Memlekettik-jekemenshik áriptestik aiasyndaǵy jetistikter
Memlekettik-jekemenshik áriptestik qaidan shyqty?
Jalpy memlekettik-jekemenshik seriktestik ideiasynyń zamanaýi túsinigi, qaita jańǵyrýy HH ǵasyrdyń 80-jyldarynda Ulybritaniiada týyndady dep sanalady. Bul baǵyt sońǵy jyldary halyqaralyq jáne ulttyq deńgeide eń aldymen infraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan innovatsiia retinde qabyldanǵanymen, kóptegen elde bilik pen jeke sektor arasyndaǵy bailanys burynnan qalyptasqan. Braziliia, Ispaniia, Italiia, Meksika, Amerika Qurama Shtattary jáne Frantsiiada memlekettik-jekemenshik áriptestik jobalarynyń tarihy tereńde.
Britaniialyq ǵalym Stiven Hoking Linder «Sekseninshi jyldardyń sońyndaǵy serpin men qajetti reformalyq dáreje alǵanyna qaramastan, memlekettik-jekemenshik áriptestik bilik úshin jańashyldyq emes. On jyldan astam ýaqyt buryn AQSh federaldyq úkimette mundai áriptestik eshqandai saltanatsyz, reformalyq mórsiz-aq, qala infraqurylymyn damytýda jeke investitsiiany yntalandyrý quraly retinde qoldanyldy», – dep pikir bildirgen. Munymen qosa, ǵalymnyń aitýynsha, memlekettik-jekemenshik áriptestik óńirlik ekonomikany qalyptastyrýda federaldyq bastamalardyń shoǵyrlandyrýdyń tetigine ainalǵan.
«Memlekettik-jekemenshik áriptestik» termini bastapqyda Amerikada paida bolǵan. Bilim berý baǵdarlamalaryn qarjylandyrýda memleket pen jeke sektordyń birlesip jumys atqarýynan bastalǵan. Keiinnen 1950-jyldary qoǵamdyq paidalaný nysandaryn qarjylandyrý qolǵa alynsa, 1960-jyldary qalany modernizatsiialaý men qaita qurýda jekmenshik kásiporynda qatysyp, bul bailanys nyǵaia tústi. Osylaisha memlekettik mańyzy bar tas joldar men magistraldardy salý jáne paidalanýǵa berýde jeke menshik sektor negizgi ról atqardy. Sonymen qatar Japoniiada bul tásildi paidalanyp, alǵashynda jeke sektordyń qarajylai kómegi arqyly kópir salynǵan.
Elimizdegi irgeli ister
Qazaqstanda da utymdy ári tiimdi tásilderdi igerý qolǵa alynyp otyr. Elimizde memlekettik-jekemenshik áriptestik baǵytyna kóńil bólinip, áleýmettik mańyzy bar salalarda júzege asyrylyp keledi.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Jekemenshik investitsiialardy tartý jóninen memlekettik-jekemenshik áriptestik tetigi orasan zor áleýetke ie bolyp otyr. Biz Qazaqstanda bul tetikti iske qostyq, biraq ta ol ozyq álemdik praktikaǵa sáikes jetildirýdi talap etedi», – dep pikir bildirgen. Sonymen qatar kásipkerlikti damytý, memleket pen biznes arasyndaǵy tiimdi bailanysty nyǵaitý máseleleri Elbasynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýlarynda da keńinen aitylyp keledi.
QR Úkimeti 2011 jylǵy 29 maýsymda 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstannyń memlekettik-jeke ártiptestikti damytý jónindegi baǵdarlama, sonymen qatar 2015 jyly 31 qazanda Memlekettik-jekemenshik áriptestik týraly zań qabyldandy. Atalǵan zańnyń 3-babynda memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń mindetteri anyq kórsetilgen:
Qazaqstan Respýblikasynyń ornyqty áleýmettik-ekonomikalyq damýyn qamtamasyz etý maqsatynda memlekettik áriptes pen jekeshe áriptestiń tiimdi ózara is-qimyly úshin jaǵdailar jasaý;
infraqurylymdy jáne halyqtyń tirshiligin qamtamasyz etý júielerin damytý úshin memlekettik áriptes pen jekeshe áriptestiń resýrstaryn biriktirý arqyly memleket ekonomikasyna investitsiialar tartý;
halyqtyń, sondai-aq ózge de múddeli tulǵalardyń múddeleri men qajettilikterin eskere otyryp, taýarlardyń, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdiń qoljetimdiligi deńgeiin jáne sapasyn arttyrý;
Qazaqstan Respýblikasyndaǵy jalpy innovatsiialyq belsendilikti arttyrý, onyń ishinde joǵary tehnologiialyq jáne ǵylymdy qajetsinetin óndiristerdi damytýǵa járdemdesý.
