Shynjań qazaq ádebietinde Qajyǵumar Shabdanuly, Maǵaz Razdanuly, Qyzyrbek Oral, Jaqsylyq Sámituly, Zadaqan Myńbaiuly, Jánethan Tutqabekuly, Serik Qapshyqbaiulynyń jyrlary men shyǵarmalarynan azattyqtyń aq tańyn almaǵaiyp bir tustan óleń-sózdiń ózegine órip nusqap jiberetindei, áldebir úmitpen qadala qarap, eleńdep otyrýshy edik. Onsyz da kúńgirtteý Qapshyqbaev óleńderiniń qaltarys-bultarysynda áldene jasyrynyp jatpady ma eken dep óleńderiniń ón boiyna úńile qarap, úmittenip otyrar edik.
Solardyń biri, ári biregeii aqyn Serik Qapshyqbaiuly edi. Árine, qolǵa alǵash qalam alǵan tusta Sekeń de jas, tebirengish janymen partiiaǵa, jańa áleýmettik ómirge bozbalalyq qushaǵyn aiqara ashyp, adal kóńil, aq nietimen jyr arnamai qalǵan joq, arnady, árine. Ol úshin aqynǵa kiná artaiyq dep otyrǵan joqpyz. Tek esil eńbektiń aspanǵa atqan oqtai zaia ketkeni ǵana ókinish boldy.
Olai deýge sebep: institýtty endi ǵana bitirip, aǵartý salasynda eki-aq jyl jumys istegen Serikti, jańaǵy «janyndai jaqsy kórgen» partiiasy «ultshyl», «ońshyl» degen qylmys qamytyn moinyna kigizip, eńbekpen ózgertý lagerine aidaǵan da jibergen. Bundai erkelik senderdei buratana halyqqa jarasa qoimaidy dese kerek. Óz ultyńnyń saiasi qairatkerleri bas bolyp, óz qolyńmen qurǵan («Alash» partiiasy siiaqty) ózińniń ulttyq partiiań bolmaǵannan keiin, ózge bireýdiń partiiasy kisige opa bermeidi eken ǵoi. Sen jaqsy kórgenmen, ol seni jaqsy kóre qoimaidy eken. Jaqsy kórgen jańaǵy partiia kúnásiz jasty oiǵa-túske kirmegen jańaǵydai jalaly qylmysqa kiriptar etip, qara túndei qasiret arqalatyp tynǵany, áneki. Sekeń bul qasiretten jasy elýge taiap, tarlandaǵan shaǵynda zorǵa qutyldy. Jastyq kóktemdi tutastai kommýnistik partiiaǵa berip, janyn amandap áreń alyp qaldy. Partiia júregine maisha tigen bolý kerek, Sekeń sodan qaityp partiia taqyrybyna kóp jolamaityn boldy.
Sekeń bastaǵan birli-jarym aqyndar aiqai-attannan ońasha, adamnyń jan dúniesine áser etetin óleńder jazdy, sondai tamasha lirikany bastaǵan aqyn osy Qapshyqbai uly bolatyn:
Osy bir shaǵyn atyrap
Kóńildi netken kúi edi.
Jer betin jasyl japyraq
Japqanyn janym súiedi, – degen shyraily shýmaqtar sol 50-jyldardyń basynda Sekeńniń qalamynan týǵan. Tabiǵattyń sulý sýretin aqyn kókiregindegi kórkemdikke bólep, júregińe jyly shýaq shashtyryp, kóz aldyńa qaitadan alyp keledi. «Japqanyn janym súiedi, jer betin jasyl japyraq» deidi. Qandai meiirli sóz, qaiyrly sezim! Shaǵyn ǵana atyraptyń kóńilge uialatqan «kórikti kúii» aqyn janynan qanshama aiaýly armandy týdyryp, alaý sezimdi aspanǵa áýeletip alyp ketken. Osy óleńdi oqyǵan oqyrmannyń ózi jer betin jasyl japyraq japsa degen asyl úmitpen, aqynnyń armanshyl janymen qol ustasyp, kórikti kókjiekterge qarai qalyqtap ushyp ketpei me!? Insannyń kókiregine estetikalyq tynys berip, janyńdy jyly muńǵa batyratyn, meiirimge toly osyndai myńbolǵyr sáýleli shýmaqtar kókiregińe qaiyrly sezimder uialatyp, janyńdy terbetip, sezimińdi seldetip áketpei me!
