(Qaz- qalpynda)
1986 jyldyń kúz aiy. Ýkrain SSR-nyń Harkov qalasynda eki jyldyq azamattyq boryshymdy ótep kelip, Almatydaǵy Jambyldyń Tehnologiia institýty filialyna (burynǵy AFDTILPP) stýdent bolyp qabyldandym. Keńes áskeri qatarynda óz mindetimdi abyroimen atqardym - serjant boldym, maqtaý qaǵazdarym bar, bólim komandiri Joǵarǵy Oqý Ornyna túsýge jeńildigi bar «Rekomendatelnoe pismony» óz qolymen tabys etken edi. Sóitip, qyzyǵy men qýanyshy mol stýdenttik ómir bastalyp ta ketti.
«Orbita» yqshamaýdanynan jataqhana aldyq. Shaǵyn bólmede jerlesim – Jarkenttiń Kóktal aýylynan Nartbaev Sailaý, Gýrevtiń ( Atyraý) Inder aýdanynan Qaǵazov Qizat, sol Almatynyń jaqyn mańaiynan Karanov Tilek, bárimiz birge turdyq. Tórteýimiz de áskerge baryp kelgenbiz, úsheýimiz qurlyq áskerinde, al, Tilek - Teńiz Flotynda bolǵan, sol úshin de, keide ony «mariman» - dep, qoiamyz. Sabaq bastaldy. «Vyshmat», «Sopromat», «Istoriia KPSS» t.b. pánder júredi, bári orys tilinde, biraz qiyndaý. Ýaqyt degen zymyrap, kózdi ashyp-jumǵansha jańa jylǵa da az qaldy?!
Búgin, 16-jeltoqsan... Iia, bul kún ashyq kúngi túsken naizaǵaidai, Jarq! – etip, jadymyzda máńgi saqtalyp qaldy. Ádettegidei tańǵy asymyzdy iship, oqý korpýsyna barý úshin aialdamadan №91-shi avtobýsqa otyryp tartyp kettik. Aýditoriiadamyz, ýaqytymen sabaǵymyz da bastaldy. Biraz ýaqyttan soń sabaqqa keshigip kelgen semeilik bir jigit (esimin umytyp qaldym) «Kóshede qazaqtar top-top bolyp qaptap júr, qoldarynda plakat, ortalyq alańǵa (ol kezde Brejnev atyndaǵy) ketip barady» - dedi. Biz onsha mán bere qoimadyq. Sálden soń kóshe jaqtan kóp adamdar dabyry, mashinalar tejegishiniń ysyly, signaldar daýysy údep, azan-qazan bolǵan, jaisyz jaǵdai kúsheie tústi. Sabaq jaiyna qalyp, bárimiz terezege umtyldyq. «Istoriia KPSS» -tan, lektsiia oqyp jatqan Qasenov aǵaiymyz tártipke shaqyrdy. «Tynyshtalyńdar! Sender, joǵarǵy oqý ornynyń stýdentisińder, sondyqtan ana kóshedegilerge qosylmańdar! Olar, buzaqylar, sender bolashaq intellegentsińder!» - dep, sózin aiaqtady. Aǵaiymyz sol kezde 50-60 jas arasyndaǵy, egde kisi bolatyn. Lektsiiasyn ary qarai jalǵastyrdy, biraq kóp uzamai sart etip, esik ashyldy da, bes-alty qazaq jigiti men eki-úsh qyz kirip keldi de jarysa sóiledi:
«Qazaqtar, barsyńdar ma? Jigitter, qyzdar, júrińder! Kóshege shyǵyńdar! Ortalyq alańǵa baramyz, Qonaevty ornynan alyp tastapty!», – degen, daýystar sańqyldap jatty.
Aldyńǵy orynda otyratyn, Almatynyń Alataý sovhozynda turatyn Nurǵanat atyp turyp:
- Che takoe? Kto vy takie? - dep úlgergenshe, dereý bir jigit qasyna jetip keldi de:
– Qazaqsyń ba? Nege oryssha sóileisiń? – degeni sol edi, qasyndaǵysy Nurǵanatty bir qolymen jaǵasynan ustap, ózine qarai tartty da, basymen perip qaldy. Onyń murnynan qan saý ete tústi. Aǵaiymyz qaǵaz-qalamyn jinap aldy da, aqyryn basyp esikten shyǵyp ketti.
