleýmettik kinohanalardyń 99 paiyz tili – oryssha, al kórermenderdiń 90 paiyzy – qazaqtar. Qazaq júzdi azamattar, qazaqsha bile tura, aldymen bir-birimen oryssha sóilesedi. Eger aldymen qazaqsha sóileseń, saǵan degen mámilesi dereý ózgeredi, «mynaý qazaqsha sóilep tur» dep tań qalady.
Rýlyq-tanystyq júie myqtap ornaǵan búgingi qazaq qoǵamynda búkil ǵylym salasy, úkimet mekemeleri seniń tegińe qarap mámile jasaidy. Bir ret qazaqsha teledidar baǵdarlamalaryn sholyp shyqtym, shamamen on neshe arnanyń jartysynan kóbi bir mezette án-kúi, oiyn-saýyq baǵdarlamalaryn berip jatyr. Búkil negizgi arnalardy ánshiler men bishiler iemdengen. Basqa arnalarda Túrkiianyń nemese Úndiniń dám-tatýsyz serialdary. Osylardyń ornyna ǵylym-bilimdi nasihattaityn, halqymyzdyń tarihyn, dinin túsindiretin baǵdarlamalardy kórsetse nemese «National Geographic» sekildi sheteldiń ǵylymi arnalaryn qazaqshaǵa aýdaryp kórsetse, nur ústine, nur edi ǵoi. Úsh tildilik saiasatty qalyń halyq jappai aǵylshyn tiline kóshý dep túsingen tárizdi, óitkeni, Almatyda bolsyn, Astanada bolsyn, aǵylshyn oqýlyqtaryn satatyn kitap dúkenderi qaptap ketken, qazaq tildi basylymdardan kóp. Araladym, qazaqsha bilmeidi, oryssha nemese aǵylshynsha sairap tur. Germaniiada qyzymdy balalar baqshasyna bergende, balabaqsha tárbieshisiniń maǵan birinshi aitqan sózi: «Úige barǵanda balańyzǵa qazaqsha sóileńiz, qazaqshasyn umytpasyn, basqa tilde tili shyqsa, óz ultyna meiirimsiz bolyp ketedi», – degen edi. Qazaq qoǵamyndaǵy bir-birine meiirimsizdik – qazaq tilin jetik bilmeýdiń saldary. Shetelde kóp júrdim, elden kelgen azamattar bolsa, izdep taýyp aralastym. Biraq bárine ortaq bir minez – bir ret kezikken soń, kelesi rette aralaspai, ne habar-osharsyz ketedi. Byltyr Ystambul áýejaiynda oraza ustaǵan bir azamatpen kezigip qaldym. Úlken adam aýyzasharǵa sý alyp isher maida aqshasy joq eken, janyndaǵy kisiden maidalap berińizshi dep ótindi. Men ol kisige maida aqsha berdim de, iri aqshasyn almadym. Ramazan aiynda ózim de saýap jinaiyn degen oiym bolǵan edi. Alaida, ol kisiniń oqys qylyqtary meni tańqaldyrdy: lám-mim demei, aqshamdy aldy, qatýlana bir qarap qoidy, rahmeti joq. Sýyn ákelgen soń artylǵan maida aqshalarymdy qolyma ustata saldy, quddy maǵan ókpelegen adamdai. Túsinsem buiyrmasyn, Ramazan aiy ǵoi, qazaq aǵamyzda ne qazaqylyq, ne musylmandyq peiil joq.
Toq eterin aitqanda, qazaq qoǵamyndaǵy ziialylyqtyń ólshemi qazaqylyq mentalitetpen oilaý, bolashaqqa qazaqylyq úlgimen qadam basý. Qansha jerden oryssha sóilep, oryssha oilaǵanmen, olar bizdi otar qamytyn kigen beishara ult dep tanydy. Túrkilerdiń qara shańyraǵynda otyrǵan qazaqtardyń qanynda negizgi túrkilik qannan basqa, soǵdy, tohar, arab, qara-qytai, mońǵol, jońǵar qandary aralasqan. Osylardyń bárin túrkiler kúshpen emes, óziniń ozyq ideologiiasymen, mádenietimen baǵyndyrǵan. Eger, múmkin deseńiz, ata-babalardan amanat bop qalǵan osy mádenietti qazaqylyq sipatpen ári qarai damyt, bolashaǵyń, taǵdyryń óz qolyńda. Elbasy jol kórsetti, endi sol jolmen júrý qalyń qazaqtyń enshisinde.
Derekkóz: "Qazaq ádebieti" gazeti