Memlekettik-jekemenshik áriptestik júzege asyrylý tásili boiynsha institýtsionaldyq jáne kelisimsharttyq bolyp bólinedi. Institýtsionaldyq memlekettik-jekemenshik áriptestikti memlekettik-jekemenshik áriptestik shartyna sáikes memlekettik-jekemenshik áriptestik kompaniiasy iske asyrady. Ózge jaǵdailarda memlekettik-jekemenshik áriptestik kelisimsharttyq memlekettik-jekemenshik áriptestik tásili boiynsha júzege asyrylady.
Áriptestiktiń arqasynda 893 joba paida boldy
Al kelisimsharttyq memlekettik-jekemenshik áriptestik kontsessiia, memlekettik múlikti senimgerlik basqarý, memlekettik múlikti múliktik jaldaý (jalǵa alý); lizing; tehnologiialar ázirleýge, tájiribelik úlgi daiyndaýǵa, tájiribelik-ónerkásiptik synaýǵa jáne az seriialy óndiriske jasalatyn sharttar; ómirlik tsikl kelisimsharty; servistik kelisimshart; memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń belgilerine sáikes keletin ózge de sharttar jasasý arqyly iske asyrylady. Kelisimsharttyq memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń jekelegen túrlerin iske asyrý kezinde «Memlekettik-jekemenshik áriptestik» týraly Zańmen rettelmegen bóliginde Qazaqstan Respýblikasynyń tiisti zańdarynyń erejeleri, onyń ishinde «Kontsessiialar týraly» Zańynda kózdelgen erekshelikter qoldanylady.
Búginde elimizde Qazaqstannyń memlekettik-jekemenshik áriptestik ortalyǵy jumys isteidi. Bul elimizde jańa úlgidegi memlekettik-jekemenshik áriptestikti damytýdyń aldyńǵy qatarly saraptamalyq ortalyǵy bolyp sanalady. Bul ortalyqqa memlekettik-jekemenshik áriptestik salasynda joǵary bilikti, biregei bilimdi jáne tájiribeli mamandar jumyldyrylǵan. Memlekettik-jekemenshik áriptestik salasynda zertteýler júrgizýge, investitsiialyq jobalardy saraptaý jáne onyń iske asyrylýyn baǵalaýǵa baǵyttalyp otyr. Biz jobalarǵa konsýltatsiialyq qoldaý kórsete otyryp, olardyń júzege asyrylýyna qolǵabys kórsetedi.
Qazaqstannyń memlekettik-jekemenshik áriptestik ortalyǵynyń 2018 jyldyń sáýir aiyndaǵy málimetine súiensek, osy salada 893 joba bar, onyń ishinde jalpy somasy 103,994 mlrd teńge bolatyn 206 kelisimshart jasalǵan, al jalpy somasy 15 973 mlrd teeńge bolatyn 81 kelisimshart tirkeý kezeńinde tur. Sonymen qatar jalpy somasy 394 896 mlrd teńgeniń 102 jobasy baiqaý kezeńinde bolsa, 733 147 mlrd teńge somasyndaǵy 504 jobanyń qujattary rettelý ústinde.
Shyǵys kósh basynda
Óńir boiynsha alatyn bolsaq, memlekettik-jekemenshik áriptestik negizinde tirkelgen jobalar sany oiynsha Shyǵys Qazaqstan oblysy kósh basynda. Bul óńirde 71 kelisimshart tirkelip, 2 kelisimshart baiqaý kezeńinde, 95 jobanyń qujattary ázirlenýde. Odan keiin Ońtústik Qazaqstan oblysynda 22 kelisimshart tirkeýden ótken, 20 jobanyń baiqaý kezeńinde, 17 jobanyń qujattary jinaqtalýda. Sonymen qatar Qaraǵandy, Qostanai, Pavlodar oblystarynda memlekettik-jekemenshik áriptestik jobalary kóptep qolǵa alynǵan.
