«Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi is sharlar josparyna sáikes qurylǵan «Jańa álipbi jańa dáýir bastaýy» atty Almaty oblysynyń aqparattyq túsindirý jumys toby da aimaq boiynsha nasihattaý jumysyn bastap ketti.
Aqparattyq-nasihattyq top músheleri bul joly jetisý óńirindegi halqy kóp shoǵyrlanǵan Eńbekshiqazaq aýdanynda boldy.
Eldimeken turǵyndaryna qazaq tiliniń latyn álipbiine aýysý qandai múmkindikter ákeletinin túsindirý úshin toptyń beldi músheleri aýyl halqymen júzdesip, pikir almasty.
Eń aldymen taban tiregen eldi meken Shelek aýyldyq okrýgi boldy. Aýyldyq ákimdiktiń májilis zalynda ótken basqosýdy okrýg ákimi Esenǵali Esenhanov ashyp, jinalǵan qaýymǵa top múshelerin tanystyryp ótti.
Qazaq tilin latyn álipbiine kóshirýge qatysty alǵashqy sóz
I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýniversiteti qazaq tili men ádebieti kafedrasynyń oqytýshysy, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent Sailaý Qojaǵulovqa berildi.
– Latyn álipbiine kóshý keshe nemese búgin qozǵap júrgen másele emes. Osydan birneshe jyl buryn Elbasy bul máseleni bizdiń aldymyzǵa maqsat etip qoidy. Bul qazaq halqynyń latyn álipbiine kóshýi emes, qaita oralýy dep aitsaq bolady... Al osy jumysty qolǵa alǵan aqparattyq túsindirý tobynyń maqsat-mindeti eldi úgitteý emes, latyn grafikasy týraly keńinen maǵlumat berý. Bul júzdesýde tek biz ǵana sóilep qalmai, sizderdiń de osyǵan qatysty oi pikirlerińizdi tyńdaý úshin keldik, – dep Sailaý Qajybekuly jańa grafikanyń engizilýi bilimniń álemdik deńgeige jetýin, tehnologiianyń damýyna jáne jastar arasynda básekelestikti órbite túsetindigin aitty.
– Tarihymyzdan belgili qazaq jazýy qanshama reformaǵa ushyrady. Bizde rýdnikalyq jazý, tóte jazý da boldy. Latyn grafikasyn da kórdik, kirill jazýynda da jazdyq. Endi qaita latyn grafikasyna qaita oralyp otyrmyz, – dep bastady sózin I. Jansúgirov atynlaǵy JMÝ-diń qazaq tili men ádebieti kafedrasynyń meńgerýshisi, filosofiia doktory Aina Rahimova.
– Munyń bári ne úshin qajet? Tilimiz sol qazaq tili emes pe?! Endeshe, osy bir nárseni qarapaiym beineli túrde ashyp aitsam deimin. Til degenimizdiń ózi tiri qubylys. Adamnyń aǵzasy siiaqty qamqorlyq kórmese ol da azady, tozady. Tipti ólýi de múmkin. Oǵan dálel – latyn tili. Qazir álemde latyn tili degen óli til. Biraq, latyn jazýy álemdi, ǵalamtordy keń taralǵan. Endi biz soǵan oiysyp otyrmyz. Bizdiń til sol tildiń qataryna qosylmas úshin qazaq tiliniń jazýy durys bolýy kerek. Ne úshin? Sebebi biz tilimizben aitatyn nárseler bizdiń oiymyz, tirshiligimiz ǵoi. Saiyp kelgende tilimizben aitylǵan dúnieniń barlyǵy bizdiń tarihymyz. Al tarihymyz qaida basylady? Álbette, jazý arqyly tasqa basylady. Bizdiń tilimizden shyqqan nárse jazý arqyly urpaqqa qalady desek, onda jazýymyz qandai bolýy tiis? Jazýymyz óz deńgeiinde, óziniń ultyna sai, óziniń qazaqilyq iisin sezindirip turýy tiis. Sol úshin biz jazýymyzdy reforma jasaý jolynda shyryldap júrmiz. Qazir qoǵamda latyn grafikasyna kóshý týraly ártúrli oilar órbýde. Tipti, osy jazý kerek pe, joq álde kirillitsada qalǵanymyz durys pa degen sanada san túrli oidyń oryn almasy úshin árqaisymyz júregimizben jazýdyń ne úshin qajet ekendigin jete bilýimiz kerek. Óitkeni, jazýdyń mánisi bizdiń tilimizdi saqtap qalýda jatyr, – degen Aina Maratqyzy óz sózinde latyn grafikasyna kóshýdegi birqatar tiimdi aspektilerdi de tilge tiek etti.
