– Móldir hanym, ózińiz jetekshilik jasaityn «Demeý» psihologiialyq ortalyǵy Taldyqorǵan qalasyndaǵy jurtqa tanymal ortalyq ekenin bilemiz. Atqaryp jatqan jumystaryńyzdy udai áleýmettik jeliden baqylap otyramyz. Karantin kezinde halyqqa psihologiialyq jáne materialdyq turǵydan qoldaý kórsettińizder. Osy qolǵa alynǵan is-sharalar jaiynda keńirek aitsańyz?
– Bizdiń ortalyq áleýmettik jelilerdiń kómegine súienip, onlain-formatta burynnan jumys istep keledi. Budan basqa, Taldyqorǵan qalasy men onyń ainalasyndaǵy aýdan-qalalardaǵy qyz-kelinshekterdiń basyn qosyp, rýhani keshter uiymdastyrdy. Karantin kezinde osy baǵyttaǵy jumystarymyzdy toqtatpai, onlain formatta jumys istep, halyqpen aradaǵy bailanysymyzdy kúsheite tústik.
Jalpy, qazaq qoǵamynda áiel azamatshalarǵa jaýapkershilik júgi kóp túsetini jasyryn emes. Qazirgidei damyǵan zamanda áielderdiń kúndelikti kúibeń tirshilikpen qazan-oshaqtyń basynda kúnin ótkizýi qazaq qoǵamynyń damýyna belgili dárejede tejeý bolatyny jasyryn emes. Búginde bala tárbiesimen kóbinde otbasyndaǵy analar ainalysady. Al analarymyzdyń kózi ashyq, kókirek kózi oiaý bolsa, sanaly urpaq kóptep ósip, alǵa jyljityny anyq.
Sol sebepti «Demeý» ortalyǵy birinshi kezekte otbasy qundylyǵyn damytýǵa airyqsha kóńil bólip, otbasyndaǵy áieldermen eki jyldan beri úzdiksiz jumys istep keledi. Qazirgi tańda Almaty oblysyndaǵy myńnan astam qyz-kelinshekterge túrli psihologiialyq keńester berip, olardyń ómirge degen qulshynysyn arttyryp kelemiz.
Birden aitymyz kerek, bizdiń ortalyq uiymdastyrǵan is-sharalardy Jetisýdaǵy názik jandylar airyqsha yqylaspen qabyldady. Osy júieli jumystarymyz Tótenshe jaǵdai men karantin kezinde úzilip qalmaýy úshin «Ómirge iá dep ait» dep atalatyn motivatsiialyq marafon seminarlarymyzǵa qatysýshylardyń 80 paiyzy tegin qatysty. Óitkeni karantin kezinde kóptegen adamdar jumysyn toqtatyp, turaqty tabysynan aiyryldy. Osyndai qiyn kezeńde motivatsiialyq seminar-treningterimiz áiel azamatshalarǵa kúsh-qýat berip, jańa ómirge beiimdelýine múmkindik syilaitynyn túsinip, osyndai qadamǵa bardyq.
Budan basqa, «Demeý» ortalyǵynyń jumysyna belsene aralasyp júrgen demeýshilerimiz áleýmettik jaǵdaiy tómen otbasylarǵa materialdyq turǵydan kómek kórsetti. Jalpy, demeýshilerimiz karantinge deiin de jurtqa kómek kórsetip keledi. Al tótenshe jaǵdai jariialanyp, karantin engizilgennen keiin bul baǵyttaǵy jumystarymyz jandana túkenin atap aitýǵa bolady.
– Sonda sizderge qandai da bir kompaniialar turaqty túrde qoldaý kórsete me?
– Joq. «Demeý» ortalyǵyna eshqandai kompaniia kómektespeidi. Bizdiń qatarymyzda turmystyq jaǵdaiy oń sheshimin tapqan, shaǵyn kásipterin dóńgeletip otyrǵan áiel azamatshalar bar. Sondai jandar ózderin rýhani turǵydan kemeldendirý úshin bizdiń is-sharalarymyzǵa belsene qatysyp, turmysy tómen jandarǵa shamalaryna qarai zattai, aqshalai kómek kórsetedi. Eger aldaǵy ýaqytta qandai da bir kompaniialar bizben birge turmysy tómen otbasylarǵa kómek kórsetýge niet tanytsa, oǵan qarsy emespiz.
– Túsinikti. Kómek-qoldaýlaryńyz jaiynda keńirek aitsańyz?
