Freedom Inside '26

Maǵaýinniń qazasy neni uqtyrdy?

Maǵaýinniń qazasy neni uqtyrdy?
instagram.com/qasymkitap
Aitysker aqyn, tálimger Muhamedjan Tazabek jazýshy Muhtar Maǵaýinniń qazasy týraly oiyn ortaǵa saldy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
 
Ol Maǵaýinniń qazasy neni uqtyrǵanyn jazdy. 
"Úsh kúnnen beri úsh nárse oiyma orala berdi. Júrekte saqtamai, jurtpen bóliskendi jón kórdim… 1 - Uly adamdardy Alla uly ǵyp jaratady. Jaqsy ma, jaman ba, ǵalym ba, zalym ba, ziialy ma, ziiandy ma - uly adam báribir tarihta uly bop qala beredi. Irilerdiń iri bop, myqtylardyń myqty bop qalýynyń eń birinshi sebebi - maqsatyna adal bop, printsipinen qaitpaýynda. Bizdiń jaqsy bolsaq ta, jaman bolsaq ta usaq bolýymyzdyń, kóp nárse tyndyra almaýymyzdyń eń úlken sebebi - maqsatymyz aiqyn emes, printsipterimizden de sát saiyn taiqyp ketýimizde… Maǵaýin atamyz keshe de, búgin de maqsatyn belgilep alǵan soń printsipinen bir taiǵan joq. Biz de sondai bolsaq, biraz jerge barar edik", deidi Muhamedjan Tazabek. 
 
Tazabektiń sózinshe, ekinshiden, Muhtar Maǵaýin óz shyndyǵymen ómir súrdi.
"Jastaý kezinde qazaqty súigen shyǵar. Keiin bizden bas tarty. Birazymyzdan jiirkendi. Qazaqtyń jazýshysy emes, álemniń oishyly ekenin túsindi. Qazaqtyń ulysy emes, adamzattyń irisi ekenine sendi. Aqyrynda bizge úsh talaq aityp, qaiyrylmai ketti… Jarysa maqtap, jabyla teńeý izdep, qan-sorpamyz shyǵyp jatyr. Ol Maǵaýinǵa kók tiynǵa da kerek emes. Ol maqtamasa, maqtanbasa júre almaityn qazaq qoǵamy úshin, ainalamyz úshin aitylyp jatqan ádettegi áńgimemiz ǵana… Sebebi, ol bizden basyn alyp qashty, kóbimizdi mensinbedi, birazymyzdan qusqysy keldi. Shyndyǵy sol. Biz moiyndaǵymyz kelmeidi. Arsalańdaimyz. Anasyna jabysqan tastandy baladai jáýteńdep, etegine jabysamyz. Ol kózine de ilgen joq. Shyǵarmalaryn oqimyz, tamsanamyz. Biz úshin jazǵandai meiirlenemiz. Biz úshin jazǵan joq. Ózi úshin jazdy. Ol tarihtaǵy shyn qazaqty, tekti túrikti, bekzat bolmysty ańsady. Búgingilerden túńildi. Bizden qashty. Bizdi aiady.
 
Ol asa talantty, aiyryqsha aqyldy, erekshe eńbekqor adam. Óziniń baǵasyn bildi. Bizdiń “boiy bulǵań, sózi jylmań” ortamyzdan bezip joǵaldy. Jýyq arada túzelmesimizdi sezip, súiegin de sipatpady, janazasyna da turǵyzbady. Biz bolsaq, áli sol - qyryqqa bólinip, quryqqa talasyp, ósekpen tań atyryp, kesekpen kók jelkeden uryp, aiaqtan shalyp, súringenge kúlip, urlyqpen nan jep, zorlyqpen er bop, tulǵany tútip, saý adam qaldyrmai, bitirgen túk joq, kúndiz-tún kúpinip, kún ótkizip jatyrmyz… Aramyzdan shyqqan az-kem iriler arqasyn berip ketip jatyr. Biz túzelmek túgili ne bop jatqanyn da túsinbei áýremiz. Biz kisilikke qaitpasaq, yntymaqqa uiymasaq, tilimizdi baqpasaq, kóp nárseden aiyrylý ústindemiz. Myqtylar bizben birge bolmaq túgili, bir ziratta jatqysy kelmei jatyrqaýda. Oilanatyn, tolǵanatyn jaǵdai bul, beý, toishyl, saýyqshyl, sózýar qazaq…!", deidi aitysker aqyn. 
3 - Maǵaýin ólimi, eldiń oǵan degen mahabbaty neni uqtyrdy?
 