[caption id="attachment_21617" align="alignleft" width="480"]
Sol sátte uzyn boily, iyqty kelgen, myǵym deneli bir jigit:
– Qazaqtar! Alańǵa kettik! -dep aiqai saldy. Biz dúr etip kóterilip dálizge shyqtyq. Qaptaǵan qazaq jigitteri men qyzdary. Sabaq beretin, basshy muǵalimderdiń biri joq, keiin bildik, olar bári kafedraǵa kirip ishinen bekitip alyp, sonda otyrypty. Esik aldynda 60-70-tei adam jinalyp, Ortalyq alańǵa tarttyq. 28 – Panfilovshylar parkin kesip ótip, Gorkii kóshesine shyqtyq. Parktegi «Máńgilik alaý» eskertkishiniń qasynda 100-ge tarta militsiia bizdi biraz bógep turdy, keiin jol berdi. Sol ekpinmen baryp «Otyrar» qonaq úiiniń aldyna biraq toqtadyq. Bul jerde 200-300-dei jastar jinalypty, kósheniń ortasynda trolleibýsty toqtatyp qoiypty. Ústinde 3- 4 jigit tur, kezek- kezek sóz sóiledi. Esimde qalǵany: «Jigitter! Qyzdar! Ortalyq alańǵa baramyz! Tártip saqtańyzdar! Beibit demonstratsiia jasaimyz! Bul bizdiń ortalyq úkimetke narazylyǵymyz. Tek qana beibit demonstratsiia! Eshqandai tártipsizdik bolmasyn!!! Buny aitqan 30-40-tar shamasyndaǵy jigit aǵasy edi, bas kiimin qolyna syǵymdap ustap alǵan. Kópshilik dý etip qoldaý kórsetti. Ári qarai bárimiz qol ustasyp júrip kettik.
Qazirgi Arbattyń mańaiyna jaqyndaǵanda, (anyq qai jer ekeni esimde joq) etaj úilerdiń balkondarynan orys ultynyń áielderi, qyzdary, balalary jumyrtqa laqtyryp, qoldaryn shyǵaryp, bet-aýyzdaryn qisalańdatyp, «Zemlia vasha, vlast nasha!» dep aiqailap, taǵy basqa jaman sózder aityp, kelemejdep baqty. Bizdiń qyz – jigitter de olarǵa judyryqtaryn túiip, jaýap qatyp jatty.
Osy kezde bir oqys jaǵdai boldy. Aldyńǵy jaqtan aiqai-shý, shyńǵyrǵan daýystar shyǵyp, «Shetke qashyńdar!», - degen daýys estildi. Kópshilik qaq jaryldy. Endi baiqadyq: ortada kók tútini býdaqtap, qar tazalaǵysh kók traktor bizderge qarsy bar jyldamdyqpen kele jatty. Traktordyń aldyńǵy jáne artqy jaǵyndaǵy qar tazalaǵyshy shyr ainalyp, pyshaǵy jalańdaǵan qasapshy sekildi kórindi. Abyroi bolǵanda bári shetke yǵysyp úlgerdi, al, kózi qantalaǵan traktorshy burylyp alyp, qaita shabýylǵa shyqty. Tútini burqyrap, ońdy-soldy jaipap keledi. «Ólemiz be?! Toqtatyńdar!» - degen daýystar jan-jaqtan shyǵyp jatty. Bir-eki qyzdyń qoryqqannan jan daýysy shyqty. Sol-aq eken, traktorǵa qarsy betonnyń synyǵy, kirpishtiń synyǵy, árkim qolyna ilingenin qarsha boratty. Esik terezesi byt-shyty shykkan traktor baǵytynan jańylyp, jol shetindegi bardiýrden asyp baryp, aryqqa túsip shońqidy. Traktoristi kabinadan julyp alyp, birdemde tepkiniń astyna alyp, mylja-myljasyn shyǵardy. Traktordyń álgi qar tazalaǵyshy áli de bar jyldamdyqpen ainalyp jatty. Jan-jaqtan militsiia men DND (Dobrovolnaia narodnaia drýjina) qaptap kelip, traktorist orys jigitin kóterip alyp ketti. Baiqaǵanym, militsiia men DND quramy tek slavian tektiler edi. Báriniń iyq tusynda qyzyl «poviastka», qoldarynda taiaqshalary bar. Olardyń bizge tesireiip qaraǵan qantalaǵan kózderinen: «Ne istep alasyńdar! Áli senderge kóresini kórsetemiz!» - degendei, bitispes dushpandyq pen qatygezdikti oqyǵandai boldym. «Óz jerimizde ózimizdiń qor bolyp, myna kelimsekterdiń zor bolýyn- ai» - degen, óqinish ózegimdi órtep ótti...
