Kooperativ kópke kerek
Jekeshelendirý barysynda «el enshisine beriledi» dep tilimdelgen dúnieni kooperativ qurý arqyly qaita jinaqtaýǵa, qalyptasqan tehnologiiany buzbai óndiristik úderisti ári qarai jalǵastyrýǵa bolatyn edi. Naryq ekonomikasy álem úshin qalypty úrdis bolsa da, bizge onyń beimálim tustaryn eshkim úiretken joq. Osynaý bir almaǵaiyp zamanda keibir jylpostar pysyqtyq tanytyp óndiristik kooperativ qurǵan-dy. Biraq, keiinnen olardyń «pai jinap bai» atanǵany belgili boldy. Qazir olardyń kópshiligi ózderin «aspannan aiaǵy salbyrap túskendei» sezinedi.
Jekeshelendirý nátijesi jalpy kópshiliktiń kóńilinen shyqpady. Keńesten qalǵan jyrtysty keregine jaratqan buqaranyń shama-sharqy uzaqqa jetpedi. Ósim beretin malymyz quny kók tiyn bolyp, sabyn men araqqa aiyrbastalyp, sarqylyp bitti. Sóitip, halyq qolynda sońynda jer tilimine shartty túrde berilgen quqyqtary (úlesteri) ǵana qaldy.
Úkimet naryq talaptaryn túsinip úlgermegen aýyl turǵyndaryna «Úlesterińdi zańdastyryp ne jeke sharýa bol, ne bolmasa kásiporyndardyń jarǵysyna quiyp quryltaishylar qataryna kir» degen shart qoiǵany áli esimizde. Azyn-aýlaq quraly bar azamattar sharýa qojalyqtaryn quryp, jeke ketti. Batyldyq pen derbestik tanyta almaǵandar jer úlesterin kásiporyndarǵa tapsyrdy. Biraq odan áli de paidasyn kóre almai júr.
Osylaisha taraǵan kolhozdar men sovhozdardyń ornyna aýyl turǵyndarynyń múliktik pailary men jer úlesterinen quralǵan seriktestikter men aktsionerlik qoǵamdar paida boldy. Joǵaryda aitqandai óz úlesterin berip, odan eshqandai paida kórmegen qara halyq úidegi óziniń qosalqy sharýashylyǵyna úmit artty. Búgingi tańda osy úi sharýashylyqtary Qazaqstanda óndiriletin mal ónimderiniń 70%-ǵa jýyǵyn eshbir tehnologiiasyz jáne de memleket tarapynan beriletin kómeksiz berip otyr. Al eger olardy zamanaýi tehnologiialarǵa tartyp memleket tarapynan qoldaý kórsetse, úi sharýashylyqtarynan quralǵan kooperativterdiń bereri de eselenip, aýyldaǵy halyqtyń turmys deńgeii aitarlyqtai kóteriler edi.
Alaida bul máseleni sheshýdiń áli de bolsa jergilikti jerlerge beiimdelgen sara joly tabylmai keledi. Osy jóninde áńgime qozǵalsa kóbi shet elderdiń tájiribesine júginedi. Árine, olardyń kooperativ qozǵalysyn damytýdaǵy jetistikteri orasan zor. Ondai deńgeige olar birte birte, ondaǵan, tipti júzdegen jyldar ishinde jetti emes pe? Biz bolsaq solardyń úlgisin tez arada ózimizge engizbekpiz. Biraq oǵan qoǵam daiyn ba, jergilikti jerlerdegi jaǵdai sheteldik úlgini qabyldai ala ma degen suraqtarǵa jaýap joq. Sol sebepterden de osy baǵytta istelgen jumys nátijesiz aiaqtalýda.
Qysqa jip bailaýǵa kelse de...
