Álihan Baimenov, Oraz Jandosov, Saiasat Nurbek, Marǵulan Seisembai sekildi saýatty oqyrmanǵa tanystyryp jatýdy qajet etpeitin aýzy dýaly azamattar sóz alyp, eldiń búgingi betalysyna baǵa berdi.
Qaidan kelemiz? Qaida baramyz? Baǵdarymyz durys pa, burys pa? Bul eldiń bolashaǵy bar ma, joq pa? Tútini túzý elderdiń qataryna qashan qosylamyz? Ekonomikany qalai, qaitip kóteremiz? Bilikti, bilimdi kadrlerdiń shetel asýyn qalai tejeimiz? Osy jáne ózge de ózekti saýaldarǵa jaýap izdedi jiynǵa qatysqan jurt.
Solardyń arasynan kásipker Marǵulan Seisembaevtyń sózi ótimdi shyqqany ras. Bul eldiń búgingi kelbetine múlde kóńili tolmaitynyn jasyrmaǵan Marǵulan Seisembaev bylai dedi:
«Álekeń (óziniń aldynda sóilep ketken Álihan Báimenovti aityp otyr, red.) qazaqsha sóiledi ǵoi. Tarazy basy teń bolsyn, men oryssha sóileiin. Odan aitar oiymnyń máni men mazmuny suiylyp ketpes.
Bul – memleketter arasyndaǵy alaman. Jahandyq qaýymdastyqtyń bir múshesi retinde biz bul jarysqa qalasaq ta, qalamasaq ta qatysamyz.
Adami kapitaldyń kórsetkishi neǵurlym joǵary bolsa, soǵurlym memleket te damyǵan dep bilińiz. Memleketter arasyndaǵy básekeniń basty ólshemi – osy. Investitsiia da, tehnologiia da, sport ta, basqasy da bul ólshemniń shańyna ilese almaidy.
Adami kapitaldyń ortasha deńgeiin shaiqaltpai ustap turý úshin rýh, tán jáne sananyń saýlyǵy qajet. Qoǵami qalypqa túsirsek, bul ideologiia, bilim jáne densaýlyq salasy degendi bildiredi.
Osy úsheýiniń búgingi Qazaqstandaǵy aiaq alysy qandai?
Bizde ne bar?
Bizde ideologiia joq. Aty da, zaty da joq. Ideologiia adamdy serpiltýi, shabyttandyrýy, tolqytýy tiis qoi. Ideologiia adamnyń oiyn aýlap, boiyn baýraýy kerek. Tańerteń tóseginen tursa da osy ideologiianyń jolynda oianǵanyn qaperden shyǵarmaýy qajet.
Aitalyq, AQSh-tyń Táýelsizdik týraly deklaratsiiasy tunyp turǵan ideologiia.
«AQSh-tyń árbir azamaty Táńirdiń aldynda teń jaratylǵan. Amerikanyń árbir azamaty baqytty bolýǵa, baqytty ómirge umtylýǵa quqyly» deidi.
Osydan artyq qandai ideologiia kerek? Kez kelgen júreginen oryn tabatyn támsil emes pe bul?
Al biz qaittik? Rýhani jańǵyrdyq pa? Ony nege orynsyz jerge tyqpalai beremiz? Jańǵyrýǵa jeti qainasa da sorpasy qosylmaityn, jiligi tatymaityn, boqqa kereksiz sharalarǵa bul baǵdarlamanyń plakatyn menmundalatyp ilip qoiǵan kimge medeý, kimge demeý?
Tus-tustan antalaǵan Rýhani jańǵyrýdyń plakattaryna qarap, bul memlekettik deńgeidegi ideologiia emes, atyn jarnamalap júrgen áldebir alpaýyt kompaniia ma degen oiǵa qalasyń.
Bul baǵdarlamanyń boiynda adamdy selt etkizetin, tuńǵiyǵyna tartyp alatyn tylsym kúsh joq. Sizderdi qaidam, óz basym rýhani jańǵyrdym dep aita almaimyn».
Osy arada álgiden beri Seisembaevty uiyp tyńdap otyrǵan qaýym qol soǵyp qoidy. Qoldaǵandary. Kásipkerdiń sózimen keliskeni dep túsindik. Sálden soń Seisembaev úzilgen áńgimeni ári qarai sabaqtady.
