Redaktsiiadan
Mýhamet qajy Erdenuly Sadyqov – Elbasyn Nobel syilyǵyna usyný maqsatynda ashylǵan «Evraziia-mir» halyqaralyq Qorynyń prezidenti. RF jerindegi qazaqtarǵa, óte-móte Omby oblysy men ózimizdiń Arqa óńirine tanymal Atymtai jomart. Mýhamed qajy Omby oblysy Liýbin aýdanynda týǵan. Biyl 66 jasta. Mamandyǵy – zańger. Álemniń 78 memleketin aralap, Mekkege 11 márte úlken qajylyqqa, 5 márte kishi qajylyqqa barypty. Qazaq Eli táýelsizdik alǵan soń ózi týǵan óńiri Omby oblysynyń qandastarymyz jii qonystanǵan aýyldaryna 20 meshit saldyrypty. Sonymen birge, Túmen, Saratov, Penza oblystaryna da óz qarjysyna 16 meshit turǵyzǵan.
– Qurmetti Mýhamet qajy Erdenuly, Sizdiń aýyzeki áńgimeńizge qarap otyryp, el úshin jasaǵan igilikti isterińizge tánti bola bastadym. Suhbatymyzdy bastamas buryn, týyp-ósken ortańyz týraly aityp berseńiz?
– Arǵy atam Báiimbet – bolys bolǵan kisi. Áýlieligi de bolǵan eken. Rýy – Kerei, onyń ishinde Saqal. Shamamen 16 myń jylqy bitipti. Tipti odan da kóbirek bolǵan kórinedi. Kishiqaroi, Úlkenqaroi degen kólder bar. Jylqyshylar kólge boilatyp qazyqtar qaǵyp qoiady eken. Qalyń jylqy kelip kólden sý ishedi ǵoi, manaǵy qazyqtar arqyly tómen túsken sýdyń deńgeiine qarap, jylqynyń sanyn mólsherlepti desedi. Bir qyzyǵy, sol jylqylarynyń turpaty da bólek bolypty, óńkei tizesine deiin buira jylqy eken. Ol kisiniń týǵan jeri – Sarykól. Sol Sarykólge on bir aqshańqan kiiz úidi tikkizip tastap otyrady eken. «Stolypin reformasy» kezinde Rossiiadaǵy Ýkrainanyń Poltavka gýberniiasynan myńdaǵan ýkraindardy jer aýdaryp, osy Sarykólge jibergen. SSSR kezinde sol ýkraindardyń qurmetine Sarykólimizdiń atyn «Poltavka» dep ózgertip jibergen. Qazir Omby oblysyna qaraidy. Sondai-aq, Aqjar aýdany (SQO) jaqyn jyldarǵa deiin Lenin aýdany bolyp keldi. Kommýnizm, Gorkii sovhozdarynyń áýelgi aty Kósháli, Manaq aýyldary bolatyn. Osyǵan kórshiles Bolys degen aýyl da bolǵan. Ol meniń Sultanǵazy atamnyń qystaýy bolatyn. Otarshyldyq degen báleniń qazaqqa istemegeni bar ma?! Sol óz ata-babasynyń jerinde otyrǵan Báiimbet aýylyna kazaktar ómiri tynyshtyq bermepti. Áielderin, qyzdaryn jábirlegen. Maldaryn tartyp alyp otyrǵan. Kún ótken saiyn, óktemdigin údete túsedi. Birde Báiimbettiń úiine mas kazaktar basyp kirip, «bizge turyp sálem bermedi» dep, aqsham namazyn oqyp jatqan kishi uly Nógerbektiń basyn qylyshpen shaýyp tastaidy... Qysqasy, jan baǵys, kún kórý qiyndai beredi. Báiimbet atamyzdyń áskeri aýdarmashy Kornilov degen dosy bolypty. Ol Báiimbettiń Gúlshara degen qyzyna kózi túsip júredi eken. Tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn izdegen Báiimbet atam sol Kornilovke súienedi, onymen quda bolyp, Grigorii degen ulyna Gúlsharasyn turmysqa beredi. Biraq, atam qudasyna «tuńǵysh jienimdi ózime beresiń» dep shart qoiady. Gúlshara ul tabady. Atasy oǵan Lavr dep at qoiady. Al, meniń atam ol jienin Leker dep atap, súndetke otyrǵyzady. Ombynyń kadet korpýsynan oqytady. Keiin Leker Aq patshanyń general-leitenant shenin alady. Aqtardyń búkil armiiasyn basqarady. Qysqasy, sol qudalyq ótip, Leker dúniege kelgen kúnnen bastap bizdiń atalarymyz maskúnem kazaktardyń tekpisinen qutylady. Atam búkil áýleti men mal-basyn ozbyrlardan solai saqtap qalypty.