Sharýa qojalyqtaryna qaityp oralaiyq. Bastapqyda olardyń jaǵdaiy kóńil kónshiterlik boldy dep aitýdyń reti kelmeidi. Dóńgelegi bolsa traktory joq, arbasy bolsa aty joq jańa agrobiznesmenderdiń alǵashqy on-on bes jyly jumys quralyn qalyptastyryp, etekterin jaýyp, esterin jinaýmen ketti. Bir-birine táýeldi, kiriptar bolǵysy kelmei, jer alqaby az bolsa da árqaisysy ózine jeke tehnika aldy. Tirnektep jiǵan aqshasy men nesie rásimdep satyp alynǵan qural-jabdyqtyń qýattylyǵy óndiristegi naqty qajettilikten anaǵurlym kóp bolǵandyqtan, alynǵan zat bos turdy. Nátijesinde shyǵarǵan ónimniń ózindik quny ósip, ekonomikalyq tiimdilik tómendedi. Dál osy jerde kishigirim sharýalardy da kooperativ arqyly biriktirip jiberýdiń reti kelip edi... Átteń, onyń jolynda da naqty áreket bolmady.
Úi sharýashylyqtaryna qaita oralaiyq. Kooperativ qurý boiynsha memleket tarapynan osydan on bes jyl buryn bolǵan sony serpindi jobany eske alaiyqshy...
Lizing pen nesie syiaqylary 9 ben 11 paiyz bolyp turǵanda «SPK» degen 5 paiyzdyq jańa baǵdarlama bulttan shyǵa kelgen kúndei jarq ete tústi. Shynyn aitý kerek, birneshe adam birigip sút jinaimyn dese jeńildetilgen tártipte beriletin óte arzan nesie aýyl arasyna tym shiki kúiinde ketti. Onyń ústine úi-úidi aralap eshkim nasihat jumysyn júrgizbegendikten baǵdarlama týraly aqparat oblys pen aýdandardaǵy kabinetterden aryǵa shyǵa qoimady. Alaiaqtar sybyr-kúbirmen taraǵan aqparatty estip alyp, kooperativke kirgen adamdardyń jalǵan tizimin jasap, arzan nesieni talan-tarajǵa saldy. Onyń 90 paiyzy qaitarýsyz qalǵandyqtan nesie beretin uiym da, aýyl sharýashylyǵy ministrligi de bul taqyryptan at tonyn ala qashty. Baǵdarlamanyń avtorlarynan «jobalaryń nelikten jabyldy» dep surasańyz, «sharttary shiki boldy» dep moiyndaýdyń ornyna «halyq birigýge daiyn emes», «bul ýtopiia eken», «kooperativ qurý tiimsiz» dep, sýdyrlata jónelýden taiynbaityn. Kezinde osyndai jaýaptary úshin keibir azamattarmen jaǵa jyrtysýǵa deiin bardym.
Eshten kesh jaqsy
Mamyrdyń basynda COVID-19 pandemiiasynan sal (paralich) kúiine jetken ekonomikany qaita qolǵa alý kerektigin tapsyrǵan Prezidentimiz úi sharýashylyqtaryna erekshe nazar aýdardy! Bul endi aýyldaǵy sharýa baqqan aǵaiynǵa birigip, tirlik etemiz deýge týyp turǵan naǵyz juldyzdy sát degim keledi. Óitkeni, Prezidentimizdiń ózi batiqasyn berip, eki tizgin bir shylbyrdy qolymyzǵa ustatyp otyr ǵoi. Qyrýar qarjy da bólinedi. Endi ne kerek? Qalai bolǵanda da osy kúnderde kooperativ qurýdy aqi-taqi sóz etýdiń naǵyz tarihi sáti týyp turǵanyn esten shyǵarmaýymyz qajet. Tipti, sóz etip, naiqalyp júrip almai, bilekti sybanyp jiberip iske kireiik. Ómir talaby, jahandy jailaǵan jaisyz indet bizden osyny talap etip otyrǵanyn barlyq jan-tánimizben sezinýimiz kerek, aǵaiyn!..
Endeshe, kooperatsiia aýyl turǵyndaryna ne beredi, ol qalai qurylady, ol úshin ne isteý kerek degen qarapaiym suraqtarǵa keleiik. Buǵan deiin de qurmaqshy bolyp edik qoi, nege qurylmady deýshiler de tabylar, olarǵa da jaýap berip kórelik.
