– Kamila Kavýrdyń «Biz Italiia degen memleketti jasadyq, endi italiia halqyn qalyptastyrýymyz kerek» degeni bar. Myrzageldi aǵa, biz táýelsiz Qazaqstan degen memleketti qurdyq, ultty qalyptastyra aldyq pa?
– Kózqarasym kópshiliktiń pikirimen úndese bermeitin adammyn. Meniń jeke pikirimshe, ulttyń qalyptasa qoimaǵanyna memleket kináli emes. Keibireýler «bizde ideologiia joq» dese, endi bireýler «ulttyq ideia bolmady» deidi, másele – munda emes.
Filosof Amangeldi Aitaly: «Qoǵam damýynda ideologiiaǵa, sonyń ishinde memlekettik ideologiiaǵa, bolmasa ulttyq ideologiiaǵa shamadan tys úmit artyp, ony jalǵyz qaýymdastyrýshy, yntymaqtastyrýshy kúsh deý – keńes dáýirinen qalǵan, sýǵa ketken adamnyń tal qarmaýy siiaqty senim», – deidi.
Demek, ideologiia degen – qursaý. Sonda qursaýdan shyǵyp turyp, qursaýdy ańsap otyrmyz.
Diirmendegi attardy bostandyqqa jiberseń, erkindikke jetkenine shattanyp, shaba jónelmeidi eken, birshama ýaqyt bir tóńirekti ainalyp, jele jortyp júrip alatyny sekildi, úirenshikti ádetine basady eken.
Biz de sonyń kebindemiz. Endi ǵana jetistikter jolynda «shaba» bastap edik, daǵdarysqa tap boldyq.
Ekonomist retinde aitaiyn: ulttyq memleketti qalyptastyrýda basty róldi ulttyq naryq, iaǵni, bizdiń óz óndirisimizdiń damý deńgeii aiqyndaidy.
– Qazaq ziialylaryn úsh topqa bólýge bolady. Birinshi top: ulttyq mádenietti boiyna sińirgen, qazaqy tanymdaǵy ziialylar. Ekinshi top: ulttyq jáne eýropalyq mádenietti boiyna qatar sińirgen ziialylar. Úshinshi top: tek qana eýropalyq mádenietti boiyna sińirgen top. Sizdińshe, qazaqqa bereri kóp qai toptaǵy ziialylar?
– Óz basym ekinshi toptyń bereri kóp dep oilaimyn. Birinshi top – konservativti, asyqpaýdy, qatelesip qalmaýdy úndeitin, jańashyl isterge kúdikpen, senimsizdikpen qaraityn top. Keide tipti, qarsylyq jasaidy, ashyp aita almasa, kúńkilge kóshedi. Bular memlekettiń damýyna kedergi keltiretindei kórinetin sátteri bolǵanymen, tazalyqqa úndeýshi top retinde asa qajet top.
Úshinshi top – birinshige kereǵar, asyǵys, táýekelshil top. Bular da kerek. Baspa mashinkasyn oilap taýyp, «Injildi» kóptep kitap etip shyǵarǵan, daladaǵy gúldi úide ósirip kórip, tabysqa jetip júrgender osy toptyń adamdary.
Búgingi ziialylar alashordashylardan ózgeshe. Alashordashylar ult jolyndaǵy eńbegine aqy talap etpegen. Al búgingi ziialylar aldymen «Budan maǵan keler qandai paida bar?» degen saýaldy tapsyrys berýshige, bolmasa, ózine qoiýdy umytpaidy.
Tańerteń bir partiiadan, tústen keiin basqa partiiaǵa múshe bolatyndar bar
– Ult múddesi, ult tili týraly minbede sóilep júrgen ziialylar týraly qoǵamda «óz upaiyn túgendeý úshin aiqailaidy» degen pikir bar. Sizdińshe, bul pikir qanshalyqty shyndyqqa janasymdy?
– Ziialylar da halyqtyń ishinen shyqqan adamdar. Búgingi toqshylyq zamanda, olardyń da «bizdiń turmysymyz jurttan qalyp barady» dep esine salyp otyratyn otbasy, týystary bar. Sol turǵydan alǵanda «eseppen aiqailaityndar» da bar shyǵar. Ondai adamdar meniń áriptesterimniń ishinde de boldy.
