Freedom Inside '26

Mańǵystaýda tarihi-mádeni muralar zerttelýde

Mańǵystaýda tarihi-mádeni muralar zerttelýde
Resei, Túrkiia, Ázirbaijan jáne elimizdiń keibir aimaqtyrynan kelgen kásibi ǵalymdar, tarihshylar, etnograftar, arheologtar jáne ólketanýshylardyń qatysýymen «Mańǵystaý oblysynyń materialdyq jáne materialdyq emes tarihi-mádeni muralary» atty ǵylymi ekspeditsiiasy óz jumysyn bastap ketti.

Mańǵystaý oblysy mádeniet basqarmasynyń basshysy Pániia Sarmýrzinanyń aitýynsha, úsh týrdan turatyn keshendi ekspeditsiia «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda ótkizilýde jáne birneshe taqyryptyq baǵyttardy qamtidy. Al sharany uiymdastyrý Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi, respýblikadaǵy belgili ǵylym ordasy Álkei Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýty jáne «Yessenov University» tarapynan qoldaý tapqan.

«Mańǵystaý oblysynyń materialdyq jáne materialdyq emes tarihi-mádeni muralaryn zertteý maqsatynda shetelden ǵalymdar tartyldy. Onyń aiasynda sakraldy baǵyttaǵy tarih jáne mádeniet eskertkishterin, oblys turǵyndarynyń dástúrli jáne turmystyq baǵyttaryn, halyq shyǵarmashylyǵyn (folklor) zertteý kózdelgen. Ásirese etno-áleýmettik, atap aitqanda óńirdegi etnikalyq mádeni protsesterdi, etnikalyq ózin-ózi taný máseleleri, ultaralyq qatynastar men til jaǵdaiy, epigrafikalyq eskertkishterdi (fiksatsiia) zertteý, Mańǵystaýdyń tarihy, mádenieti, eskertkishteri boiynsha ǵylymi-tanymdyq basylymdar daiyndaýǵa materialdar jinaqtap, keshendi ekspeditsiia qorytyndysy boiynsha ǵylymi esepter daiyndaý josparymyzda bar», – deidi ol.

Ekspeditsiia barysynda Mańǵystaýda ornalasqan Qazaqstannyń jalpyulttyq mańyzy bar sakraldy oryndary, noǵaily kezeńiniń eskertkishteri jáne aimaqtyń shyńyraý-qudyqtary zertteledi. Ǵylymi ekspeditsiia ólkeniń baǵa jetpes tarihi murasy – ulttyq ideologiianyń bóligi, elimizdiń ulttyq-mádeni qundylyqtaryn keńinen tanymal etý jáne álem nazaryna usyný, týǵan ólkege degen súiispenshilik pen patriotizmdi arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Keshendi ekspeditsiia alty baǵytty qamtymaq. Atap aitqanda, Mańǵystaý oblysynyń turǵyndary arasynan HH ǵ. 20-30 jj. qatysty etnografiialyq málimetter jinaqtaý, belgili nemis etnografy Rihard Karýtts jolymen  100 jyldan soń, HIV-HVII ǵasyrdaǵy Mańǵystaýdaǵy noǵaily kezeńi, Ústirttegi shyńyraý –  qudyqtardy zertteý, Mańǵystaýdyń sakraldy eskertkishteri: ejelgi Mańǵystaýdyń teńiz ailaqtary (arhivtik-bibliografiialyq zertteýler, kartografiialyq materialdardy zerdeleý), «Ot kiesi» Otpantaý kesheniniń týristik áleýeti; ańyz órgen Mańǵystaý meshitteri, Mańǵystaý túbegi eskertkishteriniń epigrafikasy men arhitektýrasy jáne Mańǵystaý petroglify.

Úsh týrdan turatyn ekspeditsiianyń birinshi merzimi 10 kúnge sozylmaq. Al marshrýttyń jalpy uzaqtyǵy 2000 shaqyrym. Onyń aiasynda Qoshqar ata, Aqshora, Jalǵyztam (Beltoran), Úshtam, Kenti-baba qorymdary, Sultan-úpi jerasty meshiti, qorymy jáne saiy, Qapamsai, Masat ata, Shopan ata, Shaqpaq ata jerasty meshitteri men qorymdary, «Otpan Taý» tarihi-mádeni kesheni, Aqmysh saiy, Sherqala jáne Airaqty taýlary, Kógez etnoaýyly, Shetpe aýyly, Qaraýylkúmbet kúmbez tamy, Myrzaiyr, Tynymbai shoqy jeri, Bozjyra taýy (panorama), Kúieýtam – Uly Kindikti dini-qabirleý kesheni, Oǵylandy qorymy – Beket ata jerasty meshiti, Ústirttegi shyńyraý-qudyqtar jáne t.b. jerasty meshitteri men qorymdary bar.

Ekspeditsiianyń ǵylymi keńesshisi – Resei Ǵylym akademiiasynyń Resei tarihy institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri, professor, tarih ǵylymdarynyń doktory Vadim Trepavlov.

Aita ketý kerek, halyqaralyq ekspeditsiia quramynda jergilikti mamandar da bar, olar – ólketanýshy Alqajan Edilhan, etnograf, jazýshy, ólketanýshy – Otynshy Kóshbai, tarihshy, folklorist – Sultanbek Qudaibergen, túrkitanýshy – Bekbolat Tólegenuly, arheolog – Andrei Astafev, tarihshy, arabist, ólketanýshy – Nurlan Qulbaev.

 

Kámshat Izbasarova,

QR Jýrnalister odaǵynyń múshesi

Aqtaý qalasy