(Áýezhan Qodar rýhyna arnalady)
Ol ultyn súie tura, kosmopolit boldy, kosmopolit bola tura, ultyn sheksiz súie bildi. Onyń bul tuǵyrlyq deńgeiin aiqyndai túsetin taǵy bir eńbegi bar. Postmodernizm dese tóbe shashy tik turatyn qazaq ádebietine ol osy baǵyttyń minez-qulqy men tynysyn túsindirýge tyrysyp baqty. Sebebi Áýezhan ýaqytpen erkin dialog qura alatyn jańashyl, ózgerisshil tulǵa boldy.
Aitatyn saǵan syrym bul,
Bastaýdyń muzdai sýymen,
Joq bola ketsem jýyndyr.
Órtengen jandy sýyndyr.
Bir jannyń keýdesinen tógilgen bul úzik oi ekinshi bir jannyń keýdesindegi ómir únimen úndesip jatty. Onyń jany sýyndy. Biraq jer betine tastap ketken oilary arttaǵylardyń janyn kúidirip barady. Ol Áýezhan oilary. Bul qaidan bastaý alyp, qai jaqqa qarai bet aldy?
Suraqtarǵa jaýapty oishyldy týdyrǵan ýaqyttyń astarynan izdegen durys shyǵar. Sekseninshi jyldary qazaq ádebietinde, kinosynda, jalpy mádeniette jańa tolqyn shoǵyry qalyptasa bastady. Dál osy kezde jeltoqsan oqiǵasy da tarihqa endi. Bul saiasi- mádeni qozǵalystar midaǵy «mendik» sananyń, keýdedegi «kimdik» sezimniń oianýynyń nátijesi bolatyn. Nátijelerdiń nátijesi bizdi saiasi qurylymdyq táýelsizdikke jetkizdi. Biraq bul áli tolyq oianýdyń bastalmaǵan ýaqyty boldy. Tarihi, dini, ideologiialyq, mádeni, tildik, tipti álippelik óre qozǵalǵan ózgerister men jalpy adamzattyq órkenietter qaqtyǵysynda ábden qainap shyqqan qazaq ulty endigi jerde álemmen kim retinde suhbattasa alady? Táýelsizdikten keiin týyndaǵan bul suraq ádebiette óz lebin sezdire bastady. Asqar Súleimenov, Talasbek Ásemqulov, Ámirhan Balqybek, Didar Amantai, Áýezhan Qodar – «kimdigin» izdegen bul kósh aǵartýshylyq baǵyttaǵy Alashordanyń óte shashyrańqy túri siiaqty kórine bastady. Osy tulǵalardyń ishinde tamyryn izdep shaq uryp, kóshpeliler mádenietiniń kóz-qulaǵymyz áli jete qoimaǵan tuńǵiyǵyna súńgi bilgen birden bir adam ol – Áýezhan Qodar bolatyn. Ol qazaq ádebietine orys tildi álemnen kelip qosyldy. Ol batystyń klassikalyq, modernistik ádebietimen tanysyp, J. Derrida, J. Deliez bastaǵan dekonstrýktsiialyq postmodernizm aǵymymen sýsyndady da, qazaq tilinde sóiletti.
Belgisizdeý baǵytym da, jasym da,
Ketýim de múmkin meniń qur janym.
Professor Doýeldiń basyndai,
Meniń basym qateliktiń qurbany.
Batystyń mádeni filosofiialyq jaýharlarymen ábden shólin qandyrǵan ol endi óziniń tól sýsynyn izdei bastady. Sóitti de qazaq ádebietiniń tereń zańdylyqtary men tarihi qurylymdaryn zertteýge kiristi. Ol osy ádebi izdeniste júrip kóshpeliler mádenieti, kóne túrki mádenieti, sonyń ishinde qazaqtyń tól mádenieti degen uǵymdarǵa ózindik jańa kózqaras ákeldi. Ol álemge keń qarady, ásire ultshyldyqtan biik tura bildi.
«Eger adamdar ǵasyrlar boiy ulttyq tańbadan ajyrai almasa, ol onyń myqtylyǵynan emes, álsizdiginen. Óitkeni ultqa bóliný, shyǵys pen bastysqa bólinýdiń ózi belgili tarihi jaǵdaidan týyndaǵan qubylys, adamnyń óz- ózin saqtaýynyń bir amaly. Biraq kosmopolit bolý ulttyq bolmystan aiyrylý emes, kerisinshe, ony kúrdelendirý, belgisizdikten qoryqpaý, ó -ózińdi tosyn jaǵdaida synaý.»