Qaitadan bárimiz qol ustasyp, urandatyp, Shámshi aǵamyzdyń ataqty «Meniń Qazaqstanym» óleńin aityp, ary qarai sherýimizdi jalǵastyryp ákettik. Men alǵash ret osy kezde belgisiz bir túisik arqyly – Ulttyq rýhty jandúniemmen sezinip, kózimmen kórdim. Bul eshteńemen teń kelmes alapat sezim edi. Ásirese, qyzdardyń batyrlyǵy men jasyndai jarqyldaǵan ultjandylyǵyna tánti boldym. Oryssha oqyǵandarynyń ózi, sondai bir, estigende janǵa jaǵymdy aktsentpen, asqaq daýyspen, «Meniń Qazaqstanymdy» shyrqaǵanda, júzderi, búkil jan-táni, «Elim!!!» - dep, eljiregenin túisindim. Qazaqtyń nebir marqasqa ulandaryn da sonda kórdim. Áli de esime tússe ózimdi basqadan baqytty jáne biik sezinip, keremet bir kúige bólenemin.
Sodan, ári ortalyq alańǵa jaqyn qalǵanda (umytpasam Mir kóshesi ǵoi deimin), muzdai qarýlanǵan áskerler tosqaýylyna jolyqtyq. Siresip tur, beine bir tas qamal. Eki jaǵymyzda antalaǵan militsiia men DND, biz qorshaýda qaldyq. Bir kezde qolynda daýys kúsheitkishi bar (Rýpor) etjeńdi, tolyq maior, aldyǵa shyǵyp sóz sóiledi. Sóz aiaǵynda: «Tarańdar!» – dedi de, bizdi boqtyq sózben balaǵattai bastady. Namysqa shydamaǵan bir qazaq jigiti atqan oqtai bolyp qasyna jetip bardy, álgi maiordyń qoryqqany sonsha, kózi alaqtap, dalbaqtap qasha jóneldi.
Osy bir jaisyz jaǵdaidan keiin áskerler sany kóbeie bastady, qorshaý tarylyp, jaǵdaiymyz qiyndady. Sol sátte «Endi bizge jol bermeidi, top-top bolyp tarańdar! Kúsh qoldansa shyǵyn bolady, qyzdarǵa obal! Qaityńdar!» - degen, daýystar birden-birge lezde tarala bastady. Ony aitqan baǵanaǵy trolleibýsta sóz sóilegen jigit aǵasy edi. Birshama ýakyttan soń topqa bólinip tarai bastadyq. Qai jer ekeni este joq, kóshe-kóshe, bulyń-bulyńmen júrip otyryp kesh kire jataqhanaǵa da jettik-aý.