– Bizdiń qoǵamda múgedek balalardy tárbielep, táýlik boiy olarǵa qarap otyrǵan analar bar. Olar bir sátke úiden shyǵa almaǵan soń, ózderin qoǵamnyń bir múshesi retinde sezine almaidy. Kerek deseńiz, dál osyndai analardyń arasynda ekiniń biri baratyn toiǵa bara almaityn jandardy da kezdestirdik. Rýhani keshterge múgedek balalardy baǵyp-qaǵyp otyrǵan sondai analardy shaqyryp, qoldaý kórsetýdemiz. Aramyzdan shyqqan 20 demeýshi analarymyz 100-ge jýyq kelinshekke materialdyq syi-siiapattaryn usynǵanyn aita ketýimiz kerek.
Qoly ashyq, meiirimdi jandar karantin kezinde de ózderi kómek kórsetip júrgen otbasylarynan qoldaý-kómegin aiaǵan joq.
Budan bólek, «Demeý» psihologiialyq ortalyǵynyń belsendileri bas biriktirip, jeti otbasyna bir aiǵa jetetin 35 myń teńge kóleminde azyq-túlik sebetin tarattyq. Karantin kezinde keibir otbasylarda qarapaiym smartfon telefony bolmaǵannan keiin balalary onlain sabaqqa qatysa almai otyrǵanyn bilgennen keiin demeýshilerimiz olarǵa telefon alyp berip, balalardyń bilim alýyna múmkindik jasady.
Jalpy, demeýshilerimiz karantin kezinde shamalary jetkenshe qarjylai kómek kórsetkenin aitqym keledi. Aldaǵy ýaqytta bul baǵyttaǵy kómek-qoldaýlarymyz jalǵasyn tabatyn bolady.
– Búginde koronavirýstan keiin álemniń úlken ózgeristi bastan keshetini jaiynda kóp aitylýda. Halyqpen jumys istep júrgen psiholog maman retindei aityńyzshy, qazaq qoǵamy osy «úlken ózgeriske» qanshalyqty daiyn?
– Iá, qazir «úlken ózgeristiń» bastalǵanyna kýá bolýdamyz. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta ómir týdyrǵan jaǵdai óz degenin isteidi. Iá, adam balasy óziniń qalypty ómir-tirshiliginiń ózgerýinen qorqatyny anyq. Biraq álem qabyldap jatqan «úlken ózgeris» biz oilaǵandai qorqynyshty emes. Osy rette bizder úkimettik deńgeide qabyldanǵan sharalardyń bári halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qolǵa alynǵan sharalar ekenin túsinýimiz kerek.
Árine, kez kelgen ózgeristerdiń saldary bolatyny belgili. Aitalyq, onlain bilim alý salasy, belgili bir ýaqytqa deiin bilimniń sapasynyń tómendeýine áser etýi múmkin. Biraq kez kelgen oqýshy munyń qajetti is-tájiribe ekenin túsingennen keiin, onlain oqý balalarymyz úshin ádepki dúniege ainalyp ketetinine senimdimin.
Jalpy, buǵan deiin de bizdiń ata-analarymyz joǵary oqý oryndarynda syrttai bilim alyp, óz salasynyń bilikti mamany atandy ǵoi. Al qazirgidei tsifrly tehnologiialar damyǵan zamanda qashyqtan bilim alyp, jumys isteý óziniń tiimdiligin kórsetýde. Ýaqytyńyzdy únemdeisiz. Osy turǵydan alǵanda adamzatty alǵa jeteleitin bastamalardan qazaq qoǵamy syrt qalmaýy kerek dep esepteimin.
– Demek, elimizdiń jańa ózgeriske ilesýine az-kem ýaqyt kerek qoi?
– Durys aitasyz. Tótenshe jaǵdai jariialanǵan kezde áleýmettik jelide ártúrli áńgimelerdi oqyp, estidik qoi. Mundai áńgimelerdiń bári qaýiptenýden, qorqýdan, senimsizdikten týyndaǵany anyq. Aitalyq, 42500 teńgege qatysty qanshama áńgime aityldy. O basta jurt Úkimettiń munshama aqshany beretinine senimsizdikpen qarady. Túrli áńgime aityldy. Biraq memlekettik kómek qarjysyn alýǵa tiis adamdar aldy.
Qańqý sózderdiń aitylýyna 42 500 teńgeni berý júiesiniń birazǵa deiin sozylyp, daiyn bolmaýy sebepshi boldy. Osy rette halyq pen bilik arasynda senimsizdik bar ekenin baiqadyq. Aldaǵy ýaqytta osyndai keleńsiz jaittardy joiyp, bárimiz ortaq maqsatqa judyryqtai jumylyp kiriskende jeńiske jetetinimiz anyq.