Birde ana partiiaǵa, birde myna partiiaǵa ótip, birde Úkimetke jabysyp, upailaryn túgendep júrgenderdi kórdik. Olar qazir de bar. Tańerteń bir partiiadan shyǵa sap, tústen keiin basqa partiiaǵa kirip, keshke onyń jetekshisi bolǵan da bar.
Biraq, ol úshin búkil ziialy bitkenge topyraq shashýǵa bolmas. El ishinde aryn taza ustap, memleketshildikti tý etip, aitqandary men kóksegenderi el muńy bolyp júrgender de az emes.
– Sizdiń aýdarmańyzben jaryq kórgen «Aqyl qalta» kitabyn oqyrmannyń jyly qabyldaǵanyn bilemiz. Meniń jeke pikirimshe, dál búgingi oqyrmanǵa moral oqýǵa bolmaidy. Pikirimmen kelisesiz be?
– Jaýabyn ózińiz aityp otyrsyz: «oqyrman jyly qabyldaǵanyn bilemiz» dep. Demek, oqyrmanǵa kerek dúnielerdiń ishinde bolǵany ǵoi.
…«Abzaldyq álippesin» 1995 jyly ekinshi ret Parlament Májilisi depýtattyǵyna sailaýǵa túserde, kezdesýlerde «bir jańalyǵym bolsynshy» dep, gazettik nusqasyn jasap, 3000 dana etip taratyp júrdim.
Ábish aǵaǵa alǵysóz jazdyryp alýǵa barsam, Manastyń 1000 jyldyǵyna baiandama jazyp otyr eken. Ýaqytynyń tapshylyǵyna qaramai, erteńine keshke shaqyryp, óz qolymen móldiretip jazǵan alǵysózin berdi. Sodan qanattandym, áitpegende, odan keiin jazar ma edim, jazbas pa edim… Úndiniń «Panchatantra» atty aqyl kitabyn stýdent kezimde ózbek tilinen aýdardym.
«Moral oqýǵa bolmaidy» deisiz. 1999 jyly meni Shymkentke arnaiy shaqyrǵan bir top oqyrmannyń biri bylai dedi: «Sizdiń jazǵandaryńyzdan ózimdi mazalaǵan suraqtarǵa jaýap taptym (dál solai «taptym» dep aitty). Mende bári bar: ata-anam, áielim, úsh balam, týǵan-týystarym, bankte ainalymda jeterlik aqsham, jaily páter, kottedj, birneshe avtomashina, qysqasy, bir qaraǵanda tórt qubylasy túgel adam sekildimin. Biraq, bir nárse jetpeidi. Ishim qýys siiaqty. Namaz oqyp ta kórdim, bolmady. Rýhani jaǵynan baiýym qajettigin sizdi oqyp túsindim, rahmet», – dep 100 dollar usyndy.
Osyndai jyly pikirin aityp, hat jazyp jatatyndar óte kóp. Olar – adam materialdyq jaǵdaiyn túzep qana qoimai, rýhani baiý kerek ekenin túsingen jandar.
Men qazaqshalaǵan Baltasar Grasiannyń «Aqyl qalta» kitaby 300 jyl umytylyp, Gabriel Garsiia Markes shyqqanda baryp, zertteýshiler «tiriltken kitap». Bul kitap – moral aitýdyń kókesi. 300 bólikke bólip alyp, aqyl aitady…
Kitaptarymdy Maira Muhamedqyzy, Serik Úmbetov, Ómirzaq Sársenov erekshe baǵalap, taǵy da shyǵýyna kómektesti. Biri – óner adamy, biri – úlken sheneýnik, biri – iri bailyq iesi. Olarǵa baryp, birdeńe dámetken kezim joq. Túrli qyzmettegi azamattar, sheneýnikter, kásipkerler, meni tanymaityn oqyrman habarlasyp, kitabymdy surap jatady.
