Statistika boiynsha, 2023 jyly Qazaqstanda sheteldik hakerler 223 million ret kibershabýyl jasaǵan. Memlekettik tehnikalyq qyzmettiń málimetinshe, Qazaqstanǵa kibershabýyldar negizinen Ýkraina, AQSh, Polsha, Resei jáne Qytaidan jasalǵan. Eń kóp shabýyldar memlekettik sektorǵa jasalǵan – 62 paiyz. Qazaqstannyń soltústik óńirlerinde (Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqmola oblysy, Qostanai oblysy)hakerlik shabýylda erekshe belsendilik baiqalǵan. Kibershabýyl - bul kompiýterlik júielerdi paidalaný men zaqymdaýdyń, derekterdi urlaýdyń nemese biznes-protsesterdi buzýdyń zańsyz joly. Bul shabýyldaýshy derekterdiń qupiialylyǵyn nemese tutastyǵyn buzý, aqparattyq jáne kommertsiialyq júielerge nemese kompiýterlik jelilerge ruqsatsyz qol jetkizý úshin tsifrlyq ortada jasai alatyn dushpandyq áreketter deýge de bolady. Búginde túrli BAQ-ta kibershabýyl nemese kiberqylmysqa qatysty jańalyqtar shyǵyp jatady. Alaida qarapaiym adamdar ol qylmys ózine qatysty jasalmasa, onyń qanshalyq qaýipti ekenin túsinbei jatady. Árine, kibershabýyldardyń túri kóp, sonyń ishinde virýstar, troiandyq baǵdarlamalar, DDoS shabýyldary, fishing, injenerlik hakerlik jáne basqalar. Kibershabýyldan qorǵaý keshendi tásildi qajet etedi. Sebebi bul terminderdiń kóbi IT salasynan alys, qarapaiym azamattarǵa túsiniksiz bolýy múmkin.
Kibershabýyldardyń sátti jasalýy - kompaniialardyń aqparattyq tehnologiialar infraqurylymynyń osaldyǵyna bailanysty ekeni anyq. Osy aqiqatty eskere otyryp, kóptegen uiym aqparattyq qaýipsizdik resýrstaryn nyǵaitýǵa tyrysyp jatady. Osy oraidy qazaqstandyq IT maman Jomart Qasym kiberqaýipsizdik jáne ony saqtamaýdyń saldary týraly túsindirip berdi.
Kiberqaýipsizdik degen ne? Qarapaiym tilmen túsindire ketseńiz
Jalpy kiberqaýipsizdik – kompiýterlerdi, jelilerdi, baǵdarlamalyq qosymshalardy, mańyzdy júielerdi jáne derekterdi yqtimal sandyq qaýipterden qorǵaý degen sóz. Kez kelgen mekeme nemese uiym tutynýshylardyń senimin saqtaý úshin jáne retteýshi talaptardy saqtaý úshin derekter qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jaýapty ári mindetti. Olar kiberqaýipsizdik sharalaryn saqtaidy jáne qupiia derekterdi ruqsatsyz kirýden qorǵaý jáne iskerlik operatsiialarda qajetsiz jelilik áreketten týyndaǵan úzilisterdi boldyrmaý úshin arnaiy quraldardy paidalanady. Uiymdar adamdar, protsester jáne tehnologiialar úshin tsifrlyq qaýipsizdik tájiribesin ońtailandyrý arqyly kiberqaýipsizdikti qamtamasyz etedi. Energetika, kólik, bólshek saýda jáne ónerkásip siiaqty salalardaǵy kompaniialar tutynýshylarǵa tiimdi qyzmet kórsetý jáne únemdi biznes operatsiialaryn qamtamasyz etý úshin tsifrlyq júielerdi paidalanady. Olar ózderiniń fizikalyq aktivterin qalai qorǵasa, olardyń tsifrlyq aktivteriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý kerek, sondai-aq óz júielerin qasaqana kirýden saqtaýy kerek. Kompiýterlik júielerge, jelilerge nemese qosylǵan qurylǵylarǵa ádeii buzyp kiri jáne olarǵa ruqsatsyz kirý kibershabýyl dep atalady. Kibershabýyl sátti jasalǵan jaǵdaida qupiia derekterdi ashýǵa, urlaýǵa, joiýǵa nemese ózgertýge ákelýi múmkin.