Qarańǵy túse AASI-diń (Almatinskii Arhitektýrno-Stroitelnyi Institýt) stadionynda jan-jaqtaǵy jataqhanalardan 70-80-dei stýdentter jinaldy. Bizdiń jataqhanadan – Sailaý, Qizat, Baqytjan, Tilek, Beken «desantnik» t.b. Maqsatymyz Narhozdyń (institýt) jáne basqa sol mańaidaǵy jataqhanalarǵa baryp «erteń alańǵa shyǵý týraly» habarlama jasaý. Qalyńyraq kiinip (dýbinka tise kishkene demeý bolsyn dep) top-tpoqa bólinip, Narhozǵa qarai tartyp kettik. Qizatty shetke shyǵaryp «Meniń jelke tusymdy qorǵai júr, men seni qorǵap júremin, nege deseń bireý-mireý qaraqustan qoiyp ketip júrmesin», – dedim, ol maquldai ketti. Al, aldydan kelgenge des bermesime kózim jetedi. SAVO-nyń (Sredne-Aziatskii Voennyi Okrýg) janyndaǵy birneshe jataqhanaǵa kirip «Erteń alańǵa shyǵyńdar!» dep habarlama jasap shyqtyq. Qaitar jolda taǵy da tosqaýyl. Shyńǵyrǵan sirena, jan-jaqtan jarqyraǵan mashinanyń shamdary, militsiia, DND, abalaǵan itter... Azan-qazan, aiǵai shý, oryssha balaǵattaǵan nebir boqtyq sózder. Óńkeńdep júgirip kelegen DND-ti sulatyp saldym. Araqtyń iisi múńk!- ete qaldy. Qizat bireýin teýip qulatty. Umar-jumar julqylasyp jatqandar, ainalany túsinip bolmaisyń. Bir jigittiń jan daýysy shyqty, dýbinka tidi ǵoi deimin, «Qashyńdar! Qashyńdar!» Tobymyzdyń byt-shyty shyqty, Qizat ekeýimiz qol ustasyp qashtyq, áitpese, qarańǵyda adasyp qalatyn edik. Bet alǵan jaqqa áiteýir ókpemizdi qolǵa alyp júgirip kelemiz. Aiǵai-shýdan uzaǵan soń, biraz otaryp demimizdi aldyq. Sodan, Saiyn kóshesin órlei jataqhanaǵa jaqyndaǵanda joldan Bekendi jolyqtyrdyq. Jataqhananyń art jaǵynan kelip ekinshi etajdyń balkonyna taiadyq, ekeýin iyǵyma kóterip shyǵaryp jiberdim. Meniń kezegim keldi, birinshi etaj terezesiniń reshetkasynan órmelep balkonǵa ilinsem, ekeýi eki qolymnan tartyp kótere almaidy. «Ei, zil qara tassyń ǵoi» - dep, qoiady Beken. Eki-úsh qaitara salbyrap turyp, jerge quladym. Terezeniń reshetkasy julynyp ketti, ál bitti. Sóitkenshe buryshtan bir top adam maǵan qarai júgirip kele jatty. Ishtei oiladym: «Bitti bári! Soqqy, dýbinka, túrme...» Jaqyndaǵanda Qizattyń daýysy qattyraq estildi: «Bizdikiler» dedi. Júgirip aldarynan shyqtym, 4-5 AASI-diń jigitteri eken. Entigip turyp: «Jigitter! Ekinshi etajǵa kóterip jiberińdershi!» - dep edim, sózge kelmedi, tik kóterip balkonǵa shyǵaryp jiberdi. «Rahmet, jigitter!», - dep em, olar da «jaqsy» - dep, óz jataqhanalary jaqqa júgire jóneldi. Jataqhana buryshynan bir top DND men eki militsiia júgirip shykty. Úsheýmiz apyr-topyr ishke endik, ashana eken. Odan ári qyzdardyń bólmesine kirip, ústi-basymyzdy retke keltirip, kiimniń jyrtylǵan jerlerin qyzdarǵa tiktirip aldyq.
Dál sol kezde teledidardan Muqashev degen kisi sóz sóilep jatqan. Ol kisi ózi Batys jaqtiki, Qizat, Baqytjandar bizdiń jerlesimiz dep júretin. Ile-shala stýdsovet kirip keldi (jataqhanadaǵy stýdentterdiń basshysy), bizden biraz jas úlken qyrǵyz jigiti bolatyn, ózi kommýnist. Bizge tiise sóiledi: «Qaida júrsińder? Tekserý boldy, sender bólmelerińde joqsyńdar ǵoi, jazyp alyp ketti» - dep, údep barady. Biz de qabaǵymyzdy túiip, zildi daýyspen: «Qoisańshy!» - dep, tike qaradyq, «biz osynda qyzdarmen shái iship otyrdyq, eshqaida barmadyq!», ol jasqanshaqtap, kózin taidyryp áketti de, birden túsine qoidy. Qaitip aýyz ashpastan ainalyp shyǵyp ketti.
Sailaý da kelip úlgeripti, tek Tilek qana kelgen joq. Túnimen ýaiymdap shyqtyq. Ertesi tús aýa keldi, ol túngi alasapyranda militsiiaǵa ustalyp qalypty. Abyroi bolǵanda ol: «Meni aialdamadan ustap aldy, avtobýs kútip turǵan edim», – degennen tanbapty.