«Ideologiia joq iaki qundylyq joq. Qundylyqsyz qoǵamnyń erteńge degen senimi joq. Qundylyǵy joq elde ómir súrý – ólmestiń kúiin keshý.
Tipti tósekten turýdyń ózi azap.
Sebebi tókken terińniń qaitymy joq, etken eńbegińniń jemisi joq. Qundylyǵy joq qoǵamda qulyqsyzdyq ta, qýlyq-sumdyq ta kóbeiedi. Kóńilsizdiktiń sońy kúizeliske ulasady. Qundylyǵy joq qoǵam ómirdiń qyzyǵyn kórmeidi. Sebebi qaida, nege umtylaryn bilmeidi.
Ekinshisi – densaýlyq. Syrqatqa shaldyqqan adamnyń eshteńemen sharýasy joq. Densaýlyq saqtaý salasy syn kótermeidi. Siz de, biz de bilemiz muny. Jemqorlyq meditsinamen bite qainasyp ketken, dárigerdiń bilimsizdigi men biliksizdigine etimiz úirenip ketken».
Seisembaevtyń sózin aradan az ýaqytqa úzelik. Amerikada dáriger qateliginen jylyna 250 myńǵa jýyq adam kóz jumady. Álbette dáriger biliksizdigi bizge ǵana tán emes, barlyǵyna ortaq másele degendi bildiredi – bul.
AQSh bul problemany sheshýde: «aviatsiia salasyna qalai qarasaq, meditsinaǵa da sondai kózqaraspen qaraýymyz qajet» degen uiǵarymǵa kelgen. Eldegi dáriger bitkendi baqylaýdy áigili ushqysh Chesli Sallenbergen basqaratyn komissiia óz jaýapkershiligine alǵan.
Alysqa uzamai sóz kezegin Seisembaevqa berelik.
«Úshinshi tuǵyr – bilim. Oi. Sana. Bizdiń oilaý deńgeiimizdiń ózi bilim deńgeiimizdiń kórsetkishi. Munda da sol baiaǵy berekesizdik. Belgisizdik.
Álemniń ozyq oily elderimen jarysý úshin, aldymen jaramyzdy jazýymyz qajet.
Jemqorlyq, paraqorlyq, jumyssyzdyq, odan týyndaityn qaraqshylyq, urlyq-qarlyq, úmitsizdik, tildegi ala-qulalyq, sapasyz bilim men meditsina, jalaqynyń mardymsyzdyǵy, eńbektiń qadirsizdigi, sanasyn turmys bilegen qoǵamnyń rýhani jutaýy munyń bári ainalyp kelgende – jara. Qazaqstannyń óne boiyna shyqqan...
Bul túrimizden memleket arasyndaǵy alamanda asyǵymyz alshysynan túsedi deýdiń ózi aqymaqshylyq.
Rýhani jańǵyrǵan joqpyn
Qazirgi Qazaqstannyń aýrýy asqynyp keledi. Derti dendegen adamdy bir jerinen túrtshi, syrqaty syzdap sala beredi ǵoi. Solai emes pe?
Túneýkúni týrizm taqyrybyn talqyladyq. Osy salaǵa qyrǵyn aqsha jumsaimyz, bizge keletin týrist túbi úńireiip jatqan, jan-jaǵynan jel andyzdaǵan, múńsik isi muryn jaratyn týaletimizdi kóredi de túńiledi. Ol oralmaidy budan keiin bul elge.
Týrizmdi damytqyń kelse, dárethanańdy túze. Kóringen jerge rýhani jańǵyrýdy tyqpalaýdyń qajeti joq. Odan da sol plakattarǵa jumsalǵan aqshany jiirkenbei otyrýǵa bolatyn tegin, taza, jyly týalet salýǵa baǵytta. Qaitymy bolady qaitken kúnde. Sábet úkimetiniń sarqynshaǵy ispettes álgindei dárethanalar sheteldik týristiń túsine kirmes úshin olardan tez arada arylý kerek.
Solai deidi Seisembaev. Solai ekeni ras.