Jalpy kooperativ qurý múmkin be degen suraqqa saiasatkerler men sarapshylar áli de naqty jaýap tappai keledi. Dese de pikir bildirýshilerdiń basym kópshiligi pessimister tarapynda, saryýaiym soǵyp ketetini de jasyryn emes. Ókinishti! «70 jyl kollektivtenýden sharshaǵan halyqtyń ujymdasa jumys isteýge qulqy joq», «bul da baiaǵydaǵy kolhozdasamyz degenniń bir túri ǵoi... » degen bos áńgimeni alǵa tartyp, kooperatsiia jumysyn tejep jatqandar áli de jetip artylady.
Biraq, 2016 jyly vedomstvomyzǵa jańa basshynyń kelýimen kooperatsiia taqyryby jandana bastady. Ideia da, niet te keremet. «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylai qoldaý qory» buryn sońdy bolmaǵan printsipti qoldana otyryp, kooperativ qurýshylarǵa keremet baǵdarlama syilasa, ministrlik investitsiialyq sýbsidiia jaǵyn jainatyp qoidy. Nátijesinde Qazaqstan boiynsha 157 eldi mekende quny 5 milliondyq sút jinaityn beketter ornatyldy. Saliqaly nesie saiasaty men investitsiialyq sýbsidiia sol beketterdiń kooperativter úshin qoljetimdi bolýyna arqaý edi. Sol kezdegi basshylardyń ójettiligine áli de bas iemin.
Áreket bolmasa bereket joq
Qoǵamdy bir ideia tóńiregine jinaý ońai sharýa emes. Biriktirý jolyndaǵy eń basty shyǵyn ýaqyt pen júike ekenin jaqsy bilemiz. Ár adammen jeke kezdesip, oǵan birigýdiń tiimdi joldaryn táptishtep túsindirý kerek. Alaida, ádettegidei ortalyqtan bastalǵan baǵdarlama jergilikti jerde pármendiligin joǵaltyp aldy. Kooperatsiia jalaýyn jyqpaǵan ministrliktiń kinási joq ekenin aita ketý kerek. Bul jumysqa ákimder jaýapty boldy. Olardyń baiaǵy aqsha jetispeidi degen syltaýy men «bastaimyz, qalǵanyn kóre jatarmyz» degen selqostyǵy jumystyń berekesin ketirdi. Oblys jetekshileriniń qolynda áleýmettik-kásipkerlik korporatsiialar siiaqty qarjy institýttary bolsa da, olar bul baǵdarlamaǵa tartylmady. Aqyry ákimderdiń halyqty kooperativke kirý boiynsha nasihattaý jumysy asyǵys ári sapasyz ótti. Aqsha qarastyrmaǵan soń úgitteý jumysy tálimin tájiribeden alǵan adamdarǵa emes, ákimdiktiń sóileýden sharshamaityn mamandaryna tapsyryldy. Olar bolsa kez-kelgen jańalyqqa kúmánmen qaraityn aýyl turǵyndarynyń bir-eki ótkir suraǵyna tiisinshe durys jaýap bere almai, degbiri qashyp, sózderiniń basy kúńgir, aiaǵy mińgir bolyp, bastaǵan isterin aiaqsyz qaldyrdy. «Jospar qaida?» dep tóbeden toqpaqtap jatqan soń kooperativterdi qaǵaz júzinde syqityp, qurdy da qoidy. Sóitip, «Áp-ádemi án edi, pushyq aityp qor qyldy» boldy da shyqty. Týrasyn aitqanda tyń sharýa qolǵa alynbai jatyp, aiaǵy qurdymǵa ketti...
Sonymen qatar, baǵdarlamada aýyl adamdaryn kooperativke múshe bolyp kirýge, ne bolmasa sonyń qyzmetin tutynýǵa múddeli etetin, quramyna kirgennen keiin kooperativti basqarý jumysyna jan-tánimen kirip ketýge yntalandyratyn múmkindikter usynylmady. Halyqqa eń aldymen sút saqtaityn oryn emes, sol sútti óndirýge qajet jem-shóptiń qoljetimdiligi ýaiym boldy. Shabyndyǵy men astyǵy mol soltústik óńirlerdiń ózinde shóp kelisiniń baǵasy 25 teńgeden assa, arpa kelisiniń baǵasy 60 teńgege deiin kóterildi...