Ertesi, 17 jeltoqsan. Jataqhanada bárimizdi tizimdep, tekserip , qatań eskertý berip, sabaqqa jóneltti. Aýditoriiada otyrmyz, bul jerde de tekserý, abyr-sabyr, áiteýir «sabaq» - degen aty ǵana. Bir pardan soń «seni shaqyryp jatyr?» dedi. Júgirip dálizge shyqsam, bizdiń jataqhanada turatyn, kórshi bólmedegi Baqytjan (Gýrevtik, Qizattyń dosy ) ol biraq, basqa oqý ornynda (tehnikýmda) oqityn, qasynda túri bozaryp, ábirjip ketken anam tur. «Táte, qaidan júrsiz?» -degenim sol, «Qulynym-ai, aman-saý ekensiń ǵoi!» dep, bas salyp qushaqtap, súiip jatyr. Daýysynda diril bar, ábden ýaiymdaǵany júzinen kórinip-aq tur. «...Myna dúrbeleńdi estip, úide otyra almadym, sen birdeńege arandap qaldy ma dep, janym jái tappaǵan soń, óz kózimmen kórip keleiinshidep, «ákeńdi de tyńdamai osylai qarai tartyp kettim» - deidi...
Urpaǵy úshin ot pen sý túgili, tozaqqa da qaimyqpai kiretin, qairan ana júregi – ai!!! Myna dúniede saǵan teń keler qudiret joq-aý, sirá! Meni kózimen kórip, kóńili ornyna túsken anamdy «Sairan» avtobeketinen Jarkentke shyǵaryp saldym.
[caption id="attachment_21618" align="alignright" width="268"]
Jataqhanǵa kelip, biraz júrgen soń, sovhoz Alataýǵa Nurǵanattyń úiine tartyp kettim. Keshegi jaǵdaidan soń ne bolǵanyn bileiin degen oi keldi. Sebebi, onyń ákesi Ánýar men sheshesi Áiken táte meni óz týystaryndai kórýshi edi. Aǵanyń rýy Alban. Narynqoldyń Jalańash degen jerinen, ózi organda qyzmet etedi, militsiia kapitany bolatyn (umytyp qalmasam). Áiken táte qolynda útik, jarqyldai qarsy aldy. Amandyqtan soń, tátemiz «Qali, úige kir, áne bir batyr jatyr, tanysyńdar», - dedi. Túpki bólmege ótsem, tórden shashy qalyń, qairatty, som deneli, júzi kelisti jigit basyn kóterdi, men qol berip amandastym, ol qolyn sozǵanda yńyrsyp, aýyrsynyp ketti. Endi baiqadym, bir jaq shekesi, bileginde, iyǵynda dombyqqan isik bar eken. «Ne boldy?» – degen suraǵyma, «dýbinka ǵoi» - dep, qysqa jaýap qaitardy.Tanystyq. Esimi - Isatai, Gýrevtiń (Atyraý) Balyqshy aýdanynan eken. QazPI-diń hýdgrafynda oqityndyǵyn, alańda bolǵanyn aitty. Ekeýmiz de bir jyldyń tóli, qurdas bolyp shyqtyq.
[caption id="attachment_21619" align="alignleft" width="674"]
...Ortalyq alańdaǵy sumdyq oqiǵa jaily osy Isataidan estidik. Órimdei jas qyzdar men jigitterdiń qalai soqqyǵa jyǵylǵanyn, qar ústinde tizerlep, etpettep saǵattap jatqyzǵanyn, qystyń qaqaǵan aiazynda, órt sóndirgish mashinadan qalai sý shashqanyn, odan qalsa dýbinkamen soqqylap, avtobýstarǵa malsha tiegenin, belgisiz jaqqa alyp bara jatqanda, osy júiitkip kele jatqan avtobýstan «aqyry bir ólim ǵoi» - dep, terezesin shaǵyp jan-jaqqa sekirip, qashqandaryn aitty. Sol Ál Farabidyń boiynda, avtobýstyń artynan kele jatqan soldattar da mashinadan túsip itpen qalai qýalaǵandaryn, olardan ázer degende qashyp qutylyp, kópir astynda sý ishinde birtalai ýaqyt tyǵylyp jatqanyn (jeltoqsan aiynda) estigende jaǵamyzdy ustadyq... Ústi-basymdy kórip eshkim jolamaidy deidi, Isa endi úsip óletin boldym-aý degende Áiken tátege jolyǵypty, jaǵdaiyn aitqan eken, tátemiz dereý úige ertip kelip, kiimin túgel sypyryp alyp jýyp, oǵan aǵanyń kiimin kigizip, orap jatqyzyp qoiypty. Men kelgende sol Isaǵanyń kiimin útiktep jatqan kezi eken. Keshke qarai, Ánýar aǵa da jumystan keldi. Túnde Qarǵaly jaqta kezekshilikte bolǵanyn, kóptegen qyz-jigitterdi bosatyp jibergenin, qolynan kelgen bar kómegin jasaǵanyn aitty. Ánýar aǵanyń ózi sondai qyzmette (militsiia) júrse de, bul saiasi oqiǵany sóz júzinde de, is júzinde de, jan-tánimen qoldaitynyn sezdim, ishtei riza boldym.