Qazaq tilin latyn álipbiin kóshýge qatysty túsindirý boiynsha toptyń beldi músheleriniń aitýynsha, latyn álipbiine kóshýin bolashaqtyń múddesi dep qaraýǵa tiispiz. Biz erteńgi tarihqa tańbalanyp jazylyp qalatyn dúnielerdiń saýatty jazylýyn, ózimizdiń ulttyq erekshelikterdi aiqyndap qalýyn kózdeýimiz kerek. Latyn grafikasy qazaq tilin, qazaq jazýyn qazaqilandyrý úshin asa qajet.
Sonymen qatar, álipbidi qabyldaý jazý reformasynyń tek basy ǵana ekenin aitady til mamandary. Olardyń sózinshe, jazý reformasy tilimizde bar sózderdiń jazý erejesin jasaqtap, qalyptastyryp jariialaýmen ǵana bitedi. Máselen, kirillitsa 1940 jyly qabyldansa, al jazý emlesi tek 1957 jyly ǵana jaryq kórdi. Bul degenińiz, on jeti jyl boiyna qazaqtyń sózderiniń jazylý tártibi jasaldy. Endeshe, bul, qazir bizdiń úlken jazý reformasynyń aldynda turǵandyǵymyzdy eske salady. Dei turǵanmen, munyń bári sol qiyndyqtan ótýge laiyqty. Sebebi, bul bizdiń bolashaǵymyzǵa, ulttyq ereksheligimizdi aiqyndaýǵa óziniń jeńildigin bermek.
Sondai-aq jiynda oblystyq «Jetisý» gazeti bas redaktorynyń orynbasary, toptyń beldi múshesi Jumatai Ospanuly da sóz aldy. Óz sózinde ol latyn álipbiine kóshý ult bolashaǵy úshin jasalyp jatqan igi bastama ekendigin aityp, osy tóńirekte tushymdy oilaryn ortaǵa saldy.
Munan keiin sóz alǵan Almaty oblysynyń tilderdi damytý jónindegi basqarmasynyń bólim basshysy Týǵanai Rahymberlina qazaq tilin latyn álipbiine kóshirýge qatysty basqarma tarapynan oblys kóleminde atqarylyp jatqan josparly jumystar jaily tilge tiek etti. Sonymen birge latyn grafikasyn qabyldaǵanda qandai jeńildikter men múmkindikter qarastyrylǵany, jetistikterge jetý joldary týraly da keńinen baiandady.
Top músheleriniń tushymdy oilaryn tyńdaǵan kópshilik qaýym da únsiz qalmai ózderiniń saýaldaryn qoiyp, qanaǵattanarlyq jaýap aldy. Osy tusta qazaq tili men ádebieti pániniń muǵalimi bolyp jumys isteitin Roza Toqtasynqyzy telearnalardaǵy júrgizýshilerdiń «ń, ǵ» sekildi dybystardy aita almaitynyndyǵyna ishtei qynjylatynyn, latyn álipbiine kóshken kezde osyndai kemshin áreketterdiń orny tolysatyna senim bildirdi.
Kezdesý sońynda okrýg ákimi Esenǵali Esenhanuly barlyq qatysýshylar atynan aqparattyq-nasihattyq topqa kezdesý ótkizgenderi úshin alǵysyn aitty.
