[caption id="attachment_12872" align="alignleft" width="492"]

– Biz osy ólkede óstik. Bala kezimizden maraldai kieli ańnyń áfsanasy men ańyzyna qanyǵyp erjettik. Bir kezderi Katonqaraǵaida 20 myńnan astam maral boldy. Eldiń bári maraldyń qasieti týraly jii aityp júretin. Kári Altaidyń baýyryndaǵy orman-toǵai solarmen asqaq, solarmen ór edi. Táýelsizdik kezinde balapan basyna, turymtai tusyna ketken bir ýaqyt boldy ǵoi. Elimiz egemendik alǵanda naryqtyq ekonomikaǵa kóshýdiń ońaiǵa túspegenin bilesizder. Sol kezde osyndaǵy jurtshylyq ne isterin bilmei abdyrap qalǵany shyndyq. Maral sharýashylyqtary ydyrap, qarasha halyq qalalarǵa údere kóshe bastady. Sol kezde Aqsý sovhozy da tarap, jekemenshikke ótti. Sovhoz ieligindegi maraldy múmkindigi bar jandar satyp ala bastaǵan edi. Bireýi qadirin bildi, ekinshisi bas sanyn azaityp, satyp-soiyp, qutylýǵa asyqty... Sol tusta ákem Temirbek Qumarbekuly Isabaev maraldyń bir top tabynyn satyp alyp, jeke sharýa qojalyǵyn qurdy. Osy qojalyqty Menen keiingi sińlim Baiannyń esimimen atady. «Baian» sharýa qojalyǵynyń tarihy osylai bastalyp edi. Maraldy satyp alýdyń ózi biraz hikmetti sharýa boldy. Al ony baǵý-kútý, tipti ońai is emes edi. Ákem eń aldymen Búrkitti shyń baýyrynan jaiylymdyq keń alqapty alyp, standartqa sai etip qorshady. Maralymyz jyldan-jylǵa ósip, kóbeie tústi. Ákemiz bizge: «Maraldyń qadirin bilmegen kisilerdiń qandai kúige túskenin kórip otyrsyńdar. Túbinde bizdiń áýletti osy maraldar jarylqaityn bolady. Maralǵa meiirimmen qarańdar. Olar óte sezgir keledi» dep otyratyn. Birtindep jaǵdaiymyz jaqsara tústi. Búrkitti shyń bókterine ákem úi turǵyzyp, jaz boiy otbasymyzben, baýyr-týys qosylyp, sonda demalyp júrdik. Sary qymyz, taza aýa, mamyrajai tabiǵat bizdi rahat sezimge bóleitin. Keiindep otbasymyzben pantylyq vanna, maral múiiziniń býyn qabyldap, densaýlyǵymyzǵa shipa alyp júrdik. Biraq jurtshylyqty tartyp, qarjynyń kózine ainaldyrý oiymyzǵa kelmegen. Jaz boiy tanys-tamyr, jurat-jegjattardy arnaiy shaqyryp, demalyp ketýlerine jaǵdai jasaitynbyz. 2006-2007 jyldary Katonǵa kelgen demalýshylar vannaǵa túsýdi surap, múiiz kesýdi kórgisi keletinderin aita bastady. 2007 jyly anam Qatira Qumashkenqyzy ákeme usynys jasap, pantymen emdeý keshenin ashty. Ol jyldary men Óskemende edim. Ákem men anamnan osy keshendi basqarýǵa ruqsat suradym. Dál sol shaqta densaýlyǵym syr berip, syrqattanyp júr edim. Maral sharýashylyǵyna kelgen soń jumysqa berilgenim sonsha, aýrýymdy umytyp kettim. Endi oilasam, meni maraldyń ózi emdep jazǵan eken. Kúndelikti kóretinimiz – maral, isher asymyz – qymyz, vannamyz – maral bulaýy. Býyn-býynym syrqyrap qaqsaýshy edi, sap tiyldy. Maral múiiziniń qudireti me, álde buǵy janýardyń maǵan bergen batasy ma, bilmeimin, tez es jidym. Jaz boiy osynda kelmesem, elegizip júre almaityn, maraldarymdy saǵynatyn boldym. Janǵa shipa berer mundai múmkindikti álemniń kez kelgen shaharynan taba almaisyń. Katonnyń qadirin kóp qazaq bilmei júr, eger bilse, shetel asyp qydyrmai, osynda aǵylar edi...
[caption id="attachment_12857" align="alignright" width="531"]