«Búgin osynda qonasyńdar, ekeýiń de eshqaida barmaisyńdar», – dep Ánýar aǵa kesip aitty. Isaǵa ekeýmizge qatar tósek salyp berdi, árkim óz oiymen jatyr. Men de qalyń oi qushaǵyna berildim. Kesheli beri bolǵan oqiǵalardy, estigen sumdyqtardy esime alyp, oi eleginen ótkizdim. «Qazaq» bolǵanyma sheksiz qýandym, tula boiymnan ystyq ot júrip ótti. Biraq, qas qaǵymda ishtei bir ashy óksik ózegimdi órtep kelip, tamaǵyma tireldi. Tynysym tarylyp, kózime jas úiirildi, Isatai sezip qalmasyn dep, bir jaǵyma aýnap tústim, kózimnen ystyq jas burq ete tústi, kózimdi tars jumyp, tistenip jatqan kúii talyqsyp uiyqtap ketiptim. Ertesi úi ielerine alǵysymyzdy aityp, ortalyqqa keldik, Isaǵa KazPI-ge, men Tehqa sabaqqa kettik. Sodan men oqýdan shyǵyp, Almatydan ketkenshe Isataimen jaqyn dos bolyp kettik. Men alǵash úilengende Isaǵa maǵan kúieý joldas boldy. Dostyǵymyz ben syilastyǵymyz jarasyp, talai qyzyqty birge ótkizdik, týǵan baýyrdai boldyq...
Osy oqiǵadan keiin, aiaq astynan Krylov degen orys paida boldy(atyn umytyp qalyppyn). LKSM Kazahstanmyn – dedi. Kúnde keshke bizdiń bólmede bizdi kútip otyrady. Áńgime aitady, anany-mynany suraidy, birdeńelerdi jazyp alady. Biz kúdiktene bastadyq, ol kelip otyra qalǵanda, bizde tósegimizdi salyp jatyp alamyz. Ol aiaq jaqta otyrady, qolynda qalamy men qaǵazy. Sózge tartady, suraqtar qoiady. Jaýap bermei, teris qarap biz jatamyz. Bir kúni ol: «Jigitter, báriń áskerde boldyńdar, joǵarǵy oqýda oqisyńdar, óz oilaryńdy ortaǵa salyńdarshy» - dedi. Men, shydamai ózine qarsy suraq qoidym:
– Qalai oilaisyz, Qazaqstannyń 19 oblysynan bir qazaq, ne bolmasa osy Qazaqstannyń bir orysy Qonaev atamyzdyń ornyna otyrýǵa laiyq bolmady ma? Ózińiz aityńyzshy qalai bul, nege osylai boldy? – dep, edim.
– Oi, jaraisyń! Óte durys, sen óz oiyńdy ashyq aita alady ekensiń ǵoi. Mine..., – degenshe, sózge Tilek aralasty:
– Men flotta áskeri mindetimdi ótedim, súńgýir qaiyqta boldyq, Singapýr, Malaiziia t.b. kóptegen shet elderde boldym, biraq sonda komandirimiz orystar, báribir bizdi «basqa ultsyńdar», - dep bóletin, – dedi.
Krylovtyń kózi jainap, qýanyp, qaǵaz, qalamyn yńǵailap, bizge dem bere bastady.