Serik aqyn óleńdi osylaisha syr men sezimge bólep, asa tosyn ózgeshe kórkem sóz kestesimen órnektep shyǵarýǵa búkil ómirin sarp etip kele jatqan aqyn. Odan tapqan oljasy az emes. «Bul Seriktiń óleńi ǵoi deitin» jyrlaryna ózine ǵana tán ózgeshe órnek tapty.
Serik aqyn óleń jazýdyń jańasha túrin jasaýǵa, túri bolǵanda óleńniń búkil mazmuny men formasyna ózgeris jasaýǵa talpynǵan aqyn. Ózi de osy jolǵa búkil ómirin sarp etti. Tapqan oljasy da bar shyǵar, taiyp ketken tustary da bar shyǵar, ony taldaý bul maqalanyń mindeti emes.
Qaptaǵan qalyń aiqai-attannan, el-kóshti, jaý jettilegen óleńderdiń arasynan anda-sanda osyndai shyraily shýmaqtardy kezdestirip qalǵanda óleń degenimiz mine osyndai adamnyń jan sezimin terbetetin sulý sózben órnektelgen, názik te, beiýaz, kórkem sóz kestesiniń «qiynnan qiystyrylǵan» ózgeshe órilimderi bolsa qandai ǵajap bolar edi dep armandaisyń
Aqyn nebári 24 jasynda saiasi qýǵyn-súrginge ushyrap ketti. Jany názik, júregi jumsaq jas aqynǵa bul ońai bola qoiǵan joq. Sekeńdi zań boiynsha bálenshe degen babpen sottap, abaqtysyna kirgizip jiberse bir sári edi ǵoi, bir óleńinde ózi aitqanyndai onda «arman da bolmas» edi. Biraq, zálim saiasat jas aqyndy qorlaýdyń adamnyń oiyna kelmeitin basqasha tásilin tapqan. Ony aýyldaǵy tobyrdyń qolyna aparyp tapsyryp bergen ǵoi. «Mynaý ultshyl ońbaǵan, buzyq adam, buny búginnen bastap senderdiń qoldaryńa tapsyryp beremiz, buǵan bilgenderińdi istep, qatań tepkiniń astyna alyp, ákesin tanytyp, qudai táýbesin esine túsirýlerińe bolady» degen sanasy qortyq, óńkei áýmeser, áńgúdik belsendilerdiń qolyna tapsyryp berip turyp, noqai, topas tobyrlar kókten tilegeni jerden tabylǵanyna qýanyp: «qolǵa berseń boldy, ar jaǵyn ózimiz jaqsy bilemiz ǵoi, súiikti partiia» dep shý ete qalǵan. Sekeń mine, osylardyń tepkisinde 24 jyl ómirin ótkizgen. Solardyń qolynda mert bolyp ketpei, qalai aman qalǵanyna qairan qalasyń. Sol Sekeń ol tozaqtan da aman-esen qutylyp, mineki, búgin seksenniń seńgirine aman-esen shyǵyp otyr. Ómirdiń kúngeii men teriskeiin qatar kórip, kóńiline kóp syr túigen jumbaqtaý jan búginde halqynyń qadirli abyz aqsaqaly. Qazaq poeziiasyna ózgeshe órnek ákelgen, syry da, sypaty da bólek talantty tarlanboz.
«Meniń saqtaǵanym» degen óleńinde aqyn:
Kómirdei shashym qara edi,
Aiyryldym erte,
Taidy óńim.
Ómir, kórkiń bar edi,
Qorlyǵyń da bar seniń!
...Oila, deseń tunjyrap,
Oina deseń, oinaǵam.
Taýdyń ústin buldyrap,
Kók sur bulttai torlaǵam.
Osy meniń tapqanym,
(Kúnder ótti, jyl ótti.)
Ómirdi men saqtadym,
Saqtadym men júrekti.
Kózimniń úńgir túbinen,
Bir merýert kóriner,
Amandassań menimen,
Soǵan qarai berińder, – deidi.
