Kóshpendi ómir saltyn ustanǵan qazaq halqy ǵasyrlar boiy maldyń júni men etin paidalanǵany belgili. Ata-balalarymyz qoi júninen túrli buiymdar jasap, kúndelikti ómirinde keńinen paidalandy. Atadan qalǵan kiiz basý, syrmaq syrý isi áli kúnge deiin jalǵasyp keledi.
Kóne tarihtyń qatpar-qatparyna úńilsek, kiizdiń alǵashqy nusqalary adamdar qola dáýirde tas úilerin tastap, kóshpeli ómir jaǵdaiyna kóshken tusta paidalana bastaǵanyn baiqaimyz. Sondyqtan qola dáýirdegi tas úiler kiiz úilerdiń pishini sekildi dóńgelek, kúmbezdi, jaryq tóbesinen kún sáýlesi túsetindei etip jasaǵan.
Ejelgi saqtar úige ár beretin tekemet, syrmaqtar jasap qana qoimai, kiizden ártúrli kiim úlgilerin de tikken. Arada qansha ǵasyr ótse de kiiz basýdyń ádis-tásilderi eshbir ózgerissiz bizge jetkeni barshaǵa málim. Saqtardyń kiiz buiymdarynyń qazirgi kiiz, syrmaq, tekemetten aiyrmashylyǵy tek qana beineleý mánerinde bolǵan.
Ata babalarymyz qoidyń kúzem júnin týlaqqa salyp sabap, shige shabaqtap tartqan. Odan keiin ústine sýyq sý búrkip, shidi orap, arqanmen shańdyp býady. Odan soń onyń ústine ystyq sý quiady. Kiiz basýshylar shidiń ortasyna bostaý arqan salyp, kiizdi teýip domalatatyny barshaǵa málim. Shiden alynǵan kiizdi on shaqty áiel bilekpen ilep bolǵan soń keptirgen. Osy tehnologiia aýyldy jerlerde áli kúnge deiin qoldanamyz.
Kóshpendiler kóktem kelip, aýa-raiy jylynǵan sátte «qoi qyrqý», «jún sabaý», «kiiz basý» jumystaryna kirisken. Kiiz basýǵa júndi sabynmen jýyp, kúnge keptiredi. Sodan soń júndi sabaýmen sabap, shań-tozańnan aryltqan soń uiysqanyn jazý úshin tútken. Kiiz basýǵa júnniń tabiǵi túsin paidalanǵan. Al tekemet, syrmaqtardyń betine salynatyn órnekterdiń júnin túrli-tústi boiaýlarmen boiaidy.
Keńes ókimeti ornaǵanǵa deiin qazaq dalasynda órmek toqymaǵan, is tikpegen qyzdar men áielder bolmaǵan. 1968 jyldary qazaq ónerin zerttegen ǵalym M.Krasovskii osyndai tujyrym jasapty. Kiiz basý jumysynda qazaqtardyń sheberligi joǵary dárejede bolǵany jaiynda I.Ia.Solovtsev: «Qazaqtar kiizdi óte tez jáne sapaly etip basady. Bul jóninen orystyń kiiz basýshylary olarmen jarysqa túse almaidy» dep jazǵan. S.M.Dýdin alpys bettik albomǵa akvarelmen kilem, kiiz, aǵashtan jasalǵan buiymdardyń sýretin salǵan.
Al syrmaq elimizdiń ár aimaǵynda ártúrli daiyndalǵan. Syrmaqty Aqmola óńirinde «oiýly tekemet» dep ataidy. Zamanymyzǵa qarai syrmaq jasaý tásili ózgerip, qazir eki tústi matany qiiýlastyryp salynǵan oiýly ashyq tústi jolaqtarmen jiektep tigedi. Mundai syrmaq kiiz syrmaqqa qaraǵanda tez tozady. Barqyt, púlishten syrmaq tigý Keńestik kezende paida bolǵany anyq.
