Tynchtyk ALTYMYShOV, Qyrǵyzstan
Sebebi, aýa men sýdan keiingi kezekte kúlli álem munaiǵa muqtaj. Jańa jyldyń aldynda London saýda birjasyndaǵy eń joǵary markaly Brent munaiynyń bir barreli 54 dollarǵa, slantstan alynǵan munaidyń bir barreli 50,5 dollarǵa baǵalandy. Halyqaralyq zertteý institýttarynyń dereginshe, 1 jyldyń aralyǵynda munai baǵasy 40-45 % tómendegen. Sonda munyń sebebi nede? «Qara altynǵa» degen suranys pen usynys qalai ǵana osynshalyqty deńgeige tómendep ketti?
Halyqaralyq zertteý institýttarynyń dereginshe, 1 jyldyń aralyǵynda munai baǵasy 40-45 % tómendegen.
BIRINShI SEBEP: ǴYLYMI TEHNIKALYQ DAMÝ
Japondar munaiǵa táýeldilikten qutylýdyń jolyn izdestirip jatyr. Olar byltyrǵy jyly erekshe eńbektendi. Al biylǵy jyldyń basynda «Toiota Mirai» (Bolashaq) dep atalatyn sýtegimen júretin jeńil kólikti jappai sata bastady. Keler jyldan bastap «Honda», «Sýbarý» syqyldy kólik óndirýshiler dál osy tehnologiiaǵa kóshpek. Iaǵni, sýtegimen júretin júzdegen, myńdaǵan, on myńdaǵan kólik satylymǵa túsedi degen sóz. Al bul...munaidyń arqasynda kún kórip otyrǵan elderge asa jaǵymdy jańalyq emes. Osyǵan bailanysty munai eksporttaityn memleketterdiń uiymy – OPEK oilana kelip, burynǵy baǵany ustap turý úshin munai óndirýdiń kólemin azaitpaý qajet dep sheshti. OPEK músheleri Nigeriia, Iran, Arab elderi endi 50 jyldan keiin qara altynǵa degen suranys múldem azaiyp, búgingi mol bailyq qajetsiz qalaryna qatty alańdaýly.
EKINShI SEBEP: KONTRABANDA
Bul qisynsyz estilýi múmkin. Biraq, negizsiz emes. Siriia men Liviia sońǵy jyldary azamattyq soǵystan kóz asha almai jatyr; Iran men Iraktyń shekarasynda dini ekstremistik qaqtyǵystar jiilep ketti; «Boko Haram», IGIL syqyldy qarýly kúshter kún ótken saiyn kúsh alyp keledi. Olar óz kezeginde munai óńdeitin kásiporyndarǵa, munai tranzitine shabýyl jasaýda. Mundaǵy maqsat belgili. Munai ónimderine ie bolý jáne qara altyndy óz kanaldary arqyly satý. Osy sebepti bularǵa qarsy kúshter, atap aitqanda, AQSh-tyń memlekettik departamenti ekstremisterdiń qarjy kózin jabý maqsatynda munai baǵasyn kúrt tómendetip jiberdi.
Resei biýdjetiniń 50 paiyzyn munai eksporty qamtamasyz etedi. «Iá, bizdiń tabysymyzdyń negizgi úlesi «qara altynǵa» tiesili. Resei munai satýdan jylyna 194 mlrd., al munaidan gaz alý jáne ony satýdan 28 mlrd. dollar tabys túsiredi», – degen bolatyn Vladimir Pýtin.
ÚShINShI SEBEP:AQSh
AQSh munai óndirýde taqtatastyń quramynda kezdesetin biohimiialyq elementterdiń qatty bólshekterinen munai óndirýdiń dástúrli emes tásiline kóshti. Oilap kórińizshi: osy maqsatta sońǵy 10 jylda AQSh bul salaǵa 50 mlrd. dollar sarp etken. Jáne aqshasy dalaǵa ketken joq. Osynyń nátijesinde sońǵy 4 jylda taqtatastan munai óndirýdiń kólemi kúrt ósti. Bul kórsetkish jaǵynan Amerika daiyn munai óndiretin OPEK-tiń ózinen asyp tústi. 2005 jyly AQSh táýligine 5,1 mln. barrel jasandy munai óndirgen bolsa, búgingi kúni bul kórsetkish kúnine 9,1 mln. barreldi quraidy. Áitkenmen, jasandy munaidyń sapasy tabiǵi munaiǵa qaraǵanda tómen ekenin eskerý kerek....