Eki jyl óte kele kooperativ protsesiniń tamyryna qaita balta shabyldy. AÓK-ń saiasat arenasyna qaityp kelgen «60 myń tonnalyq alyp azamattar» kooperativ jumysyn jalǵastyrý ornyna, aldyńǵylardy tabalap, «birlik túbi tirlik» degen uly uǵymdy túbirimen julyp tastaýdy maqsat tutty. Sebebi, bul jerde tek iri sharýashylyqtardyń múddesi kózdeldi. Al olar óz kezeginde aýyl adamdarynyń birigip, kooperativ quryp, básekege túsýine qulyqsyz boldy. Sonymen qatar, memleketten beriletin sýbsidiia «jetpei qalady» degen táýekel barda, «Baidyń malyn baiǵus qyzǵanady» - degendei olarǵa artyq aýyz – ash qursaqty qosh kórmedi. Megafermalardy ǵana moiyndaityndardyń bar armany «úi sharýashylyqtary» sanatyn, kooperativke qarastyrylǵan azdaǵan sýbsidiiany joiýǵa baǵyttaldy. Aýyz ashsań, «Aýyldaǵy mal – aýrý taratqysh. El arasynda jatypisherler kóp. Jaýapkershilik múldem joq» degen pikirler kóldeneń tartyldy.
Ádildik úshin aitaiyn – ol ras, iri qara maldy aýyl turǵyndary sharýashylyq deńgeiindegidei tehnologiiaǵa sáikes baǵa almaidy. Biraq, oǵan kóngen halyq bar ma? Jalaqysy jaqsy jumys berip jatsaq bir sári... Jaǵdai jasamadyq pa – maldy úide ustama dep talap ete almaimyz. Aýyl halqy bolsa kiris kózin arttyryp, jaqsy ómir súrýdi qalaidy. Olarǵa bar keregi sol. Al endi osyndai jaǵdaida úi sharýashylyǵynyń qolyndaǵy 1,9 mln. bas urǵashy maldy qaitpekpiz? Jylyna 1,5 mln. bastan astam buzaý ákeletin áleýeti bar «úi sharýashylyqtaryn» ysyryp tastap, shetelden mal tasimyz ba, qalai? Menińshe, Prezidentimizdiń sońǵy úndeýinde aýyl turǵyndarynyń birigý jolyn yntalandyratyn erekshe baǵdarlama kerek ekendiginiń aitylýy beker emes.
Jumyla kótergen júk jeńil
Ondai baǵdarlamany biz Aqmola oblysy Aqkól aýdanynyń Azat aýylynda júzege asyrýdy qolǵa aldyq. Teoriiadan naqty iske kóshetin kezeńde 1 mln. 700 myń úi sharýashylyǵyn kooperatsiia arqyly damytý máselesin kabinet deńgeiinde ideia jinaý arqyly sheshýge bolmaidy. Oǵan ýaqyt joq. Oblys ákimderi men quzyrly organdarǵa bizdiń tájiribeni qoldaný boiynsha tapsyrma berilse jetkilikti. Bilgenimizben bólisýge biz daiynbyz.
Kooperativimizdiń qurylý tarihy
Eń aldymen «aýyl turǵyndarynyń birigip jumys isteýi úshin naqty ne isteý kerek jáne kooperativ qurylǵan jaǵdaida, onyń turaqtylyǵyn qalai qamtamasyz ete alamyz?» degen eki suraqqa S. Seifýllin atyndaǵy Qazaq agrotehnikalyq ýniversitetiniń ǵalymdarynyń ǵylymi kózqarastarymen qatar jergilikti jaǵdai men halyqtyń oiyn bir-birimen úilestire otyryp, jaýap izdedik. Basty bilgenimiz – kooperativ qurýda alǵashqy qadamdy adam emes, memleket ne metsenat jasaýy tiis. Iia, bul istiń baiybyna baryp, túsiný qiyn. Dese de, osynaý zamanda «Aldymen qosylyńdar, sosyn baryp kerek-jaraqtaryńdy alyp beremiz» degen ýáde bos sóz bolady. Aitylatyn sóz «Minekei, qajetterińe jaratatyn dúnie daiyn, kelińder, paidasyn birge kórińder» bolý kerek!