Kóziniń tereń túbine saqtaǵan merýerti-óleńi bolsa kerek. Jastyq shaǵyn jyrtyp, óleńine tamyzyq etip jaǵyp júrip, Sekeń aqyndyǵyn aman saqtap qaldy. Sol qýǵynda júrgen kúnderiniń ózinde Sekeń múmkin bolǵanynsha óleń jazýyn toqtatpaǵan eken. Qýanyshqa jarly ógeilikpen ótken búkil jastyq ómirin, jabyrqaǵan janyn, jasyǵan júregin jyrmen áldilep, muńly jyrlaryn janyna jamylysh etip otyrǵan.
Aqyndy jańaǵy qyzyl kóz belsendiler bir mezgil óz betterinshe, zańsyz, sotsyz túrmege de qamap tastaǵan eken. Abaqtyda ótkizgen kúnderin, ondaǵy úmit, qaiǵy, jan dúnie arpalystaryn aqyn «Abaqty dastany» atty poema jazyp baiandap bergen bolatyn. «1968 jyl» degen óleńin oqyp kórelik:
Aqyryn soqpa,
Qatty soq,
Qorǵandy boran kimele!
Jeidem jyrtyq,
Tonym joq,
Men otyrmyn túrmede....
Kóz jasym-aý, ókpeń ne?
Kórsetpesem ýaiym.
Baqytty kúnde tóksem de,
Baqytsyz kúnde tiiaiyn.
Sham jaqpaimyn jaryq qyp,
Kóńilime túspes, ne qylam?
Armanymdy azyq qyp,
Úmitimdi jamylam.
Serik aqyn júreginiń syryn, seziminiń selin, kóńiliniń kókjiegin, ózeginde bas kótergen ózgeshe túisinýleri men súisinýlerin óleń-sózdiń álem-jálem, alabajaq tústerimen emes, barandaý boiaýymen boiap, kómeskileý etip kestelep jetkizýge den qoiǵan aqyn. Óleń – aqyn jan seziminiń til kestesimen kórinis tabatyn kóshirmesi ekenin de ámanda qaperinde ustap otyrǵan. Ol dúnieni aqyndyq kózimen kórip, aqyndyq sezimmen tanyp-túsinip, ony qiialynyń qanatymen alys kókjiekterge alyp ketip, qoǵamdyq ómirdiń las qoqsyǵynan aýasha, sol kirshiksiz taza keńistikte ony qaitadan árlep, ajarlap, júreginiń súzgisinen ótkizip, sonan keiin ǵana qara jerge aspannan qaita alyp túsetin aqyn.
Aqynnyń «Erenqabyrǵa» degen dastany bar. Sekeńniń óleńderi haqyndaǵy sózimizge osy dastany da dálel bolady ǵoi dep oilaimyz. Qiialǵa, oiǵa, sezimge, isharat-nyshandarǵa, simvoldarǵa qurylǵan ǵajaiyp jyr. Oqyp kóreiik:
Shaqyrasyń júrekti,
Qai jaqta edi sorabyń.
Iiskep kókjiekti,
Ezý tartyp qoiamyn.
Abyrjyǵan oi qaǵyp,
Shertem deidi ne syryn?
Júr asha almai sol ǵaryp,
Júregimniń esigin.
Búitpe kóńil ala bop,
Dei ber biraq alańmyn,
Taǵdyrynda shama joq,
Dám aidaǵan adamnyń.
Jyr, mine, óstip josylyp júre beredi. Seni de uly taýdyń qoinaýyna bastap alyp barady. Tumasynan sý ishkizip, tunyǵyna bas qoiǵyzady. Ata-babanyń Qara qystaýlaryna, qut qonǵan qoinaýlaryna, uiyqty jurt, óristi ólkelerine aparady. Torǵyn tumanyń ústimen qalyqtatady. Kóne tarihtyń qoinaýlaryna da baryp qaitasyń. Osy alyp taýdyń ózin arǵy babalar jaýgershilikten kóz ashpaǵan jaý ishi jálem zamanda mal-janyma qorǵan bolsyn dep, zar tilegin aityp júrip táńirden tilep, ǵaiyptan týǵyzyp alǵan eken. Qasietti analardyń bireýi etegine salyp er jetkizip, alyp taýǵa ainaldyryp jibergen «qazaqtyń shekpeninen» shyqqan tóltýma atalas taýy eken. Tabiǵat aiasynda ómir súrgen, qazaq siiaqty kóshpeli násilden jaralǵan kóne halyqtyń alyp taýlardyń ózin táńirden tilep týǵyzyp alsa nesi aiyp, nesi qisynsyz! Sol taý jaralǵanda sol taýdyń qoinaýynda qazaqtan basqa qandai halyq ómir súrip, ot jaǵyp, otan etti deisiz?!