Óńirler boiynsha bólgende Batys Qazaqstan, Atyraý jáne Jambyl oblystarynda memlekettik-jekemenshik áriptestik baǵytyndaǵy jobalar az. 2018 jyldyń sáýir aiyndaǵy málimetke súiensek, Batys Qazaqstan oblysynda 3 jobanyń kelisimsharty tirkelgen, 9 jobanyń qujattary ázirlenýde. Atyraý oblysynda 2 jobanyń kelisimsharty tirkelgen, 2 joba baiqaý kezeńinde, 33 jobanyń qujattary rettelýde. Jambyl oblysynda 1 jobanyń kelisimsharty tirkelgen, 6 joba baiqaý kezeńinde bolsa, 3 jobanyń qujattary jinaqtalýda.
Elimizdegi tirkelgen jáne kelisimsharty jasalǵan memlekettik-jekemenshik áriptestik jobalarynyń óńirlik-salalyq kartasymen tanysýǵa bolady.
Qandai jeńildikter bar?
Biyldan bastap elimizde memlekettik-jekemenshik áriptestik salasynda jobany júzege asyrý jeńildetilmek. 2017 jyldyń jeltoqsan aiynda QR Ulttyq ekonomika ministrligi memlekettik-jekemenshik áriptestik jobalardy qarastyrý, bekitý jáne júzege asyrý úderisterin ońtailandyrý ári tezdetý maqsatynda biýdjettik zańnamaǵa ózgerister engizdi. Bul ózgertýler memlekettik-jekemenshik áriptestik salasynda iskerlik belsendilikti arttyratyn bolady.
Atap aitqanda «Baǵdarlamalyq memlekettik-jekemenshik áriptestik» engizilý qolǵa alynǵan. Bul degenimiz jeke áriptes jáne memlekettik-jekemenshik áriptestik jobalary boiynsha barlyq protsedýralar ekonomikanyń ár salasyna arnap memlekettik jáne úkimettik baǵdarlamalarda jeńildetilgen forma boiynsha jazylady, iaǵni qosymsha saraptama ótkizý qajettiligi joq.
Sonymen qatar memlekettik-jekemenshik áriptestik jobalaryn josparlaý úderisi de ońtailandyrylýda, endi josparlaý 5 kezeń emes 3 kezeńnen turady (investitsiialyq usynystyń saraptamasy, baiqaý ótkizý, memlekettik-jekemenshik áriptestik shartyn jasasý), tizimnen joba tujyrymdamasy jáne memlekettik-jekemenshik áriptestik sharty jobasynyń saraptamasy alynyp tastaldy.
«Jalpy melekettik-jekemenshik áriptestik jobalaryn ázirleý merzimderi 7 aidan 3 aiǵa deiin qysqardy. Osyǵan bailanysty MJÁ protsedýraly anaǵurlym qoljetimdi bolady, osylaisha investorlar uzaqmerzimdi kapital salymyn josparlaityn bolady. Sonymen qatar Sondai-aq zańnamalyq deńgeide keminde 3 jyl merzimge MJÁ úshin taýarlardy, jumystardy jáne qyzmetterdi tutynýdyń kepildigin qamtamasyz etý belgilengen. Zańnamaǵa ózgerister engizý arqyly memlekettik-jekemenshik áriptestikte kreativti ári qyzyqty jobalar sany arta túsedi», – dedi Aqmola oblysy kásipkerler palatasy ekonomikalyq taldaý bóliminiń bastyǵy Janna Baiqońyrova.
Kásipkerler palata sarapshylarynyń pikirinshe, biznestiń memlekettik-jekemenshik áriptestikke degen qyzyǵýshylyǵynyń tómendigi – jobalardyń qymbat bolýymen túsindiriledi. Máselen, balabaqsha salý boiynsha melekettik-jekemenshik áriptestik jobasynyń quny 70-ten 140 mln teńgege deiin sharyqtap tur. Buǵan qosa kásipker bastapqy kezeńde jobaǵa 10% jarna salýy tiis.
Biýdjettiń azdyǵy nemese joqtyǵy (investitsiialyq/tranzaktsiialyq shyǵyndardy óteý) da melekettik-jekemenshik áriptestik jobalarǵa qatysýǵa sheshim qabyldaýǵa kedergi keltiredi. Búginde jergilikti atqarýshy organdarmen birge oryndalyp, tez taralyp jatqan jobalar qatarynda mektep oqýshylaryn tamaqtandyrý, balabaqsha, tas jol salý, kóshelerdi jaryqtandyrý jáne taǵy basqalary bar,
Qarlyǵa MYRZALIMOVA, sarapshy.