Báiimbettiń balasy Sultanǵazy da bolys jáne arnaiy buiryqpen imam bolǵan adam. Eki márte Mekkege barǵan qajy. Sultanǵazydan tórt ul taraidy. Úlkeni Ahmetjan. Odan keiin Muhametjan, Muhametsadyq, Muhametkárim. II Nikolaidyń ýkazymen Ahmetjan Sultanǵazyuly – ol da Omby meshitin basqarǵan. 1937 jyly «halyq jaýy» degen jalamen atylypty. 1989 jyldan bastap ózim artyna túsip, jazyp júrip, 1990 jyly aqtatyp aldym.
Keiin ornaǵan Sovet úkimeti de atalaryma tynyshtyq bermegen. Tizesine deiin buira bolyp keletin 16 myń jylqysyn túgel tárkilep alady. Siyr men usaq mal onyń syrtynda. 1937-niń zobalańy kezinde sol atalarymnyń urpaǵynyń kóbi aty-jónin ózertýge májbúr bolady. Mysaly, Muhametkárimniń balalary Kárimov bolyp júr. Muhametsadyqtyń urpaǵy Sadyqov degen tekti qoldanady. Meniń ákem Erden negizi Muhametjannyń uly. Biraq, inisi Muhametsadyqtyń er balasy bolmaǵan soń, Erdendi soǵan bergen eken.
Naǵashy jaǵyma kelsek, sheshemniń aty – Raýza Ámenqyzy. Men týa salyp, bir kúnnen keiin anam qaitys bolypty. Sosyn meni ákemniń apaiy baýyryna salyp alady. Zeinezaiyp Muhametjanqyzy degen kisi edi. Joldasy Elýbaev Seidahmet Smaǵululy Ombynyń Qazaq pedagogikalyq ýchilishesin bitirgen. Soǵys ardageri. 40 jyl ómirin Omby oblysynda muǵalimdikke arnady. Búkil aýyl, aýdan ol kisini «muǵalim» dep ataityn. Qissalardy jatqa aitatyn, sheshenderdiń sózderin kóp biletin, dombyra tartyp, án de salatyn. Ataqty kúishi Maǵaýiia Hamzinmen dos boldy. Meni alaqandaryna salyp erkeletip ósirdi. Alam desem, aspandaǵy ai men juldyzǵa ǵana qoldary jetken joq, ózgeniń bárin alyp beri. Menimen birge, Muhametsadyq atamnyń da jetim qalǵan Bibinur, Aitjan, Qusni degen úsh qyzyn qoldaryna alyp baǵyp, qutty uialaryna qondyrdy. Olar da eshteńeden tarshylyq kórgen joq. Bardy kiip, bardy iship, molshylyqta ótti. Men osy áýlettiń familiiasynda boldym.
Týǵan naǵashym – Ámen Syzdyqov (ekinshi familiiasy Mahambetov) Jarkent qalasynda (burynǵy Panfilov qalasy) ChK-nyń bastyǵy boldy. Rýy – Qarýyl, onyń ishinde Rai, Atqy. Arab, qytai, mońǵol, orys tilin jaqsy biledi eken. Joldasy Gúljiian degen kisi edi, júz jasqa kelip, ómirden ozdy.
Gúljiiannyń apaiy Gúljaýar ómir boiy Almatyda sot bolyp qyzmet atqardy. Kúieýi Hakim Syzdyqov (Mahambetov) belgili advokat bolǵan, ol da 1937 jyly atylyp ketti. Eki naǵashy ápkemniń kúieýi Hakim men Ámen bir áke, bir shesheden týǵan aǵaiyndy kisiler.