Men jazýshy emespin. Jai ǵana izdenýshi, marjan terýshi adammyn. Onymdy eshkim kóp kóre qoimas. Atamdy, rýymdy madaqtap, qoldan batyr jasap, nasihattap jatqan joqpyn. Halyqtyń sózin buzbastan, ózine qaitaryp berip jatyrmyn. Úrimshidegi ulttyq baspa 4000 dana etip, tóte jazýmen shyǵardy. Latyn álipbiine de kóshirildi. Demek, jer júzindegi barlyq qazaq óz qoldanysyndaǵy alfavitpen oqityn ettim.
Rýshyldyq protektsiiaǵa ainalyp ketti
– Kezinde sizdiń Parlamentke kelýińizge qarsy adamdar «Ony halyq sailaǵan joq» degen pikir aitty. Ózińiz «Meni halyq sailaǵan edi, halyqtyń qalaýlysymyn» dep senimmen aita alasyz ba?
– Siz «sol pikir áli kúshin joiǵan joq» dep aita alasyz ba? Demek, sol kezde ondai sóz bolǵan bolsa, ýaqyt óte kele, qandai da bir pikirdiń durys-burys ekendigi ekshelip, oryn-ornyna qoiylǵan shyǵar? Ony nesine áńgime ettińiz?!
Tipti, menen keiingi sailanǵan depýtattyń ókilettik merzimi úsh-aq jyl bolyp, jańa sailaý jariialanǵanda, sol kezdegi oblys ákimi meni qaitadan depýtat bolýǵa usynyp, Prezident Ákimshiligine bardy. Bul neni kórsetedi? Ózińiz oilap qarańyz.
Aqtalý úshin emes, Qudaishylyǵyn aitaiyn, óz tarapymnan kabinetterdi jaǵalap, depýtat bolý úshin jantalasqan emespin. Eshkimniń esigin qaqpadym. Ras, 1999 jyly jazda bir ret Prezident ákimshiliginiń basshysy Sarybai Qalmyrzaevqa jolyqtym. «Eki ret sailandym, bizdiń jaqta kezekke turyp qoiǵandar bar, maǵan bir jumys berseńiz, sailaýǵa túspei-aq qoisam» dedim. Aýylymdaǵy adamdardyń piǵylyn bilgendikten ǵana emes, «depýtattyqqa umtyla bermeiin» degen oi edi. «Joq, barasyz. Siz kereksiz» dedi. Olar kóp sóilemeidi, sonymen sóz bitti.
Bizdiń jaqta rýshyldyq ábden shegine jetken, tipti, basqa óńirlerden basymyraq desem, artyq aitqanym emes. Óz rýynyń adamy sailanǵanyn mártebe sanap, qarsylasyn qaitken kúnde de jeńý, jeńe almaitynyna kózi jetse jyǵý, tym bolmaǵanda, kúie jaǵýdy maqsat etý nege kerek?! Sol da murat pa?
«Ne tapty qazaq Qulagerdi uryp jyqqannan?» dep Ábdildá Tájibaev aqsaqal jaqsy aityp ketken. Rýshyldyq búginde Aqseleý aitqandai, protektsiia jasaý jolyna ainalyp ketken.
1996 jyly maýsym aiynda Elbasyǵa suranyp, Maqtaaraldyń máselelerin aittym. Ózbekstanmen irgemizdi aýlaq sala bastaǵaly Maqtaaralǵa ótetin jalǵyz jol sol kórshi el arqyly ótetindikten, adamdarymyzdy orynsyz tekserip, ilik izdep, baǵynýǵa kóne bermeitin qazaǵymyzdy kúshtep, tipti, qaltasyna esirtki salyp jiberip, isti ete bastaǵan bolatyn. Syrdariia ózeninen tikelei ótkizetin kópir men jol salýdyń josparlanyp qoiǵan jobasyn erterek bitirý qajettigin aittym.
Prezident «1999 jyly bitiremin» dedi. Qiyn kezeń edi, kóńilim onsha senbedi. Prezident ýádesinde turdy, sol jyly qazanda kópir salynyp bitti. Qatty riza boldym, el qýandy.