– Maral sharýashylyǵyn týristik nysanǵa ainaldyrýdy qashan bastadyńyz?
– Áke-sheshemniń bastaǵan isin zamanǵa sai keńeitý, týristerdi kóbirek tartý maqsatynda aldyma naqty maqsattar qoidym. 2009 jyly ózindik josparymdy quryp, ony júzege asyrýdyń joldaryn izdei bastadym. 2010 jyly Óskemen qalasynan «Shyǵys týr» atty týristik kompaniia ashyp, shipajaidyń jarnamasyn qolǵa alyp, belsene kiristim. Demalýshylardyń sany kún sanap artty. Keide tipti olarǵa oryn taba almai qinalatynbyz. Suranysqa sai Maral sharýashylyǵy janynan jańa aǵash úiler turǵyzdyq.
2013 jyly panty óndirý zaýytyn iske qostyq. Buryndary panty óndirý isinde kóp qiyndyqtar bolýshy edi, endi ózimizdiń zaýytymyz bolǵasyn, eshteńeden qoryqpai, kásibimizdi odan ary damytýdyń múmkindigi týdy. Panty men shópten 16 túrli dári-dármek óndiremiz. Altaida myńnan astam dárilik shópter ósedi. Onyń 26-sy Qyzyl kitapqa engen. Biz óz múmkindigimizdi durys paidalana alsaq, týristik klasterdi damytýǵa suranyp-aq tur. Ásirese, eko-týrizmdi damytýǵa barlyq shart-jaǵdai ázir. Týrizm salasy – Shyǵys Qazaqstannyń bolashaǵy deýge bolady. Qazir eldiń yqylasy artyp, kún sanap osy salanyń jarnamasy da jaqsaryp keledi. Endi Katonqaraǵai joly jasalyp, týristerdiń kelýine qolailylyq týsa, álemniń ár túkpirinen osynda aǵylatyn týristerdiń sany arta túserine senimdimin.
[caption id="attachment_12858" align="alignleft" width="363"]

2015 jyly Óskemen qalasynan pantymen emdeý kesheni (SPA) ashyldy. Gazben ýlanǵan Óskemen turǵyndary úshin bul keshen taptyrmas oryn dep bilem. Qazir osy jerdiń ózinde kúnine em alýshylar kóp. Bul ortalyqtyń artyqshylyǵy jyldyń qai mezgilinde bolsa da em-sharany qabyldaýlaryna bolady. Osy Jańa jyl qarsańynda dál sondai keshendi Astanadan ashýdy josparlap otyrmyz. Bas qalamyzdyń turǵyndary men qadirli meimandary osy keshenge kelip, pantymen emdelip, túrli aýrý-syrqaýlarynan aiyǵýdyń jolyn izdeitinine senemin. Óitkeni, munda kelip emdelý qolaily. Múiiz monsha, bulaý, tabiǵi ósimdikterden alynǵan dári-dármekter, retsept boiynsha beriletin shipaly emdik shópter – bári daiar. Biz Astanadaǵy bólimshemizden keiin ózge de aimaqtardan pantymen emdeý keshenderin ashýdy uiǵaryp otyrmyz. Bárin ýaqyt kórsetedi.
Eń bastysy, Astana halqy pantymen emdelý úshin Katonǵa barmaidy. Kóbi jaz ailarynda sol jerge baramyz degenimen, ýaqyttary, shart-jaǵdailary sai kelmei jatady. Osynda júrip emdelip, shipasyn kórer bolsa, jazda Katonǵa baryp tynyǵýdy oilasa, nur ústine nur. Biz óz klientterimizdiń turaqty em alýyna barlyq múmkindik jasaýdy esh ýaqytta umytpaimyz.
[caption id="attachment_12859" align="alignright" width="640"]