Kibershabýyldar júieler men áleýmettik jelilerdi qarapaiym buzýdan bastap fishingtik shabýyldarǵa, ziiandy baǵdarlamalardy qosa alǵanda, tólemdik baǵdarlamalyq qamtamasyz etý, jeke bas derekterin urlaý sekildi shabýyldaryna deiin bolýy múmkin. Bul jeke basyna da, qarjylyq jaǵynan da aýyr. Kibershabýyldar arqyly urlanǵan aqsha kólemi únemi ósip otyrady jáne 2020 jyly shamamen 1 trillion dollarǵa jetken eken.
Bizdiń qoǵamkiberqaýipsizdik degen uǵymdy durys túsinip júr dep oilaisyz ba?
Qazirgi zamanaýi álemde kibershabýyldar sanynyń jyldam kóbeiip jatqany baiqalady. Álemdik jáne qazaqstandyq BAQ jańalyqtar lentasynda kún saiyn kibershabýyldar týraly habarlap jatady. Kásiporyndar men memlekettik organdar shabýyldar tosqaýylyna tótep berýge tyrysyp ta jatyr, hakerler qarapaiym azamattardyń banktik shottaryna «urlyqqa» túsip jatyr, sondyqtan tsifrlyq álemdegi qaýipterden senimdi qorǵaý - negizgi qajettilikke ainalyp jatyr.
Bizdiń qoǵam «Kiberqaýipsizdik» jáne «aqparattyq qaýipsizdik» terminderin shatastyryp jatady. Olar jii sinonim retinde de qoldanylady. Alaida, is júzinde bul terminder óte ártúrli jáne bir-biriiń ornyn basa almaidy. Kiberqaýipsizdik - kiberkeńistiktegi shabýyldardan qorǵaýdy bildiredi, al aqparattyq qaýipsizdik - analogty nemese tsifrlyq bolýyna qaramastan, kez kelgen túrdegi qaýipterden derekterdi qorǵaýdy bildiredi.
Elde kiberqylmystyń artýyna ne sebep dep oilaisyz?
Kiberqylmys qarqyndy damyp kele jatqan biznes úshin de, úkimet úshin de, qoǵam úshin de qaýipti. Kiberqylmys kóbeiý ústinde jáne biz tórtinshi ónerkásiptik revoliýtsiia dep atalatyn tsifrlyq dáýirge qadam basqan saiyn, kiberqylmys ta kúrdelirek jáne aýyr zardaptarǵa ie bolyp barady. Kiberqylmyskerler myqtyraq bola túsken saiyn, olardyń áreketteri bizdiń ómirimizge, qoǵamǵa qandai da bir túrde áser etedi.
Kóptegen Jeli paidalanýshylary kibershabýyldardyń qaýipti ekenin túsine bermeidi, sondyqtan jeli «gigienasy» boiynsha negizgi qarapaiym erejelerdi saqtamai jatady. Statistikaǵa sáikes, jeke nemese kompaniianyń qupiia derekteri týraly aqparattyń tarap ketýi paidalanýshynyń óziniń abaisyz áreketinen nemese adam, kompaniia paidalanatyn qyzmet qyzmetkerleriniń qateleri nemese ziiandy áreketteri saldarynan bolady. Buǵan jol bermeý úshin kóbinese qorǵanys sharalaryn únemi jańartyp otyrý kerek, antivirýstyq jáne operatsiialyq júieni jańartyp otyrý kerek.