"Kóp adamnyń osyndai taǵdyrǵa riza ekenin, sońǵy sheshimderine qurmetpen qaraitynyn bildirdi.
Iaǵni, Maǵaýin tulǵasy - qazirgi kóp qazaqtyń ańsaǵan modeli. Osyndai bolsam ǵoi degen armanynyń kórinisi. Demek, kóp qazaq óz isiniń maitalmany bolǵandy qalaidy, ulttyq taqyryptarda júrgendi durys sanaidy, shetelde turǵandy ańsaidy, jat jerde jan tapsyryp, sonda jerlenýge de ket ári emes… Rasynda solai bolsa, “Er týǵan jerine” degen de maqaldyń mazmuny aýysa bastady degen sóz. Burynǵy iri qazaqtardyń ólimi, jerlengen jeriniń ózi - maǵyna arqalap, úlken missiia atqaryp turatyn.
“Tóle bi Tashkenge jerlenýin qalapty, urpaǵyna áldeneni uqtyrý úshin…”. Eset batyr: “Basymdy qubylaǵa qaratqanmen, aiaǵym kórshi elge qarasyn. Eń bolmasa tabanymmen shekarany tirep jataiyn” depti, degendei áńgimeler kóp aitylatyn. Al, Maǵaýin atamyz AQSh qa jerlenýimen ne uqtyrǵysy keldi eken?! Týǵan jer, Atameken degen uǵymdar keńeiip, basqa mazmun ala bastady ma? Álde, qý dúnieniń qubylasy batys bop, “aman qalam deseń alańdaityn baǵytyń osy jaq bolsyn” degen atamyzdyń isharasy ma eken?! Bálkim, tuǵyrynan alystap, týǵanynan jyraqtap, bas qamyn artyq qoiǵan toiymsyz nápsiniń jazasy ma?! Ne bolǵanda da dúnieniń didary ózgerdi. Qundylyqtar da qyryq qubyldy. Batys bilgenin jasap, shyǵys shyndyǵyn joǵaltyp, adamzat toǵyz joldyń torabynda tur… Túieni jel shaiqasa, eshkini kókten izde! Álem ábirjip jatqanda biz ne bolamyz?!
 
Biz Maǵaýindy maqtaýmen áýre bop jatyrmyz, al, ol bizdiń maqtaý túgili joqtaýymyzdy kerek qylmai, muhittyń arǵy jaǵynda máńgilikke mańdai tiredi. Kimdiki durys? Jalbaqtap jabysyp jatqan bizdiki me, qashyp júrip, qabirin aýlaq qazǵan atamizdiki me? Meniń she, Qazaq balasy osy ólimnen ǵibrat alý kerek! Boiymyzda neni ózgertý kerek, qandai qylyqtan qutylý kerek?
Týǵan ulyń nege tura qashty? Biz nege áli áser qýyp, sóz qýyp, daý qýyp júrmiz? Nege sengenimiz sertten taia beredi? Nege kútkenimiz kún astynan shyqpai qoiady? Nege aldana beremiz? Qaitsek, armanǵa jetemiz?!" deidi Muhamedjan Tazabek. 
Eske salaiyq, Muhtar Maǵaýin Qazaqstan ýaqyty boiynsha 10 qańtarda ómirden ótti.

Qaraly habardy jazýshynyń uly Edige Maǵaýin jelidegi paraqshasynda jetkizdi.

Aita keteiik,  Muhtar Muqanuly Maǵaýin 1940 jyly 2 aqpanda Semei oblysynyń Shubartaý aýdanynda týǵan. 1962 jyly Qazaq memlekettik ýniversitetiniń filologiia fakýltetin, 1965 jyly aspirantýrasyn bitirgen. Eńbek joly 1965 jyldan bastalady. «Qazaq ádebieti» gazetinde bólim meńgerýshisi, 1967 – 71 jj. «Jazýshy» baspasynda bas redaktordyń orynbasary, Qazaq KSR Ǵylym akademiiasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýtynda aǵa ǵylymi qyzmetker bolyp, sonymen qatar Máskeýde M.Gorkii atyndaǵy Ádebiet institýtynda qazaq folklory men qazaq ádebieti tarihy boiynsha arnaiy lektsiialyq kýrstar júrgizdi. 1983 – 84 jj. erkin shyǵarmashylyq jumysta, 1984 – 86 jj. «Jazýshy» baspasynyń bas redaktory, 1987 jyly erkin shyǵarmashylyq jumys- ta, 1988 – 2006 jj. «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory boldy.

Baspasóz betinde alǵash ret 1959 jyly kórindi. 60-jyldary negizinen ádebiet zertteýshisi retinde tanyldy. Budan sońǵy kezeńde kórkem prozaǵa kóbirek den qoidy. Shyǵarmalary orys tiline aýdarylǵan, shetel tilderinde basylǵan. Filologiia ǵylymynyń kandidaty (1967). Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarmasynyń hatshysy. «Alasapyran» tarihi roman-dilogiiasy úshin Qazaq KSR-iniń Abai atyndaǵy memlekettik syilyǵy berildi. Qazaqstannyń Halyq jazýshysy (1984). Túrkiianyń halyqaralyq «Túrik dúniesine qyzmet» syilyǵynyń iegeri (1997). «Tarlan» syilyǵynyń laýreaty (2002). Qazaqstannyń Qurmetti jazýshysy (2019).