– Shipajaiǵa keletinderdiń sany artyp keledi deisiz. Olarǵa naqty qandai qyzmet túrlerin usynasyzdar?
– Qazir munda tek emdelý úshin emes, demalý úshin keletin halyqtyń sany kóp. Sondyqtan, shipajai qyzmet túrlerin múmkindiginshe jyldan-jylǵa kóbeitip keledi. Qazirgi ýaqytta panty vannasynda emdeýdiń jolyn jaqsy igerdik. Panty vannasyna 15 kún boiy túsedi. Ár joly 15 minýt otyrady. Odan artyq otyrsa, ziiany tiiýi múmkin. Sebebi, pantynyń qýaty kúshti. Budan bólek fito bóshkege salý, panty bóshkemen býlaý, panty ingaliatsiiasy, panty sorpasyna oraý, panty-bar, fito-bar arqyly emdeý, panty maskasy arqyly bet-álpetin árlendirý, aiaq vannasynda býyn-býyny aýyrǵan jandardy terletý, jelquzynan aiyqtyrý, panty maiy arqyly massaj jasaý – bári ózindik qaǵidasy bar emdeý tásilderi. Et pen qymyz, sary mai, bal qosylǵan taǵam túrleri, dári shópterden daiyndalǵan tabiǵi emdik dárýmenderdiń túr-túri bar.
[caption id="attachment_12860" align="alignright" width="640"]

– Demalýshylardyń jas ereksheligi qandai? Negizinen qandai dert-derbezinen aiyqqysy keletinder keledi?
– 12 jastan bastap demalýǵa keledi. Eger syrqaty aýyr balalar bolsa, 5 jastan bastap keibir em-sharalardy qabyldaýyna bolady. 20-45 jas aralyǵynda bala súiýge zar bolǵan juptar kóp keledi. Pantynyń kúshin, qasietin biletinderdiń deni osynda kelip emdelip, sábi súiip, baqytty otbasyna ainalyp jatady. Bári bir Allanyń qolynda desek te, bizdiń qyzmet azda bolsa septesý, kómektesý ekenin umytpaǵan abzal. Belsizdik pen bedeýlikke tap bolyp, talai jerdi sharlasa da, densaýlyǵy túzelmegen juptarǵa júieli emdeý júrgizemiz. 70 jasqa deiingi egde kisiler negizinen býyn syrqatymen kóp aýyrady. Tizeleri búgilmei, býyn-býyny qaqsaityn kisiler osynda kelip emdelse, aýrýynan tez aiyǵyp ketedi. Pantymen emdeýdiń tásilin durys qabyldasańyz, túrli aýrýdyń aldyn alyp, densaýlyǵyńyz tez ońalady. Eń bastysy, adamnyń immýnitetin kóterip, tamaqtanýy jaqsarady. Júrek, nerv, teri aýrýlaryna berer shipasy mol. Jynystyq aýrýdyń túr-túrine tabylmas em osynda.
[caption id="attachment_12861" align="alignleft" width="448"]

– Shetelden keletin qonaqtar kóp pe?
– Óte kóp. Olar Altai maraldarynyń qadirin bizden góri jaqsy baǵalaidy. Mysaly, sońǵy 6 jyl boiy Japoniiadan úzbei kelip jatqan týris aqsaqal bar. Ár kelgen saiyn Altaidy, osyndaǵy qazaqtardy, maraldy saǵyndym deidi. Túrli aýrýdan aiyǵyp, esim kirdi dep, bizge alǵysyn jaýdyryp ketedi. Germaniia, Resei, Shveitsariia, Izrail, Qytai sekildi elderden jyl saiyn keletin turaqty qariialarymyz bar. Olar ózimen birge jańa týristerdi de erte keledi.
Pantymen emdeý isi eń áýeli Qytaida qolǵa alynypty. Bizdiń dáýirimizge deiin-aq olar buǵynyń qasietin sezip, arnaiy meditsinalyq kitaptarynda jazyp, dári-dármek óndirgen. Keiin Koreia, Japoniia, Eýropa elderi buǵynyń emdik qasietin jazyp, syzyp, maral sharýashylyǵyn damytqa. Biraq solardyń bári Altai maraldaryn joǵary baǵalaidy. Sebebi, mundaǵy maraldardyń qorektenetin shópteri, taýdyń tabiǵaty, ósimdikterdiń alýan túrliligi maral eti men qanynyń shipaly qunyn arttyra túsken. Maral sharýashylyǵymen ainalysatyn elderdiń kóbi muny moiyndaidy ári bizge kelip, maraldarymyzdyń jaiylymyna qarap, tańdanyp qaitady.
Sondai-aq, sheteldikter mundaǵy tamasha tabiǵatqa da qyzyǵady. Biz olarǵa maraldy ǵana kórsetpeimiz, Altai týraly ańyzdardy aityp, Muztaý, Búrkittaý, Rahman qainary, Kókkól sarqyramasy, Aq Berel, Berel qorǵany týraly tańdy tańǵa uryp aitýǵa bolady. Týristerdi sonda saiahattatýdy da esten shyǵarmaimyz.
Aitpaqshy, 2016 jyldan bastap «EKSPO-2017» kórmesine daiyndyq jumystaryn bastaimyz. Týristik kompaniia arqyly Katonqaraǵai óńirine saiahat jobasyn qolǵa alýdy uiǵaryp otyrmyz. Katonqaraǵaida pantymen emdeý merzimi – mamyr aiynan qyrkúiektiń ortasyna deiin. Qalalarda pantymen emdeý kesheni jyl boiy jumys atqarady.
Aldaǵy ýaqytta ekotýrizm, meditsina, týrizm jobalaryn ázirlep, óńirlik jáne respýblikalyq naqty isterdi qolǵa alsaq dep otyrmyz.
[caption id="attachment_12866" align="alignright" width="1600"]