Al, Gúljiian men Gúljaýardyń ákesi bi Esmaǵambet (tarihi qujattarda Eshmuhamet Naýryzbaev – Jańbyrshin dep jazylǵan, rýy – tóre dep kórsetilgen. Biraq ol kisiniń rýy – kerei, onyń ishinde saqal bolatyn) degen ataqty adam edi. Bi Esmaǵambet kezinde qýǵynǵa túsken Maǵjan Jumabaev pen Qoshke Kemeńgerovti Omby oblysy, Moskalenka aýdanynyń Qoianshyqpas degen aýylynda eki jarym jyldai óz úiine jasyryp, jan saqtatqan. Bul týraly maǵan Qoshke Kemeńgerovtiń balasy Nartai aǵanyń ózi aitqan bolatyn. Naǵashy atam Ámen Syzdyqovty Jarkentten Qaraǵandyǵa oblispolkom etip qyzmetke aýystyrady. Moskvada TsK-da Malenkov degen orys dosy bolǵan eken. Stalinnen keiingi ekinshi adam. Sol kisi telefon soǵyp, «Qaraǵandydan tezdetip ket» deidi. Ámen atam bir túnde jinalyp, Omby oblysy Esilkól aýdany, Omar aýylyna tartyp ketedi. Keiin aqtalyp shyǵyp, Paiǵambar jasyna jetip, dúnieden ozdy.
– Mýhamet aǵa, jaqsy áýlettiń urpaǵy ekensiz. Endi ózińizdiń ómir jolyńyzǵa úńilsek.
– Men bes jasyma deiin Omby qalasynda óstim. Ákem Erden Muhametjanuly agronom bolatyn. 1954 jyly sol kezdegi úkimet ol kisini Qazaqstannyń Kókshetaý oblysyna tyń igerýge (Tselina kóterýge) jiberipti. Meniń balalyq shaǵym Kókshetaý oblysynyń Qyzyltý aýdanynda (qazirgi SQO, Ýálihanov aýdanynyń ortalyǵy Kishkenekólde) ótti. Mektepti sonda orys tilinde bitirdim. Kóp jyl aýyl sharýashylyq salasynda zańger bolyp qyzmet atqardym. Kókshetaý oblysynda úsh aýdannyń ókili boldym. Qudaiǵa shúkir, tórt ulym, olardan taraǵan segiz nemerem bar. Nemeremniń bári ul bala. Balalarymnyń bári JOO-n bitirdi. Óz mamandyqtary boiynsha qyzmet atqarady. Eki ulym ózim sekildi zańger. Eki ulym kásipkerlikpen ainalysady.
Men bala kúnimnen óz áýletimizdiń joǵaryda baiandalǵan qily taǵdyry týraly áńgimelerdi úlkenderdiń aýzynan tyńdap óstim. Bul – bizdiń ǵana emes, ol zamanda bar qazaqtyń basynan ótken jaǵdai. Soǵan bailanysty bolý kerek, óte namysshyl, ultshylmyn. Biraq eshkimge zábirim joq. Qolymnan kelse, ultyma jaqsylyq istegim kelip turady. Alla bizge táýelsizdikti berdi. Mine, sol memleketimizdiń 25 jyldyǵyn toilap jatyrmyz. Bul – qazaqtyń basyna qonǵan baqyt. Baqytty aialaýymyz kerek. Biz az halyqpyz. Dúnieniń tórt buryshynda tarydai shashyrap júrmiz. Bir-birimizge tirek bolyp, ózimizdi-ózimiz súieýimiz, demeýimiz, kóterýimiz kerek!
– Aǵa, namysshyl, ultshyl adamdardyń joly únemi dańǵyl bola bermeidi ǵoi. Bul jaǵynan ne aitasyz?
