[caption id="attachment_21359" align="alignleft" width="353"]
– Jýyrda jaryq kórgen «Logoterapiia nemese ómirge qushtarlyq» kitabyna jyly pikir bildirýshiler kóp. Kitapty jazýǵa ne túrtki boldy?
– Áńgimege mysaldan túseiik. Jas jigit aýyldan qalaǵa keledi. Ata-ájesi «uiat bolady», «ádepti bol», «jaman qylyq jasama», «bireýdiń ala jibin attama» dep dástúrli tárbieni sińiredi. Biraq qalada ómir basqasha bolyp kórinedi. Uiatyna júgineiin dese, jurt kúlip qaraidy. Qatarlastary «staromodnyi», «apalarskii, atalarskii» dep keketedi. Bir jyldai daralanyp, ibasyna berik bolyp júredi. Oǵan qorshaǵan ortasy ómirdiń zańdylyǵyn basqasha túsindiredi. Biri ómirdiń máni «raqattaný, qydyrý, oralyńnyń barynda oinap-kúlý» dep tápsirleidi. Ekinshisi «karera jasaý, ortańnan ozyp shyǵyp, mártebeli bolý» dep túsindiredi. Osy kezde jigittiń sanasynda qundylyqtar qaishylyǵy oryn alady. Beinebir ózin aldanyp qalǵandai sezinedi. Kóbi pozitsiiasyn aýystyrady. Daralyǵyn joǵaltyp, tobyrdyń ishine sińedi. Sóitip ózin joǵaltady. Munyń arty túrli tragediiaǵa soqtyrady.
Endi problema qaidan shyqty degende qaitadan o bastaǵy qundylyqtar qaishylyǵyna kelip tirelemiz. Barlyǵy jigittiń ómir filosofiiasyn durys túsinbeýinen bastaldy. Viktor Frankl máselege dál osy qyrynan túsken. Eń áýeli ar-uiat fenomenin adamdy aiqyndaýshy negizgi faktor retinde akademiialyq ortaǵa ákeledi. Rýhani bolmysty joqqa balap, ar-uiatty sharttanǵan refleks dep tanityndardy redýktsionister (Adamǵa zat dep qaraýshylar) dep tanidy. Frankl 21 jasynda redýktsionisterdi akademiialyq alańda jekpe jekke shaqyrady. Olarǵa maidan ashady. Redýktsionisterdiń «Oralyńnyń barynda oina da kúl» degen kredosyna ol «Oralyńnyń barynda hikmet izde» degen devizdi qarsy qoiǵan. 15 jyl zerttegen ǵylymyn empirikalyq ádistermen dáleldep, doktorlyq disertatsiiasyn bite bergende Gitlerdiń tutqynyna túsedi. Ol endi bólek áńgime. Bizde de qazir ar-uiat fenomenin joqqa shyǵaratyn redýktsionistik qoǵam ornady. Frankldyń Logoterapiiasy redýktsionistik qoǵamdy álsiretedi.
– Qashannan bastap qolǵa aldyńyz?
– 2007 jyldan beri Logoterapiia ideiasymen tanyspyz. Logoterapiia týraly birneshe material jariialadyq. Almaty qalasynda jáne oblysynda, OQO orta mektepterinde logoterapiiany tájiribeden ótkerdik. Biraq lektsiiadan soń oqýshylar da, ustazdar da «Logoterapiia kitaby bar ma?» dep surai bastady. Mine, sol kezde logoterapiiany qazaq tilinde kitap etip shyǵarý kún tártibine kóterildi.
– Logoterapiia degen ne? Bul termin qashan paida bolǵan?
– Frankl grektiń «Logos» sózin «Mán», «Hikmet», «Danalyq» dep alǵan. Bul bizdiń qazaqy tanymǵa dóp keldi.
Birinshiden, Qoja Ahmet Iassaýidiń «Diýani hikmeti» arqyly bul sóz qazaqtyń túpsanasyna sińgen.
Ekinshiden, «Bul ómirdiń bailaýy ne?», «Ómirdiń bitpeitin qyzyǵy ne?» degen suraqqa Hakim Abai:
Keshe bala eń, keldiń ǵoi talai jasqa,
Kóz jetti bir qalypta tura almasqa.
Adamdy súi, Allanyń HIKMETIN sez,
Ne qyzyq bar ómirde odan basqa? – dep jaýap bergen.