Kibershabýyldyń artýyna eń basty ári eń kóp taraǵan sebebi – jeke derekterde qoldanatyn qupiiasózdiń tym ońai bolýy. Buǵan mysal retinde Eýropada júrgizilgen saýalnamany aitýǵa bolady. Saýalnamaǵa Eýropadaǵy 10 elden 11 myń qyzmetker qatysqan. Olardyń 34 paiyzy birneshe platformada birdei qupiiasóz qoldanatynyn aitqan. 27 paiyzy jumys ýaqyty bitkennen keiin kompiýterdegi derekterdi óshirýdi umytatynyn aitsa, taǵy 24 paiyzy qoǵamdyq Wi-Fi-dy qoldanatynyn jetkizgen. 18 paiyz qyzmetker qupiiasózderin bir jerge jazyp qoiatyny aitqan. Iaǵni eger qiyn qupiiasóz qoiǵan jaǵdaida kiberqylmystyń qurbany bolmaý múmkindigi kóp. Qupiiasóz qurastyrýda barynsha túrli simvoldardy qoldanǵan jón.
Sonymen qatar, kompiýterge júkteitin túrli baǵdarlamadan da saq bolǵan jón. Sebebi olar da búgingi tańda qaýipti bolyp sanalady. Qosymshalardy ýaqytynda jańartyp, antivirýstar ornatyp turǵan durys. Kibershabýyldyń artý sebebiniń biri de sol.
Sonymen qatar, sarapshylardyń pikirinshe, jyldan jylǵa kúsheiip kele jatqan aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy mamandardyń tapshylyǵyn atap ótken jón. IT- salasynda únemi bilikti kadrlardyń – ázirleýshilerdiń, testerlerdiń, aqparattyq qaýipsizdik jónindegi mamandardyń tapshylyǵy baiqalady.Ásirese aqparattyq qaýipsizdik qyzmetkerlerine degen qajettilik kóp: zertteýlerge sáikes, kompaniialardyń shamamen 45 paiyzynda kiberqaýipsizdik boiynsha sarapshylar jetispeidi. Bul qazirgi zamanǵy uiymdarǵa, memlekettik jáne kommertsiialyq uiymdarǵa kibershabýyldar maidanynyń keńeiýi jaǵdaiynda týyndaǵan júielik problema.
Bul saladaǵy kadrlardyń jetispeýshiligi máselesi biznes úshin de, memlekettik qurylymdar úshin de ózekti. Kommertsiialyq kompaniialarǵa keletin bolsaq, saýalnama nátijeleri boiynsha kóptegen kásiporyndarda kiberqaýipsizdik boiynsha 1-5 maman jumys isteidi. Al memlekettik sektorda da jaǵdai óte kúrdeli. Jalpy, aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy kadrlardyń tapshylyǵy tehnologiia mamandarynyń jetispeýshiliginen emes, tar beiindi mamandardyń jetispeýshiliginen týyndaidy. Olardy daiyndaý qiyn ári qymbatqa túsedi.
Kiberqylmystardyń artynda kim tur dep oilaisyz?
Eń aldymen, árine, kiberqylmystyń artynda hakerler turǵanyn atap ótý kerek. Kiberqylmys – kúrdeli qubyly deýge bolar. Hakerler kek alý nietimen nemese zańsyz joldar arqyly kommertsiialyq nemese saiasi artyqshylyqtarǵa ie bolý nietimen osyndai qylmystarǵa baryp turady. Hakerlerge motivatsiia bolatyn taǵy bir faktor - qosymsha paida. Osy oraida hakerlerdiń kiberqylmysqa barýyna sebep bolatyn nárselerdi atap ótkim kelip otyr, olar:
- Birinshiden, qarjylyq paidatabý - bul uiymǵa, ia bolmasa jeke tulǵaǵa shabýyl jasaýdyń eń tanymal sebebi. Shabýyldyń bul túri kóbinese tikelei shabýyl (mysaly, jeke basynyń derekterin urlaý, alaiaqtyq) nemese janama shabýyl (qyzmet atyn jamylǵan ziiandy baǵdarlamany nemese tólem baǵdarlamalyq quralyn satý) arqyly qarjylyq paida alýdy qamtidy.
- Ekinshi sebep - ideologiialyq sebep: sizdiń jazylýshy sizdiń bedelińizge nuqsan keltirýge, tutynýshylaryńyzǵa qyzmet kórsetýge tosqaýyl qoiýǵa nemese óziniń úgit-nasihat málimdemelerin taratýǵa nemese qorshaǵan ortaǵa aiqyn qaýipterdi joiý úshin júieńizge diversiia jasaýǵa tyrysady, mysaly, kberqylmysty jasaǵan adam kek saqtaǵan burynǵy qyzmetkerler bolýy múmkin.