– Onyń ras, qaraǵym. Qazirgi Májilis depýtaty Vladislav Kosarev men qyzmet istegen aýdanda birinshi hatshy boldy. «Partiiaǵa ót!» dep, kem degende jiyrma ret shaqyrdy. Men partiiaǵa múshe bolǵan emespin. Qiyn jaǵdai meniń de basymnan ótti. 1982 jyly shilde aiynda Býrabai demalys aimaǵynda ótken bir basqosýda KPSS Kókshetaý obkomnyń qyzmetkeri Tatarskii, KGB-nyń maiory Krasnokojin degender «Qazaqtar óz-ózin alyp júre almaidy. Sorly halyq» degende, namysym basyma bir-aq shyqty. Ornymnan atyp turdym da: «Biz – qazaqtar SSSR-siz de ózimiz derbes ómir súre alamyz! Bizde jer jetedi. Jerimizde Mendeleev kestesindegi elementtiń bári bar! Óz-ózimizdi asyraýǵa shamamyz keledi. Tipti shetelge de kómek bere alatyn jaǵdaiymyz bar!..» dep saldym.
Sol kúnnen bastap olar maǵan óshige bastady. Eki jumadan soń Moskvadan KGB-nyń eki polkovnigi kelip tur. Analar aryz jazǵan ǵoi. «Osylai aitqanyń ras pa?» deidi. «Ras!» dedim. Suraqqa tartyp, jazyp alyp ketti. Sodan KGB meniń sary izime tústi. Bir kúni Túmen qalasyna issaparmen bardym. Onda meni baqqan Seidahmet muǵalim turatyn. Sońǵy jyldary ol kisiniń eki kózi kórmei qalǵan bolatyn. KGB sol kisiniń qasyna ákelip bir myltyqty qoiyp ketedi de, sol myltyq «seniki» dep, maǵan bále japqan. Sonymen ne kerek, aqyry «qural ustaǵan», «Sovet úkimetine qarsy shyqqan» degen jalamen «173», «202» jáne «145» statialarmen alty jylǵa sottap tyndy ǵoi. Kókshetaý mańyndaǵy Granitnyi túrmesinde eki jyl otyrdym. Túrmeniń kitaphanasynda jumys istedim jáne tilshisi bolyp gazetterine maqala, habar jazdym. Eki jyldan soń ózimdi birjola aqtap, túrmeden bosatyldym. Sot naqaq otyrǵanym úshin keshirim surap, eki jylyma tólem tóledi. Ol aqshany túgelimen jetim balalar úiine berdim. Keiin bildim, ol «vintovka TOZ-8» degen myltyq eken. Ony istep júrgen militsiia kapitany Erlik Shákijanuly Baisultanov degen sumpaiy bolyp shyqty.
– Siz ata-babańyzdyń mekeni – Omby ekenin aittyńyz. Endi Reseidegi qandastarymyzdyń jaǵdaiy týraly toqtalyp ótseńiz.
– Ózderińiz de biletin shyǵarsyzdar, Reseide bir milliondai qazaq turady. Táýelsizdikten keiin Qazaqstanǵa kóship kelgenderi bar. Olar otyrǵan jerdiń bári óz ata-babasynyń kúl tókken mekeni. Eki-aq aýylda qazaq mektebi bar. Qalǵanynyń bári orys tilinde oqidy. Sol qazaq mektepterine kómektesip turamyn. Ózińiz kórdińiz ǵoi, meniń atalarym bilikti de, bailyqty da, dindi de qatar alyp júrgen kisiler. Solardyń qurmetine dep, óz qarjyma 36 meshit saldyryp berdim. Meshitterdi asharda Moskvadaǵy Musylman, Arab elderiniń elshilikterinen elshilerdi shaqyrdym. Ár meshittiń ashylýyna bir jylqy, bes qoidan soiyp, ónerpazdardy aldyryp, toi jasap otyrdym. Shaqyrylǵan elshi myrzalardyń bári kelip, rizashylyqtaryn bildirdi, raqmetterin aitty. Bul Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bolatyn. Qazirge deiin sol meshitterge qol úshin berip turamyn. Ondaǵy qandastarym, eń quryǵanda, ata-baba dininen aiyrylyp qalmasyn degenim ǵoi...
– Ol toqyraý jyldary ǵoi, bir adam úshin 36 meshit salý degen ońai sharýa emes! Sonshama qarjyny qaidan taptyńyz?
– Alla ózi berdi! Ultyńa eńbek sińirsem degen adal nietiń bolsa, jigit adamǵa aqsha tabý qiyn emes!
