– «Jer betindegi milliard áieldiń kóz jasyn jinasa besinshi muhit paida bolar edi» degen sizdiń sózińiz. Munymen ne aitqyńyz keldi? Álemdegi áieldiń jaǵdaiy sonshalyqty múshkil me?
– Bul teńeý ǵoi endi. Bes jyl «Áiel baqytyn» júrgizdim. Baǵdarlamaǵa keletin hattardyń 90 paiyzy áiel janaiqaiy edi.
Jalǵyz qalǵan, kúiingen, kúieýi urǵan, kózine shóp salǵan, turmys taýqymetin tartqan áiel muńy...
Áiel zatynyń júregi jumsaq qoi jalpy. Sábii jylasa da jylaidy. Kúieýi qol kóterse de jylaidy. Qurbysy aýyr sóz aitsa da kóz jasyna erik beredi. Qýanyshta da, qaiǵyda da jylaidy áiel.
Jer betindegi milliard áieldiń kóz jasyn qossańyz telegei teńizdi toltyrar edi degenim sodan.
– «Áieldiń birneshe túrin bilemin» degen de sizdiń sózińiz. Úishik áieldi, mansopqor áieldi mysalǵa keltiripsiz. Ózińizdi qai qatarǵa qosar edińiz, Láilá?
– Men be? Men úishik áielmin. Úige eshýaqytta kúieýimnen keiin kelmeimin. Keshki ýaqytym mindetti túrde otbasymmen ótýi tiis.
– El-jerdi jii aralaisyz. Ara – tura bul ustanymyńyzdy buzýǵa týra keletin shyǵar?
– Joq. Issaparǵa shyqsam erte baramyn da, keshki asqa deiin oralamyn. Bul tártip. Bul qaǵida. Bizdiń úide sondai zańdylyq bar. Turmysqa shyǵarda otaǵasymen arada kelisip pishilgen dúnie. Bul jazylmaǵan zań. Ony buzýǵa bolmaidy.
Keshke úide bolýym kerek. Keshikpeýim kerek. Úige kúieýimnen, balalarymnan keiin kirmeýim kerek.
– Biraq, qyzmetińiz bar ǵoi...
– Iá, qyzmetim de bar. Biraq mansap qýǵan emespin eshqashanda. Degenmen túbinde tabysty áiel atanýǵa degen maqsat-murat bar.
Áiel nege tabysty bolǵysy kelgisi keledi? Eń aldymen balalarynyń bolashaǵyn oilaǵandyqtan. Kúieýi úshin, qoǵam úshin tabysty bolýdy kózdemeidi eshbir áiel.
– Suraiyq degenimiz siz Baian týraly sirek aitasyz osy. Nege?
– Adamnyń syrtynan sóileýge bolmaidy ǵoi. Is-áreketiniń durys-burystyǵyn onyń ózine ǵana aitqan jón shyǵar. Onyń ústine bir mediakeńistikte jumys jasaimyz. Syilastyq saqtalýy kerek qoi.
Baiandy áiel retinde syilaimyn. Baiannyń basynan ótkendi eshkimniń basyna salmasyn.
Jeme-jemge kelgende qyz ósirip otyrmyz, qaryndasymyz bar, ápkemiz bar. Jezdemiz ápkemizdi ursa janymyz shyǵa jazdaidy. Solai emes pe?
– Ajyrasqaly beri Alagózova da áiel teńdigi, áiel erkindigi degen máselelerdi urandatyp júr. Qazaq qoǵamyna Baian kótergen máseleler turpaiy estiletin siiaqty. Qalai oilaisyz, Baiannyń ustanymy qazaqtildi qoǵamnyń túsinigimen úilese me?
– Iá, qazaqtildi aýditoriianyń Baiannyń kózqarasyn quptai bermeitinin bilem. Bul alshaqtyqty qoldan jasap alǵandaimyz.
Másele Baianda emes, jalpy ózge tilde sóileitin qazaqtardyń oi-paiymy qazaqtildi ortada qabyldana bermeidi. Bul da qatelik.
Baian durys dúnie aitýy múmkin, biraq biz burys qylyp kórsetemiz.
Baiandy jurtqa jekkórinishti etken kóp jaǵdaida qazaqtildi basylymdar.
Baian tabiǵatynda tikminez. Sálemimiz túzý. Kóp kórisken de emespiz, negizinde.
– «Áiel baqyty» baǵdarlamasy jabyldy. Belgili bir dárejede qazaq qoǵamy úshin tabý taqyryptarǵa bardyńyz. Efirge qyzteke de, jezókshe de shyqty.
Dese de, qoǵam mundai máselelerdi ashyq talqylaýǵa daiyn emes siiaqty. Synǵa qalǵanyńyz da sodan bolar...
– Bilemin. Meni synaityndardy da, syrtymnan sóileitinderdi bilemin. «Ońbaǵan Láilá efirge jezóksheni shyǵardy, qyztekeni shyǵardy jarnamalap... Uiaty qaida?!» degenderdi de estidim.
Jaraidy, men-aq jaman bolaiyn.
Menen keiin qoǵamdaǵy soraqy kórinisterdiń bári izim-ǵaiym joǵalyp jatsa káneki?! Joq, joǵalmaidy.
Men aitpady eken dep, gei jigitter azaiyp jatyr ma? Men aitpady eken dep, jezóksheler joǵalyp jatyr ma?
