Sheteldik naryqta Made in KZ taýarlar tutynýshy suranysyna keń kólemde ie bolyp keledi. Buǵan qazaqstandyq ónimniń sapasyn arttyrýǵa, ulttyq eksporttaýshylardy qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik sharalardyń oń áseri mol.
Ótken jylǵy derekterge súiensek, qazaqstandyq ónim óndirýshiler shyǵarǵan taýar ainalymy 40 milliard dollarǵa jýyqtaǵan. Qazaqstan eksportqa shyǵaratyn negizgi ónimder qatarynda mys, munai, ýran, aliýminii, gaz, t.s.s. bolýymen qatar, bidai uny, kúnbaǵys maiy, tyńaitqyshtar da shetelde suranysqa ie.
Búginde memleket tarapynan otandyq eksporttaýshylardy qoldaý, olardyń sheteldik naryqqa erkin shyǵa alýy úshin kórmeler, kásipkerlik formýmdar uiymdastyrý sekildi jumystar atqarylyp, oǵan qosa túrli baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr.
Bul tusta «Damý» kásipkerlikti damytý qory» qazaqstandyq ónim óndirýshilerge keń kólemde qoldaý kórsetip kele jatyr. Osylaisha qor 11 trillion teńgege jýyq qarjyǵa 188 myńǵa tarta jobanyń júzege asyrylýyna septigin tigizgen.
Óz kezeginde bul jobalar Qazaqstannyń ekonomikalyq áleýeti úshin negizgi tirek bolyp otyr. Máselen, «Zerde-Aqtóbe keramikasy» JShS elimizdi farfordan jasalǵan buiymdarmen qamtamasyz etip qoimai, taýarlaryn Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Resei, Tájikstan sekildi kórshi elderge eksporttap otyr.
QR Premer-ministri Oljas Bektenov otandyq ónim óndirýshilerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan «Báiterek» holdinginiń jumysyna da erekshe toqtalǵan edi. Holdingtiń enshiles uiymdary keiingi jylmen salystyǵanda 45 paiyzǵa artyq, iaǵni 2,8 trillion teńgege kásiporyndarǵa qoldaý kórsetken. Al kvazimemlekettik emes biznes ielerine 2,5 trillion teńgege qoldaý kórsetilgen.
Sonymen qatar, byltyr AÓK-ge 666 milliard teńgege jýyq qarjy bólingen. Nátijesinde alty myńnan asa jumys orny qurylyp, 4 trillion teńgege jýyq ónim óndirilgen, qyzmetter kórsetilgen.
Ulttyq eksporttaýshylar qashan da basty nazarda degen ustanymmen jumys isteitin memlekettik saiasatqa sai otandyq ónim shyǵarý kólemin kóbeitý, ónerkásipterdi qoldaý alǵy sheptegi jumys bolyp qala bermek.
Bul tusta el Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev otandyq ónim óndiretin kompaniialardy shetel naryǵyna shyǵýǵa shaqyrǵan edi. Soǵan orai Úkimetke mańyzdy mindetter de júkteldi, atap aitqanda, eksportqa shyǵýǵa qaýqary jetetin salalar men kásiporyndarǵa kóńil bólý tapsyryldy. Óz kezeginde memleket eksportqa shyqqysy keletinderge barlyq sharalardy qarastyrady: qarjylandyrý boiynsha jeńildikter kózdeledi, grant berý, t.s.s. eksporttyq baǵyttaǵy qoldaý tetikteri usynylady.
Qazaqstandyq taýarlar arasynda shetelde et asqan suranysqa ie. Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń derekterine súiensek, byltyr alty ai ishinde aýyl sharýashylyǵy salasynda taýar óndirýge mashyqtanǵandar 12 tonnaǵa jýyq et pen et ónimderin eksportqa shyǵarǵan. Sonyń ishinde 8 tonnaǵa jýyǵy iri qara eti bolsa, 3,6 tonnasy qoi eti bolǵan.
Biyl Saýda jáne integratsiia ministrliginiń basshysy Arman Shakqaliev qandai otandyq taýarlar shetel naryǵynda suranysqa ie ekenin aitqan bolatyn.
Bul rette kórshiles Qytai Halyq Respýblikasynda Made in KZ ónimder ishinde tamaq ónimderin erekshe ataýǵa bolady. Sonyń ishinde bal jáne konditerlik ónimder tanymal. Sondai-aq, memleket tarapynan kásipkerler men kásiporyndarǵa jasalyp jatqan qoldaý sharalarynyń arqasynda halyq tutynatyn taýarlar, qolóner buiymdary, ásirese, zergerlik buiymdar Eýropa jáne Amerika naryqtarynda da tutynýshysyn taýyp otyr.
Shetel naryǵyna shyǵýdyń ózindik qaýipteri men táýekelderi de joq emes. Álem elderimen aradaǵy saýda-ekonomikalyq bailanysty odan ári nyǵaitý úshin otandyq ónim óndirýshilerdiń eksportqa erkin shyǵa bilýi óte mańyzdy. Bul tusta «Báiterek» ulttyq basqarýshy holdinginiń enshiles kompaniiasy sanalatyn «KazakhExport» saqtandyrý kompaniiasy qoldaý kórsetedi.
Atalmysh kompaniia 2016 jyldan bastap 2023 jylǵa deiingi aralyqta 200-den asa otandyq eksporttaýshylarǵa atsalysqan, iaǵni jalpy 846 milliard teńgege jýyq qoldaý kórsetilgen. Odan bólek bul kompaniia keiingi jyldary 600 milliard teńgege jýyq qarjyǵa otandyq taýar óndirýshilerdiń ónimin jetkizýge kómektesken.
Byltyr shikizattyq emes taýarlardy tasymaldaýmen ainalysatyn otandyq kompaniialar KazakhExport-tan iri kólemde kómek alǵan. Osylaisha búginde ulttyq eksporttaýshylar kórshiles Resei, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan sekildi memlekettermen ǵana shektelip qalmai, taýar jetkizý arealyn keńeitip, alys-jaqyn sheteldi túgel qamtýdy kózdep otyr. Onyń ishinde Túrkiia, Litva, Germaniia, Belarýs, Polsha sekildi alyp memleketter bar. Osy tusta KazakhExport sekildi kompaniialar otandyq eksporttaýshylardyń talaby men tilegin qanaǵattandyryp, kelissózder kezinde qazaqstandyqtar úshin mámile qaýipsiz bolýyn qamtamasyz etýge atsalysady. Sonymen qatar, otandyq eksporttyń etek jaiýyna yqpal etedi.
Qazaqstan negizinen munai, túrli metall sekildi resýrstar arqyly eksportty qamtamasyz etip otyrǵany belgili. Alaida keiingi kezderi qazaqstandyq ónim óndirýshiler shetel naryǵyn shikizattyq emes taýar túrlerimen qamtyp otyrǵanyn da joqqa shyǵara almaimyz. Qazaqstandyq aýyl sharýashylyq ónimderinen bastap, azyq-túlik taýarlary, sonyń ishinde un, mai, tuz, t.s.s. taýarlar, mashina jasaý, metallýrgiia salasyndaǵy ónimder de álem elderinde satylyp jatyr.
Osylaisha, memleket tarapynan kásipti, syrtqy saýdany qoldaýǵa baǵyttalǵan sharalardyń arqasynda búginde ulttyq eksporttaýshylar el ekonomikasynyń negizgi qozǵaýshy kúshine ainalyp otyr deýge negiz bar.