– Mine, Sizben tanysyp, áńgimelesip júrgenime biraz ýaqyt boldy. Siz marqum Dinmuhamed Qonaevty, Qaratai Turysovty aýzyńyzdan tastamaisyz. Sol jaiynda, jalpy ózińiz kórgen, dámdes bolǵan qazaq ziialylary týraly aityńyzshy.
– Iá, qazaqtyń nebir marǵasqa tulǵalarymen tanys, dámdes boldym. Meniń Almatyda turatyn Dáýlen degen naǵashy aǵam boldy. Manaǵy bi Esmaǵambettiń balasy. Ol kisi Sanjar Jandosovpen óte jaqyn dos bolatyn. Dáýlen aǵam Sanjar aǵaǵa meni de tanystyrdy. 1987 jyly qyrkúiek aiynda Moskvanyń Domodedovo aeraportynda sol jaqsy kóretin aǵam Sanjar Jandosovpen kezdesip qaldym. Sanjar aǵa meni qushaqtap betimnen súidi de, jetelegen kúii Moskvadaǵy birge oqyǵan, Maiakovskii metrosynda turatyn bir dosynyń úiine ertip bardy. Ótken-ketken áńgimelerin aityp, úsh kún birge boldy. Meni eshqaida jibermeidi. Juma kúni Moskva túbindegi Peredelkinoǵa ornalasqan Shyńǵys Aitmatovtyń saiajaiyna bardyq. Sol jerde Sanjar aǵa Qaratai Turysovpen tanystyrdy. Keterinde Qarekeń maǵan úiiniń, jumysynyń telefon nómirlerin berdi. Qaratai aǵa ol kezde búkil SSSR-dyń Kásipodaǵyn basqaratyn. Bir-eki kúnnen keiin jumysyna telefon soǵyp edim, qýanyp ketti. Mashinasyn jiberip, meni ózine aldyrtty. Ol kezde ekinshi dúniejúzilik soǵysta Reihstagqa tý tikken grýzin Melitón Varlámovich Kantáriia dep turaqtandyrylyp, jeńistiń dańqy men marapatyn soǵan jazatyn. Al, bizdiń Rahymjan Qoshqarbaevty moiyndamaityn. Sol Melitón Varlámovich «Moskva» qonaq úiiniń 418-bólmesinde jatady eken. Qaratai aǵa maǵan da sol kisi ornalasqan qabattyń 420-bólmesinen oryn alyp berdi. Melitón ózdiginen júrip-tura almai, múgedekter arbasynda otyratyn. Qasynda segiz qorǵaýshy qyzmetkeri bar. Qaratai aǵa maǵan «Muhamet baýyrym, sen myna kisimen jailap tanys. Asyqpai syrlas, kúnde soǵys týraly áńgimeles. Sol áńgimelerińdi ai-kún, saǵatymen kúnde qaǵaz betine estelikke túrtip otyr. Qansha ýaqyt ketse de meili, jata ber osy jerde. Tek osy kisiniń aýzynan Reihstagqa birinshi bolyp tý tikken shynymen kim ekenin anyqtap bil!» dedi. Senesiz be, men sol qonaq úide, Kantáriianyń qasynda tup-týra on ai jattym. Qarekeń bir býda talon berdi, tamaq tegin. Melitónmen ábden jaqyndasyp, keremet dos bolyp kettim. Aiyna bir ret eki-úsh kúnge samoletpen Ombyǵa baryp qaitamyn. Men joq bolsam, Melitón izdeitin boldy. Ombydan qazy-qarta, jal-jaiany teńdep kelemin... Bir kúni Melitón Varlámovich aǵynan jaryldy: «Biz Mihaíl Alekséevich Egórov ekeýmiz serjantpyz, al Rahymjan Qoshqarbaev – leitenant. Reihstagqa jeńis týyn birinshi bolyp tikken sol! Biz Rahymjanǵa kómekshi boldyq...» dep. Men bólmeme keldim de, Melitónnyń aýzynan shyqqan sol sózderdi túgel aq qaǵazǵa jazyp úlgerdim... Sosyn sol dápterdi Qaratai aǵa Turysovtyń qolyna berdim. Ol kisi oqyp, qatty qýandy, qushaqtap betimnen súidi. Raqmet aitty. Ar jaǵy ózderińizge belgili, qazir Reihstagqa jeńis týyn birinshi bolyp tikken Rahymjan Qoshqarbaev ekeni tolyq moiyndaldy. Sodan bastap, Qarekeń maǵan týǵan aǵamdai bolyp ketti. Moskvada qyzmet istegen qazaq az ba?! Mine, Qaratai aǵa osyndai kisi bolatyn! Men de qatty saǵynyp júrem ol kisini. Jatqan jeri Jannatta bolsyn!