Úshinshiden, Mán degen bolmysty bólek fenomen retinde tuńǵysh ret qoldanǵan qazaq ǵulamasy Shákárim qajy.
Ol:
Jaralys basy – qozǵalys,
Qozǵaýǵa kerek qolǵabys.
Jan de, meiliń, bir MÁN de
Sol qýatpen bol tanys.
Álemdi sol MÁN jaratqan! – deidi.
Ókinishke orai, bul rýhani fenomender revoliýtsiianyń kesirinen qazaq tanymynan óship ketti. Eger óshpegende bul terminder akademiialyq ainalymǵa enip keter edi.
– Frankl sýitsidti toqtatqan jalǵyz ǵalym dep aitylady. Onyń sýitsidpen bel sheship kúresýine ne túrtki boldy? Týysqany qaitys boldy ma nemese balasy sýitsidten óldi me? Álde, basqa jaǵdai ma?..
– Frankl bar-joǵy otyzdan asqan shaǵynda ǵalym retinde moiyndalǵan. Tulǵany zamannyń talaby men áleýmettik sharttary týǵyzady degen de ras. Ómirdiń máni jaily jas Frankldyń tolǵanýyna sol kezdegi Avstriiadaǵy áleýmettiń kóńil kúii áser etti. Birinshi dúniejúzilik soǵystan buryn Avstriia-Vengriia imperiiasy dúrkirep, Eýropaǵa aibat shegip turǵan. Soǵystan soń imperiianyń aty óshti. Daliǵan territoriiasy talaýǵa tústi. Gabsbýrgter imperiiasynyń týy jyǵylyp, kúni batty. Ata qonystaǵy «Avstriia Respýblikasy» pushpaqtai jerdi ielendi. Kúni keshe 60 million halqy bar imperiiada 6 million adam qaldy. Aldynda ǵana «Myzǵymas Imperiianyń máńgilik múddesi úshin ómir súremiz! Imperator úshin jan pida!» dep jalyndaǵan aqsúiekter men generaldar ne úshin ómir súrerin bilmei qaldy. Báriniń asqaqtaǵan kóńili sý sepkendei basyldy. Nan pisken kókirekte maǵynasyz vakým paida boldy. Bastary qosylsa, «Alaqandai Avstriiada ómir súrýdiń ne mánisi qaldy? Qaida baryp tirshilik qylamyz? Patsha saraiy qulady. Aqsúiekter otbasynyń endi ne keregi bar? Olar nemen ainalysady?» degendi talqylai jóneletin. Venadaǵy oqý oryndary men mádeni oshaqtarda qyzmet etken qairatkerler ózderin kereksiz qalǵandai sezindi. Ómir súrýge degen qushtarlyq pyshaq keskendei tyiyldy. Rýhani qasiet janshylǵan atmosferada sýitsid tamyr jaiady. Osy tusta Alfred Adler bastaǵan Vena psihoterapiiasynyń ekinshi mektebi qalandy (birinshisi – Freidtiń psihoanalitikasy). Frankldyń da osy mektepke múshe bolatyn sebebi sol: «Ne úshin ómir súremiz? Ómirge yntyq qylatyn negizgi motiv ne?» degen suraqtarǵa jaýap tabý. Frankl osy suraqtarǵa jaýap tapqanda Venadaǵy psihoterapiianyń úshinshi mektebi – LOGOTERAPIIa degen atpen boi kóterdi. 1933-1937 jyldary ózine qol jumsamaqshy bolǵan 3 myńnan astam patsient kelip qaralǵan. Frankl solardyń túgelge jýyǵyn abyroisyz ajaldan aman saqtap qaldy.
– Viktor Frankl osy salaǵa jan-tánimen kirisken mezeti qai kezeń?