1985 jyly bastalyp, bitpei turǵan aýdandyq aýrýhana qurylysyna qarjy bóldirý úshin Úkimet basshysy Imanǵali Tasmaǵambetovke, ministrlerge qaita-qaita baryp júrip, 2004 jylǵa bastapqy qarjyny bóldirdim.
2003-2004 jyldary aýdanda tórt jylda 8 mektep salýǵa qajet jobalyq-smetalyq qujattardy ázirletip, Qarjy ministrligine tabystap, josparlaryna engizdirdim. Sol joba boiynsha keiinnen mektepter salyndy.
Jalaqymen júrip, balalarymdy jetildirdim
– «Depýtat bolyp turǵan kezde myna nárseni aita almadym-aý» dep aryńyz mazalaityn kez bola ma?
– Ár mezgilde adamnyń bilim-bilik deńgeii ártúrli bolady. Sol sátterdegi bilgenimdi aittym.
Teleekran aldynda kólbeńdegenim joq. Tvardovskiidiń: «Projektordyń jaryǵy qai jerge túsip tursa, Evtýshenko sol jerge turǵandy jaqsy kóredi, al eger jaryqty basqa jerge túsirseń, Jenia júgirip baryp, sol jerge tura qalady» degen sózi bar. Ózin-ózi jarnamalaýmen ainalysatyn adamdardy ómirde kóp kórdim.
– Osy ǵumyryńyzda synyp baryp, qaita eńseńizdi kótergen kezińiz boldy ma?
– Joq.
– Keide ainalańdaǵy adamdardyń shynaiy bolmysyn basyńa is túskende bilesiń. Jaqyn adamdaryńyzdyń basyńyzǵa áldeqandai is túskende satyp ketken kezi boldy ma?
– Baqytyma orai basyma is túsken emes. Udaiy jetispeýshilikten basqa. Bul – ózim tańdaǵan jolym. Qyryq jyl eńbek ótilim tutastai memlekettik qyzmetshi sanatyna jatsa da, Parlament apparatynyń qyzmetkeri kezimde 38 myń teńgemen zeinetke shyqtym. Óte uqyptylyq pen únemshildik jasap, ózime shekteý qoiý arqyly ailyq jalaqymen júrip, balalarymdy jetildirdim. Odan artyldyrý múmkin emes edi, jinap tastaǵan eshteńem joq. Ómirge ókpem joq. Qazir ushaqpen barýǵa tiis jerge poiyzben barǵanda pendeligim ustap, azdap ókinemin. Biraq, bul joldy da ózim tańdadym.
– «Adam ózin kedergiler ústinde tanidy» degenin oqyp edim Ekziýperidiń. Siz ózińizdi kedergiler ústinde tani aldyńyz ba?
– Ómirimde aitýǵa turarlyq kedergi bolǵan joq desem senesiz be? Stýdent kezimde komsomol belsendisi bolyp, búkil Ózbekstandy aralap shyqtym. Aýylda júrgende táp-táýir deńgeiim bar dep maldanyp júrgende, Joǵarǵy Keńes depýtaty bolyp, 45 jasymda Almatyǵa kelip, ózimniń bilim-biligim, oi-órisim, oilaý qabiletim aýdan deńgeiinde ǵana ekenin kórip, shoshyp kettim. Úndemei úirendim, kitaphanadan shyqpadym, Parlament arhivin súzdim, buqaralyq aqparat quraldarynan da kóp bilim aldym. Kompiýter úirenip, jańadan qalyptasyp kele jatqan internetten ómirge qajetti aqparattar aldym.
Osylai eńbektený arqyly jetildim. Úlken jetistikterge jettim. Jumysyma qosymsha jarty stavkamen Prezidenttiń Memlekettik basqarý akademiiasynda 8 jyl memlekettik basqarý páninen dáris berdim. «Ózin-ózi basqarý» páninen mektepter men oqý oryndarynda dárister ótkizemin.
Zeinetke shyqqaly beri Eýraziia ulttyq ýniversitetindemin. Osy úsh jyl ishinde 5 oqý quralyn, bir oqýlyq jazdym.
Áli kúnge deiin izdenis ústindemin. Ómirim óz qalaýymmen osylai jalǵasyp kele jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan – Aiagúl MANTAI.