Al, Dimash Ahmetuly Qonaev jaily aitaiyn. Bizdiń Tuńǵysh Qorǵanys ministri bolǵan Saǵadat aǵa Nurmaǵambetovpen týystyǵymyz bar. Ol kisi meniń atalarymdy, babalarymdy, naǵashylarymdy jaqsy biledi. Meni jaqsy kóretin. Almatyda Medeýge bara jatqanda oń jaqta Qorǵanys ministrliginiń áskeri sanatoriiasy bar. 1992 jyly men sol sanatoriiadaǵy Saǵadat aǵanyń rezidentsiiasynda bes ai turdym. Sol kezde Saǵadat aǵa meni Dimekeńe ózi ertip baryp tanystyrdy. Az kún ótken soń men Ombydan samoletpen tiridei eki qoi, 40 litr qymyz, jylqy etin ózim baryp alyp kelip, qoidy soiyp, Dimash aǵany sol úige qonaqqa shaqyrdym. Qasynda birge bolsyn dep, Petropavldan (SQO) Esim Shaikin men Shaimurat Smaǵulovty aldyrdym. Úsh kúnnen keiin bizdi Dimash aǵa úiine shaqyrdy. Dimekeń úiinde Báiken Áshimov te boldy. Dimekeń maǵan qolyn qoiyp, ózi jazǵan kitaptaryn syilady. Sodan bastap men ol kisimen jii-jii kezdesip turdym. Qatty jaqsy kórdim.
Taǵy bir syilas kisim – Muhtar aǵa Shahanov! Ol kisiniń de otbasynda boldym, anasynyń qolynan dám tattym.
– Durys eken! Bir sózińizde Ult Kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevty qoldaý týraly Qor ashtym dep qaldyńyz. Endi sol Qor týraly bilgimiz keledi. Ol Qor jalpy nemen ainalysady?
Meni bul jerge shaqyryp, alyp barǵan Kýveit Ámiriniń izbasarlary Muhamet As-Sabah degen kisi bolatyn. Ózi Moskvada oqyǵan, orys, aǵylshyn qatarly jeti tildi jetik biletin jigit edi. Sol dosym meni qasyna shaqyryp alyp: «Muhamet, siz mynalarǵa Qazaqstan týraly túsindirip aityńyz, men aýdaryp beremin» dedi. Men ornymnan turyp, óz elim jaily túsinik berdim. Semei iadrolyq poligonyn jabýǵa buiryq shyǵarǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev! Onyń Qazaqstan Respýblikasynyń prezidenti ekenin maqtanyshpen aittym. Jáne osy eńbegi úshin oǵan Nobel syilyǵyn berý kerek dedim! Saiatshylyq qurýǵa on bes elden kelgen sheteldik qonaqtar túgel kezekpen kelip, meniń qolymdy qysty, quttyqtady, qostady. Áli esimde birinshi kelip quttyqtaǵan – Shvetsiia Koroliniń izbasary.