Munai baǵasynyń kúrt tómendeýi beker byltyrǵy jylǵa sai kelgen joq. Bul birinshi kezekte Ýkrainadaǵy jaǵdaiǵa bailanysty. Reseidiń geosaiasatyna AQSh jáne onyń yqpaly júretin Batys pen Arab elderi qarsy jaýap qatty. Mundaǵy maqsat: Resei «jan baǵyp» otyrǵan qarjy kózin jabý (biteý) edi. Bul munai ekeni beseneden belgili. Iá, Resei OPEK múshesi emes, alaida, ol uiymdaǵy baqylaýshynyń mindetin atqarady. Munai qory jaǵynan 99 eldiń ishindegi 8-shi orynda. 2013 jylǵy derek boiynsha jer qoinaýynda 80 mlrd. barrel munai qory bar. Resei biýdjetiniń 50 paiyzyn munai eksporty qamtamasyz etedi. «Iá, bizdiń tabysymyzdyń negizgi úlesi «qara altynǵa» tiesili. Resei munai satýdan jylyna 194 mlrd., al munaidan gaz alý jáne ony satýdan 28 mlrd. dollar tabys túsiredi», – degen bolatyn Vladimir Pýtin. AQSh pen Batys muny jaqsy biledi. Aldymen Ýkraina, artynsha Baltyq elderi, keiinnen Eýropa Resei gazyn satyp alýǵa kúrt shekteý qoidy. Munai baǵasy dál búgingidei qarqynmen quldyrai berse , munyń aiaǵy Resei úshin apatqa ainalady. Nege? Óitkeni munai 30 dollarǵa tússe de, bul Arab elderiniń qaltasyn qaqpaidy. Olarda munai óndirý ońai, al Reseide azap. Sondyqtan munai baǵasy 35 – 40 dollarǵa tómender bolsa, ol onyń ózindik qunyn aqtamaidy.
AL BIZ QAITPEKPIZ?
Munaiónimderi týraly aitqanda Qyrǵyzstan tolyqtai Reseige táýeldi. Buǵan deiin biz gazdy Ózbekstannan, janarmaidy Qazaqstannan tasymaldaitynbyz. «Qyrǵyzgazdy» Reseige bar bolǵany 1 dollarǵa satyp jibergen keiin, gaz máselesinde biz tolyqai orystarǵa qarap qaldyq. Biraq bul orystardyń óz máselesi. Olar bizge jeter gazdy Ózbekstan arqyly tasymaldai ma, álde basqa bir ádisin taba ma, ol jaǵy bizdi alańdatpaidy. Bizdi alańdatatyn saýal: «Qara altyn» baǵasynyń tómendeýine bailanysty Qyrǵyzstanǵa da arzandaǵan munai ónimderi jetkizile me, álde...». Áleýmettik jeli muny ázirden talqylap jatyr: «Munai arzandap jatyr, al Qyrǵyzstanda janarmai qymbattaýda», – deidi buqara. Iaǵni, álemdik tendentsiianyń bizge áseri az bolyp tur. Resei bizge kelgende bilgen baǵasyn qoia ma dep qaýiptenemiz.
P.S.Bizdi qazaqtarmen jii salystyrady. Biraq eki eldiń ekonomikalyq qýaty jer men kóktei. Munai qory jaǵynan Qazaqstan álemde 12-shi orynda. Jer qoinaýynda 30 mlrd. tonna munai qory bar.
Ainalyp kelgende biz Reseige alaqan jaiýǵa májbúrmiz. Ózge jol joq. Áitpegende, jylyna 1 mln. tonna benzin jáne 1 mlrd. tekshe metr gazdy bizge kim beredi? Osy sebepti Kremldiń integratsiialyq saiasatyna baǵynyp, Máskeý qaida júrýdi, qaida kirýdi buiyrsa, soǵan kónýden basqa amalymyz joq.
Aýdarǵan, Aiaýlym ShAIMARDAN
