– Jańa reformaman birge kelgen Menshik ieleri birlestikterin basqara alatyn jaqsy tóraǵany qalai tańdaýǵa bolady? Bul jumysqa úi turǵyndarynyń barlyǵy kelise bermeidi, turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyqtyń qyr-syryn túsinbeitinder kóp.
– Jaqsy tóraǵa, jaman tóraǵa degen bolmaidy. Barlyǵy turǵyndardyń ózderine bailanysty. Olar nemquraidylyq tanytsa, tóraǵa on jerden jaqsy bolǵanymen, onyń ynta-yqylasy úi jaldaýshylardyń enjarlyǵynyń saldarynan óshedi de qalady. Menshik ieleri birlestigi tóraǵasynyń moinynda úlken jumystar bar. Ol turǵyndardyń barlyǵynyń qatysýyn talap etedi. Mysaly, biz oǵan erekshe baiyptylyqpen qaradyq, bul istiń qujattary men basqa da názik tustaryn túsinýge tyrystyq. Arnaiy oqýdan óttik, qazir kórshi úilerdiń tóraǵalaryna barynsha kómektesemiz. Barlyǵy ýaqytty talap etedi, kórshiler tolerantty bolýy kerek jáne chatta keńes berip qana qoimai, syrtqa shyǵyp, kómektesip, jinalystarǵa qatysýy tiis.
– «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy EQK sáikestigin tekserip, biznesti bopsalaý faktileri men úi salýshynyń úi-jaidy zańsyz satý derekteri boiynsha sotqa shaǵymdaný týraly jii habarlaidy. Jalpy, Menshik ieleri birlestikteri úidegi úi-jailardy jalǵa beretin nemese satyp alatyn kásipkerlermen kelisimge kele almaidy. Ondai quqyǵy joq. Bul másele qalai sheshilip jatyr?
– Turǵyn úi nysandarynyń ishinde adamdardy kásipker-kásipker emes dep bólýdiń qajeti joq – túptep kelgende, biz bárimiz de menshik iesimiz. Unasa da, unaamasa da, úi – ortaq, qubyr, jaryq, sý, jylý bárimizge birdei keledi. Ár nárseni durys ári shydamdylyqpen surap, yjdahatpen jaýap bere bilý kerek. Eger menshik ielerine suraq qoiý qiyn bolsa, onda olarǵa kómektesý kerek. Mysaly, City Center menshik ieleri birlestiginiń tyǵyryqqa tirelgen tustary bar jáne mundai jaǵdailarda menshik ielerin sotqa júginýge daǵdylandyrý mańyzdy. Onda olardyń isi burys bolsa, sotqa tartylady, qajet bolǵan jaǵdaida, táýelsiz tarap retinde sarapshylar qaýymdastyǵynyń ótinishi arqyly birlestikter men memlekettik organdar tartylýy múmkin. Munda múddelerdi qorǵaý úshin bári oilalystyrylǵan, ne ony ózińiz sheshińiz nemese bilikti zańgerlerdi jaldańyz.
Kásipkerlik palatasy men turǵyn úi qatynastary, jalpy alǵanda ártúrli uǵymdar. Barlyǵy «Turǵyn úi qatynastary týraly» zańmen jáne normativtik quqyqtyq aktilermen rettelgen. Al ony jaqsartýǵa da bolady. Kásipkerlik palatasy – naryq pen memlekettik qurylymdar arasyndaǵy qatynastardy retteýshi, memlekettik organdardyń aldynda olardyń múddelerin qorǵaýshy bolyp sanalady. Al eki kommertsiialyq uiymnyń qarym-qatynasynda Kásipkerlik palatasy qalai qarsy tura alady? Bul qazirdiń ózinde lobbi dep atalady. Turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyqtyń kásibi qoǵamdastyǵy qazir osyndai pikirde.
– Bir nysanda eki basqarý organyn nemese eki qyzmet kórsetý uiymyn qurýǵa bola ma?
– Árine, is júzinde elestetý qiyn. Jylý pýnkterine kirý birtutas, jýrnaldar men atqarýshy qujattamalardy júrgizý, kiltterdi saqtaý jáne injenerlik jabdyqtardyń qaýipsizdigine jaýapty bolý kerek. Mysaly, birdei dánekerlengen krandar jobanyń talaptaryna sai bolýy tiis, ǵimarattyń jumysy barlyq menshik ielerimen kelisilýi kerek. Óitkeni, jasalǵan kelisim-sharttar boiynsha bárine aqsha tólenýi qajet. Taǵy jylytý maýsymyna daiyndyqtyń óte mańyzdy tustary bar.