Qytaida týalet tóńkerisi bolǵanyn bilesiz be? 2015 jyly 3 mlrd dollar bólinip, kúlli el kóleminde 68 myń zamanaýi dárethana salynypty. Qytai biligi muny azsynyp otyr. 2020 jylǵa deiin taǵy 47 myń týalet jergilikti halyq pen týristerdiń igiligine beriledi. Bálkim, bizge de mundai tóńkeris qajet shyǵar. Týalet tóńkerisin aitamyz».
Taǵy bir teńeýdi alǵa tarta ketelik. Ótkende Atameken business channel-de bir sheneýnik keńinen kósildi. Sózine qaraǵanda tsifrlandyrý baǵdarlamasy aiasynda tutas elge internet tartylady. Alys aýyldardyń ózi internettiń qyzyǵyn kóredi. Durys ta shyǵar.
Biraq tsifrlandyrýdy tek sonyń aiasyna ǵana syidyryp qoiǵan jón be? Internet saýdamen ainalysatyn kompaniialar Qazaqstanda jeli azabyn emes, jol azabyn tartady eken. Tapsyrys berilgen taýar dittegen jerine aptalap ázer jetedi. Tsifrlyq ekonomika jol jóndeýden bastalady, demek.
Jolyńdy jónde, týaletińdi sal, sodan keiin baryp tsifrlyq ekonomikany sóz et.
Bul sózimizben Seisembaev ta keliser degen oidamyz. Kásipkerdiń kelesi pikiri jastar jóninde órbidi.
Ketedi. Oralmaidy...
«Óz-ózimizdi aldaýdy doǵarý qajet. Túk bitirgen joqpyz. Túk istelgen joq. Qazaqstandy adam turatyn elge ainaldyra almadyq. Qolynan is keletin jastar ketkisi kep turady bul elden. Múmkindigin pash ete almaidy óitkeni. Jas ómiri qorlyqpen ótetinin biledi. Qýlyq-sumdyq, aldaý-arbaý, para berý, para alýmen ǵana ómir keshetin elde ózin ógei sezinedi.
Túzelgisi kelmeitini elden ketetin mily bastardyń qatary kóbeie túsedi.
Bolashaqpen basqa elge baratyn jastar ol jaqtaǵy ómirdi kóredi de kúrt ózgeredi. Biz jaqtaǵy ómirdi kóredi de bul elde bir kún de aialdaǵysy kelmeidi. Týrasyn aitaiyn, dál qazir biz «Bolashaq» arqyly erteń basqa elge eńbegi sińetin kadrlar daiyndap jatyrmyz.
Ony aitasyz, meniń ózim shetelde turatyn qyzymdy elge qaitara almai júrmin. Bloomberg-te bas maman bolyp isteidi.
«Oqyttym. Toqyttym. Endi elge oral. Osy aradan ornyńdy tap. Qazaqqa turmysqa shyq. Quda bolaiyn, quiryq-baýyr jeiin. Nemere súieiin» desem, «Áke, alǵan bilimdi Qazaqstanda qaida jaratam? Bul eldegi júiege beiimdelem dep oilamaimyn. Tynysym tarylady. Ózegim órtenedi. Paraqorlyq, jemqorlyq, tanys-tamyr arqyly kóterilý, halyqtyń kózin ala bere memlekettiń aqshasyn tógip-shashý, munyń bári – meniń túsinigime jat. Qaitpaimyn. Kelgim kelmeidi. Oralmaimyn» deidi ol.
Osynyń bári neden? Tonaý psihologiiasy qalai qalyptasty? Óz elimizge degen aiaýshylyq nege óldi?
Bul eldi dáretke kirip-shyqqan siiaqty ýaqytsha turaq sanaimyz, óitkeni.
Kem-ketigine kóz juma qaraimyz, toz-tozy shyqsa túkirgenimiz bar. Sebebi jekeniń quqyǵy qorǵalmaidy bul elde. Jekeniń múlkine kóldeneń kók atty kóz alartpaidy degen senim joq. «Mynaý men salǵan záýlim úi, erteń bul meniń úrim-butaǵyma qalady» degen senim joq. Bir kúnmen, búginmen ómir súredi bári de. Tabanymyzdyń astyndaǵy ulanbaitaq jerge, tereńnen tamyr tartatyn tarihymyzǵa laiyqty emespiz dál búgin».
Seisembaev sózin solai dep túiindedi.
Daiyndaǵan, DÝMAN BYQAI