- Úshinshisi - saiasi sebepter: hakerler júiege saiasi nemese áleýmettik sebeptermen kirýi múmkin. Salystyrmaly túrde sońǵy ýaqytqa deiin bul astyrtyn uiymdardyń aýmaǵy boldy. AQSh-taǵy sailaý jáne Facebook derekteriniń urlanýy úkimetter men saiasi partiialardyń hakerlik shabýyldar arqyly óz maqsattaryna jetýdegi rólin kórsetti.
- Sońǵy sebep - ataq pen qyzyǵýshylyq: shabýyldyń bul túriniń sebebi kúrdeli qiyndyqtardy jeńýge jáne jelilerge kirý joldaryn anyqtaýǵa umtylý bolyp tabylady. Olar uiymnyń qaýipsizdik júielerindegi osaldyqtardy izdeitin jáne uiym olardy túzete alatyndai olar týraly habarlaityn «aq qalpaq» hakerleri bolýy múmkin.
Búginde ǵalamtordaǵy túrli shabýyldan qalai qorǵanýǵa bolady?
Árine, kibershabýyl – eger onyń aldyn alyp, saqtana bilseńiz qatty qorqynyshty nárse emes. Mysaly úige kelgende nemese úidi jinap bolǵannan keiin tamaq isher aldynda qolyńyzdy jýasyz, osylaisha ózińizdi qandai da bir infektsiia juqtyryp alýdan saqtaisyz. Nemese pandemiia kezinde bárimiz dárigerlerdiń nusqaýlyǵyna qulaq asyp, maska taǵyp, áleýmettik qashyqtyq ty saqtap, qolymyzdy sanitaizermen jýyp júrdik. Osylaisha koronavirýstan qorǵandyq. Al bul erejelerdi saqtamaǵan adamdar, ókinishke qarai, infektsiia juqtyryp alyp jatty ǵoi. Sol sekildi kibershabýyldyń aldyn almasańyz, jeke derekterińizge aitarlyqtai qaýip tónýi múmkin. Sondyqtan qaýiptiń aldyn alý úshin birneshe keńes berip ótsem dep edim:
- Eń aldymen qandai saitqa kirip jatqanyńyzǵa mán berińiz. Saitqa kirgen kezde «Iá, kelisemin» degen batyrmany nege kelisip jatqanyńyzdy naqty bilip almai jatyp basýǵa asyqpańyz. Kompiýterdegi jáne serverdegi baǵdarlamalyq quraldy únemi jańartyp otyryńyz. Derekterdiń saqtyq kóshirmesi durys konfigýratsiialanǵanyn tekserińiz.
- Eger elektrondyq poshtańyzǵa kelgen hatta fail júktelgen bolsa ony júktemesten buryn tekserip alyńyz. Qujat beitanys nemese elektrondy poshtasy túsiniksiz adamnan jáne buryn hat almaspaǵan adamnan kelse ol hattaǵy qujattardy júktemegenińiz durys.
- Eger jeke derekterge qatysty bolsa óte qiyn qupiiasóz qoiyp júrińiz
- Eger zattardy onlain satyp alǵandy jaqsy kórseńiz olardy tóleý úshin bólek bank kartasyn ashyp qoiǵanyńyz durys. Ol jerde saýdaǵa jumsaityn aqshadan artyn somma bolmaǵany abzal
- Jelide tolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin bólek elektrondyq poshta nemese bailanys nómirin alǵan jón.
- Kásipkerler úshin mańyzdy keńes: jaǵdaidyń qashan ýshyǵyp ketetinin kútpeńiz. Sait – kez kelgen biznes úshin mańyzdy qural. Al bizneske óte saq bolǵan durys. Biznesti endi qolǵa alǵan sátte kiberqaýipsizdikke eshkim bas qatyrmai jatady. Al 2-3 jyldan keiin hoster saityńyzdy jaidan-jai óshire salýy múmkin. Munyń aldyn alý úshin saityńyzdy jii jańartyp turyńyz.