– Móldir hanym aityńyzshy, osyndai óliara kezde ne isteý kerek?
– Eń bastysy, adamdar bir-birimen aradaǵy psihologiialyq qarym-qatynasyn joǵaltpaýy kerek dep esepteimin. Búginde adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasqa bar dúnie bailanǵan. Ǵalamdyq masshtabtaǵy ekonomikańyz da, mádenietińiz de adami qarym-qatynassyz bir qadam da alǵa baspaidy. Sol sebepti dál osyndai qiyn kezeńde qarym-qatynastaryńyzdy joǵaltyp almańyzdar dep keńes berer edim.
Aitalyq, qazir jurttyń bári úide. Mundai jaǵdaida kelin men eneniń arasynda jaǵdai ýshyǵýy múmkin. Tipti kúni boiy túzde jumys istep, otbasyn asyraityn er-azamattar qazir karantinniń kesirinen úiden shyǵa almaýda. Osyndai kezeńde bizder otbasy músheleri arasyndaǵy qarym-qatynasty álsiretpeý úshin qyz-kelinshekterge aqyl-keńesimizdi aityp jatyrmyz.
– Siz karantinge deiin de, karantin kezinde de halyqpen tyǵyz jumys istedińiz. Karantin kezinde jurtty qandai máseleler mazalady, halyq nege alańdady?
– Birden aitý kerek, karantinniń bastapqy kezeńinde jurttyń arasynda fobiia paida boldy. Kópshilik bul derttiń sońy ólimge ákelip soǵýy múmkin ekenin estip alyp, COVID-19 virýsy jaiynda bilýge talpyndy. Osy qorqynysh adamdardyń bir-birine degen qurmetin arttyra tústi desem bolady. Taǵy da aitsam, indet adamdardyń bala kezindegi jan jaralarynyń qaita qozýyna áser etti. Bizge osyndai jeke bastyń máselesimen jurttar kóp habarlasty.
– COVID-19 virýsymen betpe-bet kelgenimizge úsh aidan asyp barady. Ózińiz aitqandai, qazir jurttyń boiyndaǵy qorqynysh seiildi me?
– Qazir qorqynysh seiildi. Jurt COVID-19-ǵa boiyn úirete bastady. Qazirgi kezeńdi jurttyń indetti qabyldap, onymen ómir súrýge kóndigip jatqan kezeńi dep baǵalaýǵa bolady.
– Bilik tótenshe jaǵdaidy toqtatyp, karantin rejimderin jumsartqaly beri, virýsty juqtyrýshylardyń sany arta bastaǵanyn kórip otyrmyz. Bul tyǵyryqtan katań karantindik rejimmen shyǵa almaitynymyz taǵy belgili. Damyǵan elderde qoǵamda qandai da bir daǵdyny, ómir saltty qalyptastyrýda psihologtardyń alatyn oryny erekshe. Qazaqstanda psihologtardyń kómegine júginip, jańa ómir saltyn jurttyń sanasyna quiyp, qiyndyqtan shyǵýyna bola ma?
– Árine, bolady. Biraq elimizde Batys elderindegidei otbasylyq qundylyqty nyǵaitatyn bilikti psiholog mamandar óte tapshy. Bizdiń eldi bilim ordalarynda balalardyń minez-qulqyn baqylaityn balalar psihologteri basym. Sondyqtan qysqa merzim aralyǵynda psihologterdiń kómegimen bul qiynshylyqty eńserip tastaimyz dep aita almas edim. Desek te, elimizdegi psihologiialyq ortalyqtar bul baǵytta jumys istep jatyr. Ózin otbasy psihology sanaityn jandar aianyp qalyp jatqan joq.
– Áńgime arasynda karantin kezinde qarym-qatynasty óristetýdiń mańyzdy ekenin aittym ǵoi. Osy qaǵidatty basshylyqqa alyp, Almaty oblysy Ishki saiasat basqarmasymen bailanys ornatyp, jumys isteýge talpynyp jatyrmyz. Jastarǵa qyzmet kórsetý ortalyqtarymen jáne bilim berý mekemelerimen tyǵyz jumys istep, olar uiymdastyrǵan is-sharalarǵa belsene qatysyp, aýqymdy aýditoriialarda tegin dárister júrgizip kelemiz. Aitalyq, Almaty oblysynda jastar arasyndaǵy sýitsidti shekteý isine belsene aralastyq. Almaty oblysynyń 27 aýdanynda jastarmen kezdesip, profilaktikalyq is-sharalar júrgizdik.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhabattasqan Nurlan JUMAHAN