Sóitkenshe, myna jaqtan Qizat basyn kóterip sańq etti: «Ei, uiyqtańdar!». Sonan soń, daýysyn sál báseńdetip, «Qali, Tilek, bul saiasi jaǵynan óte tereń másele, erteń bárimiz de qurimyz» dep, basyn búrkep, teris ainalyp jatty. Bizde osy jaǵdaidan keiin jaq ashpadyq. Álgi, Krylov taǵy bir aptadai kelip júrdi, bir kúni bir orys qyzdy ertip keldi. Ekeýi qaǵaz, qalamyn alyp kúnde qulqiyp otyrady, biz uiyqtaǵansha. Biz kóńil aýdarmaimyz, sóilespeimiz, jaýap bermeimiz. Eki aptadai ýaqyttan soń joq boldy, áiteýir qutyldyq qoi. Odan keiin institýtta jinalys bastaldy. Tilekti - komsomoldan, keiin institýttan shyǵardy. Bul is-shara sol kezdegi jastar úshin psihologiialyq turǵydan óte qatty soqqy edi. Tilektiń jaǵdaiy óte qiyn boldy. Ony oqýdan shyǵarǵannan keiin kóp uzamai úiine izdep bardyq. Qatty ýaiymdaǵannan anasy aýrýhanaǵa túsipti. Tilek kúndiz-túni sol anasynyń qasynda eken, júikesi syr bergen kórinedi. Tilekti jolyqtyra almai, anasyn aiap, egilip jylaǵan ápkesin kórip, salymyz sýǵa ketip, kóńilsiz qaita oraldyq. Bul jaǵdai bizder úshin de ońai bolmady...
Keiinnen ártúrli sebeptermen – Sailaý, men, Qizat oqýdan shyǵaryldyq. Oqýdan shyǵyp qalyp, kóńil qulazyǵan jaisyz kúnderdiń birinde Ánýar aǵamyzdyń úiine bardym. Amandyq-saýlyqtan keiin sózimiz jarasa qoimady...
Ánýar aǵa, biraz únsizdikten keiin, janaryn tike qadap: «Júziń solǵyn ǵoi, ne boldy?», –dedi. Men beine bir qylmyskerdei jerge qaraǵan kúii «Oqýdan shyǵyp qaldym»dedim. Sol kezde istep júrgen jumysyn doǵara salyp árirekte júrgen Áiken táte qasymyzǵa keldi, sirá syrttai baqylap turǵan bolýy kerek. «Oý, Qalesh, qarashy ana Alataýǵa?!» dep sańq etti. Men kózimdi syǵyraitqan qalpymda alystaǵy Alataýǵa betimdi burdym. «Kórdiń be, ana taýdy: atam qazaq aitqan «Alataý birde qarly, birde qarsyz, erjigit birde maldy, birde malsyz» -dep, túsirme unjyrǵańdy, jigit emessiń be?!», -degeni, kenet sol sózdiń áserinen denem jeńildep qalǵandai, boiymdy tiktep, keýdeni kere dem aldym, oi-sanamda úlken bir serpilis paida boldy. «Rasynda da, aǵa-táte bir jaqsylap shái isheiikshi», – dedim, ekeýine kezek qarap. Kúlimdegen Áiken táte «Endi áńgime basqasha», – dep, dastarhanǵa júgirdi.
Áńgimemiz jarasyp, jairańdasyp birtalai ýaqyttan soń, sanamdy basqan zil batpan qaiǵydan arylyp, ózimdi jeńil sezinip, kóńildi qalpymda jataqhanǵa oraldym. Adam janyn sezinip, túsine biletin suńǵyla, adamgershilikti boiyna tý etken, tektiliktiń óshpes ónegesin kórsetken asyl ana Áiken táte, ardaqty Ánýar aǵa sizderdi de kórmegeli birtalai jyldyń júzi bolypty-aý...
Sol bir qily kezeńde, bizdiń Tehnologiia institýtynda qazaq jastarynyń qýdalanýyna, oqýdan shyǵarylýyna Jambyldan (qazirgi Taraz) aýysyp kelgen oqytýshy Muhametkaliev pen dekannyń orynbasary Retivov (evrei ultynan) kóp «eńbek» sińirdi. Sonda sol aǵalarymyz kóptegen jastardyń keleshegine balta shaptyq- aý dep oilady ma eken degen suraq qansha jyl ótse de, áli kókeiimnen keter emes.
...Qazir oilap otyrsam, mynaý qamshynyń sabyndai ǵana qysqa ǵumyrda, bizdiń oi-sanamyzda tereń iz qaldyrǵan, bul da bir ómirimniń bel-belesteri eken ǵoi...
Qali IBRAIYMJANOV
Almaty oblysy,
Panfilov aýdany,
Jarkent qalasy.