Qazir, mysaly, qalalyq qyzmetter men aýdan ákimdikteri jumys kóleminiń artýyna tap bolyp otyr. Sebebi, búgingi tańda úilerdi jylytý maýsymyna daiyndap jatqan 1000-ǵa jýyq kásiporyn bar. Kezdesýlerde estigenimizdei, bárinde ahýal taqtaidai tegis emes. Bireýdiń ýaqyty bar, bireýdiń ýaqyty joq, al eger olarǵa turǵyn emes úi-jailardyń ieleri qosylsa, olar jylytýǵa daiyndyqty bólek bastaidy, bul haos.
Turǵyn emes úi-jailarǵa moratorii bar. Alaida, qyzmet aqysyn tólemeitinder negizinen turǵyn emes úi-jailardyń ieleri bolyp sanalady. Sondyqtan shot-faktýralar tikelei beriledi. Bireýleri tólep jatady, qashyp ketetinderi de joq emes. Biraq olarǵa eshteńe áser etpeidi. Qubyrlary bir, injenerlik júiesi bir, onsyzda turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyqta qiyndyqtar kóp.
– Sizdiń oiyńyzsha, Jeke páter ieleri kooperativinen Menshik ieleri birlestigine ótý protsesi nelikten baiaý júrip jatyr?
– Biz belsendi Menshik ieleri birlestikteri men basqarýshy kompaniialardyń kópshiliginiń ustanymyn aitamyz. Búgingi tańda elordada turǵyn úi qurylysyn basqaratyn 1000-nan astam sýbekti bar jáne biz baiaýlaý úderisteri joq dep esepteimiz.
Ras, bastapqyda reformanyń barlyq merzimderi Jeke páter ieleri kooperativteri qyzmetine qatysty boldy. Olar 2020 jyldan bastap shyǵynǵa ushyraǵan zańdy tulǵalardyń bar bolýyna bailanysty taratý merzimin uzartty. Muny túsinbegen halyq shyn máninde qiynshylyqty bastan ótkerdi. Óitkeni, zańnamaǵa sáikes Jeke páter ieleri kooperativteri nysandary joq, tek Menshik ieleri birlestikteri túrindegi zańdy tulǵalar nemese jaldanǵan menedjerler bar. Árine, eger jalǵa alýshylar úidi jaqsartýdy qalasa, Menshik ieleri birlestikterin qurýy kerek. Áitpese, ol úidiń ahýaly nasharlai beredi.
Jeke páter ieleri kooperativterin taratý merzimderi, eń aldymen, memlekettik organdarǵa qatysty bolsa kerek. Alaida, iýizdi, menshik ielerin, Jeke páter ieleri kooperativteriniń joiylý merzimi eshbir jaǵdaida qyzyqtyrǵan joq. Biz úshin Menshik ieleri birlestikteri durys qural bolyp sanaldy, sol arqyly biz baqylaýdy óz qolymyzǵa aldyq. Atap aitqanda, qarajattyń qarjylyq bólinýin baqylaýǵa turǵyndardyń múmkindigi bar. Kommýnaldyq qyzmetter sol qalpynda jumys istep keledi.
– Bul máselede memlekettik organdardyń enjarlyǵynan, búkil úderis tejeldi dep oilamaisyz ba?
– Memlekettik organdar – bul keń uǵym. Naqty aitaiyq, ortalyq memlekettik organdar bar, jergilikti atqarýshy organdar bar.
Buryn atap ótilgendei, elordadaǵy jergilikti atqarýshy organdardyń 70 paiyzdan astamy azamattardyń áleýmettik osal toptary men apatty jaǵdaidaǵy turǵyn úilerdi satqan. Bul týraly ortalyq memlekettik organdar resmi saittary men brifingterde aityp ta úlgerdi. Biz, menshik ieleri retinde, bul sandarǵa eshbir jaǵdaida alańdamaýymyz kerek. Eń bastysy, jaryq, jylý kelip tur, kireberis taza jáne ne tóleitinimizdi, onyń qalai jumsalatynyn bilemiz.
– Qazirgi turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyq salasyna qatysty qandai ózgerister usynasyz?
– Bul salada kóp nárseni ózgertýdiń qajeti joq, elordada bári jaqsy. Biraq endi ortalyq memlekettik organ sharttardy, jańa biýdjettik baǵdarlamalardy oryndaýǵa múmkindik bersin. Biz, mysaly, Menshik ieleri birlestikteriniń tóraǵalary qaýymdastyqqa biriktik jáne jańadan kelgenderge qujattamany durys júrgizýdi, basqarýdy jáne menedjmentti qyzmetten bólýdi úiretýge daiynbyz. Munyń bári yńǵaily ári ashyq kúiinde oryndalady, buryn bári bir úiindide ybyrsyp jatatyn. Endi siz býhgalteriiaǵa ońai qol jetkize alasyz, qujattamalar tas-túiin rettelgen. Árine, bul jerde men úlgili birlestikterdi erekshe atap ótkim keledi. Kez kelgen basqa saladaǵy siiaqty, barlyq jerde tek ózin jáne qyzmetin jaqsartý úshin jumys isteitin birlestikter bar.
