Batyrdyń urpaǵy qaida júr?
Balasynyń tirligine qarap, babasynyń kim ekenin bilýge bolady. Kezinde Ult kósemi Álihan Bókeihan «Han balasynda qazaqtyń qaqysy bar, tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpei qoimaimyn» dep ult úshin kúresip, ómirin arnaǵan edi. Álihan Bókeihan siiaqty hannyń urpaǵy bolmasa da, batyrdyń urpaǵymyz dep júrgender nege ulttyq maidanda boi kórsetpeidi? Demek, olardyń atasynyń batyrlyǵyna kúmán keltirýge negiz bar.
Ulttyq deńgeidegi ortaq tulǵa bolǵan batyrlarymyz az emes, biraq sońǵy kezderi aýyl ainalasyndaǵy jortýyrshylyq pen qaraqshylyqty kásip etkenderdi de batyrǵa jatqyzyp júrgendeimiz. Aýyz júzindegi batyrlar men belgili bir kezeńdegi ádebi keiipkerdi jaqynnan izdegen saýatsyzdyqtyń kesirinen 5 qytaidyń, 3 mońǵoldyń, eki orystyń basyn alǵandardy da batyr atandyryp jiberdik. Al jasandy batyrlar týraly tarih betinde oń baǵa bolmasa da, biz óz tanymymyz ben senimimizdi tarihtan asyryp jiberip jatyrmyz. Endi kelip qarasańyz, qoldan jasalǵan batyrdyń balasy óz atasynyń batyrlyǵyna sai áreketter jasaýda. «Batyrǵa» sai jershildik pen rýshyldyqtyń kóshin bastaýshy, ultty biriktirýshilik emes, bólshekteýshiliktiń quraldaryna ainalyp bara jatyr. Bolmasa, keshe aýyl-aýyldy shaýyp, óz qazaǵyna qyrǵidai tigen qaraqshy, bandy atasynyń jolymen «bandit» bolyp júr. Kúshtige basyn iip, álsizge kúsh kórsetip, bazar jaǵalap, bireýdiń bir dóńgelek nanynyń jartysyn tartyp jegen jigitsymaqtarymyz qanshama?!
Biz, endi joqtan batyr jasaǵansha, keshegi «bizdiń eldiń jigitteri» dep súisindirgen 90-jyldardaǵy qazaq dalasy men qalasyn bir tazalap ketken azamattarymyzdy batyr dep tanýymyz kerek. Taǵy da, biz olardy batyr dep shyqsaq, jalǵan batyrlardyń urpaǵy olardy «qylmys áleminiń adamdary» dep órkeniettiń jarshysy bola shyǵady. Iá, olar qazaq dalasy men balasyna pana bolý úshin qylmys álemine bardy. Olardyń ol joldy tańdaýy zaman talaby boldy, olarǵa basqa jol da joq edi. «Qylmys áleminiń serkeleri» atalsa da, qazaqtyń ult-azattyq jolyndaǵy kúreskerleriniń bir túri retinde olar da óz baǵasyn alady. Onyń aldyndaǵy jalǵan batyrlar da óz ornyn tabady.
Men bul sózderimmen qazaqtyń batyrlaryna shek keltirip otyrǵan joqpyn, bolmasa belgili bireýlerdi negizge alyp otyrǵan da joqpyn. Biz osy kúnge qazaqtyń er júrek batyrlarynyń arqasynda jetkenimiz de barshaǵa málim. Biraq, qazir saida sany, qumda izi joq batyrlar paida bolyp, naǵyz batyrlar umytylyp jatyr. Ótkenniń «batyryn» aitpaǵanda, qazir de bireýdi qoldan batyr jasai salamyz. Urandatyp tulǵa jasaimyz. ultqa ortaq taqyrypqa kóshýdiń ornyna, rý-rý bolyp bólinýge ilik izdeimiz. Bunyń bári ulttyń arynan, rýdyń qamyn alǵa qoiǵandyqtan bolsa kerek.
«Bas basyna bi bolǵan, óńkei qiqym» degendei, bas basymyzǵa «batyr» bolyp, qazaqty qyryq jamaýǵa ainaldyrmai, hannyń, qaranyń, batyrdyń urpaǵy bolsaq ta, bir qazaq degen urandy tý etip, ulttyń uitqysy bolaiyqshy.
Al, batyrlardyń urpaqtaryna aitarym, atańnyń naǵyz batyr ekeni ras bolsa, bar áreketiń batyrǵa sai bolsyn, atańnyń atyna kúmán keltirer urpaq bolma! «Ár qazaq – batyr» degen atqa laiyq bolaiyq. Qashanda naǵyz batyrlarymyzben maqtanaiyq!
Turdybek Qurmethan