Aqyn jany jabyrqap, ómirden ógeilik kórip, jadynan qasietti qundylyqtar tonala bastaǵan kezde baba taýǵa tekten-tek kele jatqan joq. «Jańylǵandy ańǵartyp, túsir meniń oiyma» deýi tegin deisiz be!? Baiaǵy babalar táńirden tilep, týǵyzyp alǵan pana taýmen ógei ómirden ózegine óksik túsken, jastyq kókteminen jurdai bolyp tonalǵan aqyn jany kelip kezdesedi. Sol kezde aqynnyń kóńiline neler kelip, neler ketpeidi! Jabyrqaǵan jan sezimin, armanshyl asyl maqsat-murattaryn baba taýǵa syr qylyp shertip, janyna túsken jarasyn da, jadynan joǵaltqan jańylysyn da soǵan syr qylyp aitpaǵanda ony basqa kimge aitady!? Kimmen bólisedi?! Babanyń kózin kórgen uly taý bárine kýá emes pe edi:
...jas kúnimdi yrys qyp,
Qandyrmadyń aiyzyn.
Endi qaida jylystyq,
Ómir, sen de qaryzym.
Jetpisinshi jyl ótti,
Sermep maǵan soiyldy,
Qaljyratty júrekti,
Tóbem sonda oiyldy.
Óz taǵdyryn osylai baian etken aqyn, endigi kezekte ata zamannan qalǵan, babalar táńirden tilep alǵan qasietti taýdy jat-jaladan, bále-qazadan, jattyń suǵanaq-suǵynan aman bolsa eken dep baǵzydaǵy atalar siiaqty aqyn da táńirden tilek tileidi:
...syndyr, synsyn múiizim,
Múiizsiz de kim edim?
Sal azapqa kúndizim,
Sal azapqa túnegim.
Ei, kók daýyl, jalyndym,
Ketir meniń keipimdi,
Buzba siqyn taýymnyń!
Ei, jebir qurt jalyndym,
Aq ta, emes kók te emes,
Tasyn tespe taýymnyń,
Meni mujy, meni tes!..
Aqynnyń júirik jany uly taýdyń ulary bolyp ushyp júrip, ulaǵatty ún kóteredi, taý aqyn janynyń saia tabar turaǵy, armanynyń ushyp-qonar tuǵyry sypatty. Bul óleńnen qaradúrsin oqiǵa izdep qańǵyrýdyń qajeti joq. Árkim óziniń ishki sezimdik suranysyn, janynyń qalaýyn óleńniń ónboiynan taýyp ala berýine bolady. Shýaqty jyr seni beimálim shalyq sezimge bólep, ár qiyrdy bir nusqap, qiialyńa qanat bitirip, alystarǵa jetelep alyp kete beredi. Poeziia degen áne sol. Álde kimnen estigen qarabaiyr oqiǵany qaradúrsin tilmen tizbelep aityp berý emes qoi ol.
Serik aqyn óleń jazýdyń jańasha túrin jasaýǵa, túri bolǵanda óleńniń búkil mazmuny men formasyna ózgeris jasaýǵa talpynǵan aqyn. Ózi de osy jolǵa búkil ómirin sarp etti. Tapqan oljasy da bar shyǵar, taiyp ketken tustary da bar shyǵar, ony taldaý bul maqalanyń mindeti emes.
Serik aqynnyń jyrlaryn, ásirese sońǵy kezdegi óleńderin jazbai tanisyń: «Bóken» degen óleńin oqyp kóreiik:
Aiaqtar –
Júrip,
Shyǵarmaq
Ne búlik?
Múiizine –
Iliksem siyrdyń.
Túireler
Shap,
Búiirim.
Shyǵyp
Dóńge
Jel
Men de!..
Shóp-shalań
Belden kep!
Tóbeler
Kókpeń-kók.
«Jelbir-jeken
Jelip ótken –
Jailaýda,
Biz bir bóken!»
10.09.2005.