Tekemet, syrmaq oiý-órnekpen naqyshtalǵanymen qoldaný aiasynda aiyrmashylyq bar. Syrmaqtyń kiizi juqa bolyp keledi, oǵan sheti jiektelip, applikatsiia tásilimen tigiledi. Onyń birneshe túri bar. Olar – «kósh syrmaq», «tósenish syrmaq», «tór syrmaq», «tósekaldy syrmaq» dep Bulardyn kólemi ártúrli jáne túsi aq, qara, jiekti syrmaq bolǵan. Ár syrmaqtyń ataýy onyń jasalý tásilin anyqtap túr.
S.Qasymanovtyń pikirinshe «aq syrmaqty» qazaqtyń eski ǵurpynda kóbinese úilenbei oń jaqta otyrǵan qyzdyń nemese qara jamylyp, joqtaý aityp otyrǵan jesirdiń astyna tósegen. Al «debiske syrmaqty» jas kelinshekter men kúieý jigitterge tósegen. Ondai syrmaqty tús kiizdiń ornyna da qoldanǵan.
Tekemet jasaýda da ár óńirdiń qoltańbasy kórinip turǵan. Mysaly, Ońtústikte tekemettiń ortańǵy bóligin shymqai qyzyl túske boiap, ústine túr salsa, Batys Qazaqstanda aq tekemetiń betine jińishkelep, jiektep «taldyrma oiý» salyp, ortańǵy bóligin romby buryshtaryna bólgen. «Taldyrma salý» salý úrdisi Jetisý óńirinde de kezdesedi. Onyń Batys Qazaqstandaǵy qazaqtardikinen aiyrmashylyǵy – taldyrma oiýlary jalpaq, syrmaq oiýlary ekildi bolyp kelgen. Keibir jerlerde tekemettiń eki betine oiý da salǵan.
Q.Muqanov tekemetke salatyn oiýlar túrin bylai toptastyrady. Jan-janýarlarǵa bailanysty oiý-órnekter – «qoshqarmúiiz», «qosmúiiz», «syńarmúiiz», «synyqmúiiz», «tarmaqmúiiz», «qyryqmúiiz», «kiltmúiiz», «arqanmúiiz», «buǵymúiiz», «maralmúiiz», «túietaban», «itquiryq», «quskanat», «jarqanat», «qarǵatuiaq» dese, al ósimdik tárizdi oiý-órnekterdi – «gúl», «japyraq», «badam», «shyrmaýyq», «qiiaq» dep jiktegen.
Kiiz basý, syrmaq syrý, túkti kilem jáne alasha toqý saq dáýirinen bastaý alady. Júnnen toqylatyn zattardyń jasalý tehnologiiasy ǵasyrlar boiy ózgermei, kóshpelilerdiń dástúrli ónerine ainalǵan. Iri óndiristerde daiyndalǵan kilem, alashalardan góri sheberlerdiń qolynan shyqqan buiymdar áldeqaida kórkem, sapasy joǵary bolǵan.
Qazirgi sheberler kiiz buiymdaryna stilizatsiialanǵan oiý-órnek qoldanady. Saq dáýirinde kiiz buiymdar men túkti kilemderde ań, janýarlar, miftik obrazdaǵy qustar beinelengen. Saq sheberleri óner týyndylaryna qustar men jan-janýarlardyń bastaryn kishireitip nemese ádetten tys úlkeitip, stilizatsiialanǵan nusqasyn túrli kompozitsiiada beinelegen.
Saq sheberleriniń mundai máneri ǵylymda «ań stili» nemese «zoomiftyq stil» dep atalady. Saq sheberleri stilizatsiialanǵan oiý-órnektermen qatar túskiizderge adamdy, ań, qus, janýarlardyń qimyl ústindegi beinesin salǵan. Mundai túskiizder saqtardyń dúnietanymy men rýhani ómirinen kóp aqparat beredi. Kiim men kilemderde saq sheberleri óz kezeńine tán qubylystardy beineleýge tyrysqan.
Búginde qazaq qolóner sheberleri sol dástúrdi ary qarai jalǵastyryp, qazaqtyń kiiz basý, syrmaq syrý ónerin barynsha damytyp, oǵan zańmanaýi reńk berýde. Osylaisha qazaqtyń qolóner buiymdary jan-jaqty damýda.
Ainur JUMAHAN