Sol kúnnen bastap men Semei iadrolyq poligony týraly qujattar izdeýge kiristim. Semei, Kýrchatov qalalaryna on-on bes márte baryp, mardymdy eshteńe taba almadym. Kóp qujattar men qujatty filmderdi Moskvadan tilin taýyp, satyp aldym. 2000 jyly qańtarda Elbasyn qoldaý maqsatynda «Evraziia-mir» degen halyqaralyq Qor ashtym. Sol jyly Elbasymyz N.Á.Nazarbaevty Nobel syilyǵyna usyndym. Sol jyldan bastap, qazirge deiin jylda usynýmen kelemin. Osy barǵanymda Nobel syilyǵyn beretin komitettiń adamdarymen jaqyn tynysyp kettim. Elbasymyzdyń bul syilyqty naǵyz alatyn kezi – 2009 jyl edi. Ókinishke orai, memlekettik jaýapty qyzmettegi bir úlken tulǵanyń kesiri tidi. Negizi, Nobel syilyǵyn beretin komitette óte aqyldy adamdar jumys isteidi. Olar qai elde ne bolyp jatqanyn túgel bilip otyrady. Sosyn, el oilaidy, Nobel syilyǵyn kimge berýdi evreiler sheshedi dep. Múlde olai emes! Sheshimdi ózderi jasaidy. Kerisinshe, evreiler men orystardy norvegiialyqtar men shvetsiialyqtar jaqtyra bermeidi. Mysaly, Shvetsiia úkimeti «Jer júzinde Palestina memleketi bar» dep moiyndap, Stokgolm qalasynan Palestinanyń elshiligin ashty. Ony qoldaǵan Norvegiia úkimeti. Soǵan evreiler jyndanyp ketti. Endi Norvegiianyń ózinen – Oslo qalasynan da Palestina memleketiniń elshiligi ashylmaq. Al, bizdiń sheneýnikter salpaqtap sol evreilerdiń sońynda júr...
– Sizdiń bul eńbegińizden Elbasynyń habary bar ma?
– Bar. 2000 jyly 17 tamyzda maǵan Elbasynyń qoly qoiylǵan, raqmet aitqan, rizalyǵyn bildirgen «Alǵys hat» keldi.
– Elbasymyzdyń Nobel syilyǵyna usynylǵany týraly áńgimeni biz de estip júrmiz. Jalpy, bulqynys bar, julqynys joq... Basy-qasynda júr ekensiz, aityńyzshy, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sol syilyqty alýǵa múmkindigi bar ma? Nemese kim kedergi bolyp tur?
– Múmkindik jetedi. Baiaǵyda alýǵa bolatyn edi. Áli de kesh emes. Joǵaryda aittym ǵoi, Nobel syilyǵyn beretin komitettiń adamdarymen jaqyn tanyspyn dep. Árine, qazir bizdiń Qazaqstandy, onyń prezidenti Nursultan Nazarbaevty búkil álem tanidy. Qazaqstannyń Semei iadrolyq poligonyn jabý týraly sheshimi men adamzatqa qaýip tóndiretin tajal qarýdan óz erkimen erte bas tartý saiasatynyń mańyzy jyl ótken saiyn arta túsýde. Bizdiń ejelden beibitshilikti súietin halyq ekenimizdi shyn dáleldedi. Sóitip, AQSh-tan bastap, barlyq alpaýyt elder bul jaǵynan Qazaq elin dúniege úlgi etip kórsetýde. Sosyn, bul – qunyn máńgi joimaityn eńbek!
Al, sol Sergei Kýlagin qazir Aqmola oblysyn basqaryp otyr. Ekonomikalyq daǵdarystyń qyspaǵy qysyp turǵany mynaý, Elbasynyń únemshildik týraly qatań tapsyrmasy bar. Soǵan qaramastan, ol Kókshetaý qalasynan taǵy «shirkeý salamyn» dep, aýdan ákimderine 10 million teńgeden 20 millionǵa deiin salyq salyp, aqsha jiyp jatyr. Taýyp bere almaǵan aýdan basshylaryn boqtap, «jumystan shyǵaramyn» dep qorqytýda! Áýeli, Elbasynan bastap, búkil qazaqty «jumyrtqabas» (iaitsegolovie) dep aitady eken!
Nursultan Nazarbaevqa Nobel syilyǵy nege berilmeidi? Birden beriledi. Berilý múmkindigi óte zor! Oǵan meniń senimim kámil!! Armanym da sol! Biraq, Elbasynyń janynda ákim Sergei Kýlagin siiaqtylar júrmeýi kerek!..
– Ýaqyt bólip, suhbat bergenińizge raqmet!
Suhbattasqan
Aýyt Muqibek