Serik óleńderin kúńgirt, uǵymǵa aýyr deýshiler tabylady. Ol sóz bul jaqta da, ol jaqta da aitylmai júrgen sóz emes. Ony Sekeńniń ózi de biledi. Bizge kúńgirt bolǵanmen, ózine aidan anyq bolý kerek. Ol jaǵyn biz jaqsy bile bermeimiz ǵoi. Al, endi, kúńgirt, kómeski degen sóz aqyn óleńderin joqqa shyǵaryp kete alǵan joq. Aqynnyń jaqsy óleńderi ondai sózderdiń ózin joqqa shyǵaryp kete beretin tustary da az bolmaidy. Óleńdi óner retindegi órege kóterip, naǵyz sóz óneriniń biigine shyǵaryp, kúrdeli óleń jaza almaityndardyń barlyǵy aqyn óleńderine qyryn qarap kelgeni de ras. Sondyqtan osy kúnge deiin Serik óleńderi týraly mańdaidan sipar jyly sózdi iri aqyn Omarǵazy Aitanulynan basqa eshkim aita qoimaǵan siiaqty. Al, óz basym oqyrman retinde aqynnyń erterekte jazǵan óleńderin (keiingi kezdegi óleńderin mynadai edi dep aita almaimyn) qazaq poeziiasynyń iri jetistigi retinde baǵalaimyn. Ózegindegi óz sózin basqa eshkimge uqsamaityn ózgeshe boiaýmen jetkizgen, eshkimge eliktep-solyqtamaǵan basqa bir aqyndy taǵy da aita almaimyn. Qalaida bylaiǵy jurtqa aqyn óleńderinde ashyq-shashyq jatqan eshnárse joq ekeni – ol da shyndyq. Sóz aqynnyń sońǵy kezdegi óleńderi týraly bolyp jatyr ǵoi. Bul «syrqat» Sekeńe keiinirek jabysty. 1980 jyldardyń sońyna deiin Qapshyqbaev ta óleńderin «qazaqsha» qara óleń mánerimen jazyp kelgen bolatyn. Keiinirek qoi, aqynnyń «álemdik tilge» aýnap ketkeni. Ol tildi biletin jandar bizdiń ortamyzda tym tapshy bolyp shyqty da, kóbimiz aqynnan adasyp qaldyq. Adasqamyz joq-aý, «qashan kórseń – oshan kór, óz túsimen kórine alǵan ala jylqy da bir, ol da bir» (J. Qamai, A.Toishan) aqyndy tikelei túsinýge kóbimizdiń qolymyz jetpei, qor bolyp qaldyq.
Sekeń qashan kórseń boiyn taza ustap, tik júretin, báigege qosatyn júiriktei ózin toq-jaraý qalpynda ustaityn, seri de, syrbaz aqyn. Sonshama kóp shyǵarmalar jazǵan tanymaldylyǵy da asa joǵary tarlanboz ǵoi. Biraq, sonyń ózinde aqyn bolyp lepirip, keýdesin kerip, jaǵasyn jailaýǵa jiberip kórgen jan emes. Men óz basym Sekeńniń sonsha tom-tom óleńder jazsa da, solarynyń bolmasa bir-ekeýin ártúrli sahnalardan, bolmasa, radio, televidenieden oqyǵanyn, tipten aǵaiynnyń toi-tomalaǵyna da arnap bir shýmaq jyr oqyǵanyn kórgen emespin. Aqyn ómir boiy bireýge «arnaý» óleń jazǵan emes. Ol óleńdi kez kelgen kádege jaratyp, qoljaýlyq etip, qadyryn ketirip, qasietin tómendetken jan emes. Eki-úsh óleń jazyp alyp, kózine mikrofon, qarsy aldynan sahna kórinse boldy, álgisin oqýǵa tapyraqtap tura júgiretin aqyndarǵa Sekeń aiaýshylyqpen qarap, miyǵynan kúlip, otyrar edi. Bir óleńinde aqyn:
Ýytyn jaiyp isikshe,
Ózgeniń assa ataǵy.
Ataǵym meniń kúshikshe,
Úishiginde jatady! – deitini bar. Aqynnyń ómirlik ustanymy da, adamdyq bolmys-bitimi de osy sózge kelip saiady.
Ármiiabek SAǴYNDYQULY,
Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń múshesi, synshy.