– Maraldyń baǵymyna qalai kóńil bólesizder?
– Ózińiz kórgendei, arnaiy jaiylymymyz bar. Qysy-jazy osy jaiylymda júredi. Qystyń sýyq mezgilderinde arnaiy jem-shóp berip, aman-esen shyǵýyna jaǵdai jasaimyz. Ýaqytyly emdeý sharalaryn da umyt qaldyrmaimyz. Maral – óte sezimtal ań. Ol adamnyń minez-qulqyna, piǵylyna qaraidy. Sizdiń nietińiz taza bolsa, ol da baýyr basyp, jatyrqamaidy. Bizdiń maral baqtashylarymyz ár tuiaqtyń túr-túsin qadaǵalap, aýrý-syrqaýyn aldyn ala bilip otyrady.
– Jaz boiy maraldardyń qasynda júresiz. Qysta alys ketkende olardy kimge tapsyrasyz?
– Árine, arnaiy baqtashylarymyz qaraidy. Biraq men alys uzap ketpeimin. Kúndelikti telefon arqyly habarlasyp, hal-jaǵdailaryn surap, bilip otyramyn. Kei kezderi qatty saǵynamyn... Bala kezimde maraldardyń tólderin kórýge qumar edim. Olardyń jáýdiregen, beikúná janaryna áli de ǵashyqpyn. Alystan qarap, óriste júrgenderin uzaq baqylap, Allaǵa myń táýbe aitamyn. Bizdiń tabiǵat olarsyz kóriksiz, qadirsiz seziledi. Órisimiz maralǵa tolyp júrse eken dep armandaimyn. Qazir elimiz boiynsha maral sany ósip keledi. Memleket, aimaq arnaiy sýbsidiia bóle bastady. Bul qýantarlyq jait.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan T. TAŃJARYQ

«BAIaN»
«Shyǵysqa baram» degen únim jetip,
jar salyp ákimderdi dirildetip,
«Katonǵa Fariza apam keledi» dep
Dariǵa* júrgen shyǵar dúbirletip.
«Baiannyń» eń tańdaýly bólmesine
qol jetse, búgin bizge sol nesibe.

Bólinip qashty menen ol nesine?
Qonaqúi «Baian» degen, emi qandai,
kógorai, syńǵyr bulaq – jeri qandai!
Saýmal ma, saryqymyz, bestisi me –
bas qoiyp qylǵytasyń tegi qanbai.
Dos bolý – adamzatqa qashan da syn,
Dostarym qalmasa eken tasamda shyn.
Jazira qan quiylǵan sýǵa túsip,
shal izdep ketpegei tek jasarǵasyn.
Ol ózi, men aýyrsam, shoshyr kerim,
men kúlsem, alady ol da sosyn demin.
Ketse de shalǵa tiip qaitem endi –
Áiteýir aman bolsyn dosym meniń!
__________________
*Dariǵa – Katondaǵy «Baian» shipajaiynyń direktory
*Jazira – Óskemennen shyqqan belgili qairatker, aqynnyń dosy