Qarapaiym mysalmen túsindirip kóreiik. Qaladaǵy páter ieleri kooperativterin (KSK) bir sát kózge elesteteiikshi. Máselen sizge jáne kórshilerińizge turǵyn úi jertólesindegi bos oryndy tiimdi paidalanýǵa bolady. Kooperativtik dúken ashsańyz, kórshilerińiz sol jerden azyq-túlikti basqa saýda oryndaryna qaraǵanda, kem degende 30 paiyzǵa arzan ala alady. Jaqsy ideia ma? Árine! Biraq keshke taman dáliz aldynda halyqtyń basyn qosyp «Aqsha jinaiyq, ne bolmasa nesie alaiyq ta dúken quraiyq», dep kórińizshi. «Jarymes» degen atqa ie bolasyz! Oǵan qosa aita-aita jaqsy ideiadan ózińiz de sharshaisyz. Al endi ózińiz aqsha taýyp dúken ashsańyz she? Onda kórshilerińizdiń problemasy sizdiń oiyńyzǵa da kirip shyqpasy anyq. Óitkeni siz - jeke kásipkersiz. Bul ekonomikanyń qatal zańdylyǵy.
Sonda kórshilerdiń arzan baǵamen azyq-túlik alý qajettiligin de, sizdiń dúkenge jalǵyz ielik etip, baǵany kóterip dandaisyp ketpeýińizdiń de, turǵyn úi jertólesindegi orynnyń bos turmai, tiimdi paidalanylýynyń da kepili ne? Jaýap bireý – syrttan kelgen adal kómek pen batyl qadam! Minekei, týra osy printsipti negizge alyp, kooperativ qurý týraly oiymyzdy «Samruq Qazyna» ál-aýqat qoryna aittyq. Túsindi. Qoldady.
Endigi kezekte irgeles aýyldardyń áleýmettik jaǵdaiyna beiqam qaramaityn, amanatqa qiianat jasamaityn adal da abzal seriktes tabý kerek edi. Tańdaý Aqmola oblysy Aqkól aýdanyndaǵy Azat kentinen 6 shaqyrym jerde ornalasqan «Qara Naiza» sharýashylyǵyna tústi. Bul qojalyq orta deńgeidegilerdiń qatarynda. Qora-qopsysy qarapaiym. Aǵashtan salynǵan. Jupyny deýge kelmeidi, jyltyrap turǵan jeri de joq. Qarapaiymdylyǵynan bolar, «Qara Naiza» sharýashylyǵy ideiamyzdy qoldap, kooperativke qajet jer bólip, úi sharýashylyqtaryna qyzmet kórsetý maqsatynda qurylǵan jańa qurylymǵa demeýshi ári kómekshi bolýǵa kelisti. Sóitip, 2019 jyldyń kúzinde S.Seifýllin atyndaǵy Qazaq agrarlyq ýniversitetiniń qoldaýymen jobamyzdy qaǵazǵa túsirip, «Samuryq Qazyna» qorynan qarajat alyp, jumysty bastap kettik.
Eń aýyry osy ideiany óz oiymyzdaǵydai aýyl turǵyndaryna jetkizý, túsindirý boldy. Malǵa qajet sapaly jem-shópti ósirip, ony arzan baǵamen aýyl turǵyndaryna jetkizýge, erkek maldy bordaqylaýǵa, urǵashy maldy kóktemnen qysqa deiin baǵyp berýge, olardy qoldan uryqtandyryp, veterinariia jaǵynan qadaǵalap turýǵa daiyn ekenimizge halyqty birden sendirý ońai emes. Osyny eskere otyryp nasihattaý jumysyna úlken mán berdik. Bizge úlken demeý bolǵan taǵy bir jái – ol seriktes retinde tartylǵan «Qara Naiza» sharýashylyǵynyń sol mańdaǵy aýyl turǵyndarynyń aldyndaǵy joǵary bedeli boldy.