Sosyn bul jarnama emes. Munyń bári bar. Bolǵan. Bola da beredi.
Bile bilseńiz, VKontaktidegi geiler ózara qazaq tilinde sóilesedi.
Buǵan kim tosqaýyl qoiady? Muny kim zerttep jatyr?
Aýyldan kelgen balalarǵa qalai qyzteke bolýdy úiretetin saittar belýardan keledi.
VKontaktidegi porno toptardyń aiaq alyp júre almaisyz. Mine, osy toptarǵa qazaqtyń 10-12 jasar balalar kiredi. Áke-sheshesi qoldaryna smartfon ustatyp qoiǵan. Balalarynyń ne tyndyryp júrgenin bilmeidi de...
Al muny kim baqylaidy? Kim jolyn kesedi? Qazir muny men aitaiynshy, jekkórinishti bolamyn. Jamanatqa qalamyn.
Aqyry kúieýimnen sóz estidim. «Ainalaiyn, tynysh júrshi. Aýlaq júrshi. Paraqshańnan paida tap odan da. Buǵan bola nege sonsha kúiinesiń?» dedi ol.
Jaraidy, úndemei-aq qoidym. Bes jyl, on jyl óter. Qazirgiden de soraqy jaittarǵa kýá bolamyz.
Sebebi, aitqymyz kelmeidi. Kórmegendei, bilmegendei bolamyz.
– Áiel teńdigi deimiz, áiel saiasatqa aralasý kerek deimiz. Áiel teńdigi dep jatady. Másele qazaq áieliniń ózi muny qalai ma muny, umtyla ma buǵan?
– Áieldiń myqty bolǵanynan ne paida? Birinshiden, biz namysshyl er-azamattardyń qytyǵyna tiemiz. Shekarany bilý kerek, shekaradan attamaý kerek.
Áiel bolý baqyt. Áiel bolý sor. Onyń baqyty qanaǵatynda. Al sory sabyrsyzdyǵynda.
– Soǵan qaramai «Qazaqstandaǵy áielder quqyǵy: múmkindikter men kedergiler» atty konferentsiiasyna qatysyp jatyrsyz. Mundai sharalar bizge ne beredi?
– Aýyldaǵy apalarymyzǵa, qyz-kelinshekterge mundai sharanyń keregi joq. Olardyń óz ómiri ózinde.
Bul sharanyń basty maqsaty genderlik teńdik degenniń ne ekenin uǵyndyrý. Onyń túpki maqsaty ne? Kópshilik muny áli kúnge túsinbeidi. Teris uǵynady. Maǵynasyn burmalap jiberedi.
Genderlik teńdik degen áielderdiń shalbar kiiýi, kólikke otyrýy nemese shylym shegýi bolmasa er-azamatpen sóz talastyrýy emes. Genderdik teńdik – áiel quqyǵy tabanǵa taptalǵan kezde kómekke keletin, arasha túsetin printsip.
«Qazaqstandaǵy áielder quqyǵy: múmkindikter men kedergiler» konferentsiiasynda osy máseleniń aq-qarasyn ajyratyp aittyq. Áiel taǵdyryna, áiel máselesine qatysty budan ózge de ózekti máselelerdi sóz ettik.
Áiel óziniń quqyǵyn bilýi tiis. Ol qul emes, ol kúń emes. Balaǵa kózi ashyq, sanasy oiaý ana kerek. Anasy bilimsiz bolsa, balasyz da bilimsiz bolyp ósedi. Qalai bolǵanda da balany qaraityn áiel. Erkek túzdiń adamy.
– Dinde áielge qai kezde, qandai jaǵdaida qol kóterýge bolatynyn meńzeitin aiattar bar eken. Áielderge aqyl-keńes bererde dini qaǵidalardy qanshalyqty eskeresiz osy?
– Biz zaiyrly memleketpiz. Eldiń bári dindar bolýy maqsat emes. Bárimiz qyz ósirip otyrmyz.
Mápelep ósirgen qyzyńyzdy bireýge tórtinshi áiel etip berer me edińiz? Adal jar, aiaýly ana atanyp, barǵan jerinde jerinde baqytty bolǵanyn qalaisyz ǵoi? Sóitemiz de áieldi urý kerek deimiz. Sózimiz ben isimiz sáikes kelmeidi.
Ótkendi bir dindar osy týraly aitty. Artynan keshirim surady. Sebebi, qoǵam qabyldaǵan joq.
Áieldi urý degenge qarsymyn. Urmai sózben túsindirýge shamasy jetpese, bul er-azamattyń álsizdigi. Áiel ádeii istemeidi. Qasaqana kúieýiniń shamyna timeidi. Demek, sen áýel bastan qatelik jiberdiń.
– Qazirgi qazaq áieli kimnen úlgi alýy kerek? Belgili bir etalon bar ma? Ózińizdi sol etalondardyń qataryna qosasyz ba?
– Joq. Ózgelerdi de úlgi qyla almaimyn. Úlgi degende ai dese aýzy, kúni dese kózi bar, otbasyna da, jumysyna súikimdi, bes-alty balanyń anasy, enesiniń kútimin, kúieýiniń qamyn jasap otyrǵan minsiz áieldi elestetemiz kóz aldymyzǵa. Biraq ondai áielder bar ma? Qoiyńyzshy...
Bálkim, bar da shyǵar. Aýylda. Biraq, biz olardy bile bermeimiz.
Suhbattasqan, Arman ALTAIULY