Demek, ol eshqashan syńarjaqtylyqty ǵylymi eńbekterine jolatpaǵan. Ol ultyn súie tura, kosmopolit boldy, kosmopolit bola tura, ultyn sheksiz súie bildi. Onyń bul tuǵyrlyq deńgeiin aiqyndai túsetin taǵy bir eńbegi bar. Postmodernizm dese tóbe shashy tik turatyn qazaq ádebietine ol osy baǵyttyń minez-qulqy men tynysyn túsindirýge tyrysyp baqty. Sebebi Áýezhan ýaqytpen erkin dialog qura alatyn jańashyl, ózgerisshil tulǵa boldy.
Rene Genonnyń «otyryqshy Qabyldyń malshy Abyldy óltirgenindei aqyr aiaǵynda kúshti órkeniet álsiz órkenietti ózine sińirip ketedi» degen kontseptsiiasyna ishtei qarsylyǵy onyń boiynda kóshpeliler mádenietine degen asa zor súiispenshilik pen qyzyǵýshylyq týdyryp, aqyry ol órkenietter tarihy taqyrybyna den qoidy. Táńirshilik zamanyndaǵy kóne túrkilik mádeniet onyń erekshe álemine ainaldy. Sebebi, ol múmkin biz joǵaltyp alǵan boitumarymyzdy sol bir bulyńǵyr ýaqyt ishinen tapqandai edi. Árine, qazirde qoǵamdyq talas týdyratyn Táńirshildik ideiasyna qatysty Áýezhannyń oilaryna da qalaida bolmasyn azamattyq turǵydan qurmetpen qaraýǵa tiispiz dep oilaimyn.
Ol bir eńbeginde Qorqyt obrazy týraly erekshe oi paiymdaidy. «Islamǵa deiin túrki halyqtarynda ólim degen qorqynysh sezimi bolmaǵan. Adam balasy ólgennen keiin árýaqqa ainalyp, bizben birge ómir súrýin jalǵastyrady. Demek, adam máńgilik ómir súredi. Al, Islammen birge kelgen ólim, joq bolý túsinigine degen sońǵy qarsylyq áreket Qorqyt obrazy».
Al, Oljan Súleimenov bir suhbatynda «Qorqyt batyp bara jatqan kúnniń simvoly bolǵan» deidi. Osy eki kózqarastyń túkpirinde bir úndestik jatqany anyq. Áýezhannyń janyn jep, mazasyn alǵan da osy túrkilik túsinikter, halyqtyq tamyrymyzdyń tarih qoinaýynda joǵalyp ketken izderi bolatyn.
«Kóshpelilerdiń sýyryp salma sinkretikalyq mádenieti Mysyr piramidalary siiaqty – aýa qysymy ózgermeitin, basqa túsken qubylystardy sol qalpynda sýretke túsiretin, óziniń ǵasyrlar boiy qalyptasqan eske saqtaý dástúri myqty, basqa zamandarǵa tek tikelei býyn almasý arqyly ǵana jetetin, atalyq qoǵamda qalyptasqan «máńgilik» ideiasynyń kórinisi...»
«Otyryqshylar ózine ýaqyt kórinisi retinde qarasa, kóshpeliler ózin keńistik qaraqshysymyz dep eseptedi. Keńistikti keńinen keshkendei, ýaqyttan da óte shyqqysy keldi. Bul - jer men kóktiń tepe-teńdigin jáne kún ainalymyna negizdelgen máńgilik ideiasynyń kórinisi edi».
Qorqyt kezeńine deiingi «Máńgilik» ideiasy týraly oilaryn Áýezhan osylai órbitedi. Osy tusta bir tamasha suraq týyndaidy. Al qazir biz memlekettiń ideia retinde alynǵan «Máńgilik el» tirkesin boiymyzǵa qanshalyqty sińire aldyq. Demek, «Máńgilik» ideiasy kókten túsken joq. Tamyry bar, tarihi pálsafalyq tektik uǵym. Biz tereń túsine almaǵandyqtan da sana-sezimizge áli ideologiialyq qural retinde qona qoimaǵan bul uǵymdy Áýezhannyń anyqtap berip ketkenin bizdiń qoǵam, tipti, ádebite te áli baiqai qoimaǵan siiaqty. Alashorda bastaǵan aǵartýshylyq oianýdyń jańa kezeńi bastaldy. «Kimdigin» izdegender kóshi máńgilikke baǵyt alyp, jolǵa shyǵyp kettik. Áýezhannyń rýhy jol saparda, bizdi qorǵap -qoldap júretinine senemin.
Merei Qosyn.