Úgitteý jumysyn júrgizýge bilikti de, bilimdi, ómir kórgen, tájiribeleri mol, halyqpen qoian-qoltyq aralasyp solardyń tilimen sóilese alatyn azamattar tartyldy. Olar kúzden bastap kóktemge deiin qystyń surapyl borandaryna qaramastan alty ai boiy 13 eldi mekendegi ár úidi aralap shyqty. Nátijesinde 1075 adamǵa sáikesinshe aqparat pen bilim berildi. Mamandar qoldaryna qalam men qaǵazyn alyp, kooperativ qyzmetin paidalaný jáne úi sharýashylyǵy bolyp jeke jumys isteýdiń aiyrmashylyǵyn túsindirýden jalyqpady. Aqyry tamshylap túsindirý arqyly tasty tesip shyqtyq.
Kooperativ jumysynda tórt printsipti negizge aldyq. Birinshisi – qanaǵat. Kooperativtiń óz tutynýshylaryna kórsetetin qyzmetten tabatyn paidasy ózindik qunnyń 10-15 paiyzynan aspaý kerek. Ekinshi printsip – jaýapkershilik pen abyroi. Kooperativ pen aýyl turǵyndarynyń arasynda jasalatyn kelisim-shart senimdi bolý úshin bergen ýádeni buljytpai oryndaý qajet. Mysaly, baǵýǵa alǵan mal joǵalsa, ornyna dál sondai mal qoiý nemese qunyn ádil baǵamen ýaqytynda óteý. Úshinshi printsip – tehnologiiany dáripteý. Bordaqylaý da, óriste ósirý de zamanaýi talaptarǵa sai bolýy shart. Aýyl turǵyny sharýashylyq jaǵdaiynda ósirilgen maldyń kúii úidegi malmen salystyrǵanda birneshe ese jaqsy bolatynyn sezse ǵana kooperativke qyzyǵýshylyq paida bolady. Tórtinshisi – aýyl turǵyny úshin tabysty ulǵaitý múmkindiginiń bolýy. Iaǵni, mal ótkizýmen ǵana shektelmeý. Ári qarai, kooperativtiń kómegimen arzan nesiege qol jetkizip, oǵan qosymsha mal alyp kooperativtiń qyzmetin paidalaný arqyly kiris kólemin eselei berý. Bul endi aldaǵy kúnderimizge mańdai túzegen temirqazyq josparymyz.
Osydan bir jyl buryn ideiamdy túsindirgen kezde adamdar «Qolyndaǵy bar maldy kooperativke tapsyryp qoiyp, aýyl turǵyny ne istemekshi?..» dep kúlgen edi. Minekei, ýaqyttyń ózi dáleldep shyqty. Kooperativke malyn senimmen tapsyryp, qoly tolyq bosaǵandardyń bir bóligi aýdan ortalyǵynda jumysqa ornalassa, ekinshi bóligi baý-baqshamen ainalysyp ketti. Kiris kózin barynsha ulǵaitý degen osy emes pe?..
Sonymen baǵanadan toqyp otyrǵan órmegimizdiń toq eteri - irilengenniń isi iri bolady. Kooperativke birikkennen utpasaq, utylmaimyz. Tipti, áriden alsaq, «Túieni jel shaiqasa, eshkini kókten kóresiń» degendei, mynaý joiqyn indet aýzyn aiǵa bilegen memleketterdiń ózin teńseltip jatqanda ońasha qalyp alysqa barý qiyn. Ne bolsa da birigip, judyryqtai jumylyp, qiyndyqqa qarsy turǵanymyz jón ekeni daýsyz.
Anas BAQQOJAEV, «Kooperativ qurý arqyly aýyl turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaiyn kóterý» jobasynyń jetekshisi, Qazaq radiosyndaǵy «Agrarly Qazaqstan» habarynyń júrgizýshisi