– Oqiǵa bylai bolǵan: HH ǵasyrdyń basynda Zigmýnd Freid negizin qalaǵan psihoanaliz jańa ǵylym retinde Eýropany dúrliktirip jatqan kez. Túpki sanaǵa súńgýdi meńgergen bul ilim zor jańalyq boldy. Beisanaly túrde jasaityn is-áreketti psihoanalizben túsindirýge talpynǵan bul ǵylymǵa Frankl erte qyzyqqan. Nebári 21 jasynda psihoanaliz týraly ǵylymi maqala jazyp, ony Freidke joldaǵan. Freid ony balasynbai, maqalasyn ǵylymi jýrnalǵa bastyrady. Frankl ony júzbe-júz kórmese de, turaqty hat jazysyp turady. Aita ketelik, Zigmýnd Freid Frankldan 47 jas úlken bolǵan. Bir kúni Frankl aqsaqal Freidke «Men psihoanalizdi tereń oqyǵym keledi. Sizdiń qaýymdastyqqa múshe bolsam dep edim» dep hat jazady. Freid ony Psihoanaliz qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Federnge silteidi. Frankl kelisilgen ýaqytta ǵalymnyń kabinetine keledi. Kirse, Federn ústelinde jazý jazyp otyr eken. Frankldyń kirgenin bilse de, basyn kótermesten jumysyn istep otyra berdi. Ony baqylap qana turǵan Franklǵa uzaq ýaqyt kútkendei kórinedi. Birazdan soń Federn «otyr» dep ishara jasaidy. Ái joq, shái joq, gújildegen jýan daýysymen: «Iá, qurmetti Frankl, qandai nevroz mazańdy alyp júrgen?» dep túieden túskendei dúńk etkizedi. Frankl suraqqa birdeńelerdi aityp jaýap bergen bolady. Federn: «Sen bala áýeli meditsinalyq institýtty bitirip al. Sosyn maǵan kelersiń», – deidi (Frankl ol kezde medinstitýttyń stýdenti bolatyn).
Osy sátti logoterapiianyń dúniege kelgen saǵaty dese de bolǵandai. Kezdesýden Frankldyń kóńili jermen-jeksen bop shyǵady. Janyn qoiarǵa jer tappaǵan ol Dýnaidyń jaǵasyna baryp, esin jinai almai ári-beri júrip alady.
Iá, ne bop qaldy sonda Franklǵa? Federn ne búldirip qoidy? Ol oiyn jinaqtap, kartinany qaita elestetip turdy. «Ái joq, shái joq, «Ana jerge otyr da, nevrozyńdy ait» degeni nesi?! Maqul, bul sondai ádis delik, sonyń ózinde bul ilimde adamshylyqtyń ushtyǵy túgil, pushtyǵy da joq. Kúttirip qoiǵany nesi?! Ol úshin keshirim de suramady. Eń bolmasa, «Inim, on minýt kúte turshy, jarai ma, myna qaǵazdy jazyp tastaiyn» dese, nesi ketetin edi?! Ne adammen durys amandaspaidy. «Úi ishiń qalai, háliń qalai, oqýyń qalai? Ne úshin psihoanalizge qyzyǵyp júrsiń?» degenniń biri joq. Sonda meni nevrozben aýyrǵan soń ǵana solarǵa bardy dep tur ma?! Osyndai da ǵylym bola ma?! Sonda maǵan nazar salǵanda adamdy emes, tek nevrozdy kórip tur ma?! Bular adamdy emes, nevrozdy zertteýmen ainalysa ma?!» degen suraqtarmen basy qatyp turdy. Osylaisha Frankl adamǵa zat dep qaraityn REDÝKTsIONIZMMEN tuńǵysh ret betpe-bet keledi.
– HHI ǵasyr «Frankltaný ǵasyry» bolady degen pikirdi estip edik. Onyń sebebi nede?
– Bul jerde másele – Franklda emes, joiylyp bara jatqan qundylyqtar men ar-uiat fenomeninde. Eger qoǵamda qundylyqtar nasihattalyp, redýktsionizmniń yqpaly álsirese Franklmen de, onyń ilimimen de eshkimniń isi bolmaidy. Al adamǵa zat siiaqty qaraityn tasjúrek qoǵam ornaǵanda adamdar logoterapiiany instinkti túrde taýyp alady. Sondyqtan redýktsionizmnen yǵyr bolǵan elderdiń bári Frankldyń ilimin kótere beredi. Logoterapiianyń Qazaqstanda paida bolǵanyna tańǵalatyn túkte joq. Bul zańdy qubylys.
– V.Frankl jaily málimetti qazaq oqyrmandary endi-endi bilip jatyr. Bul kitap avtordyń qandai shyǵarmalaryna súienip jazyldy?
– Frankldyń otyzdan astam kitaby bar. Biraq olar birin biri tolyqtyryp otyrady. Frankl 93 jyl jasaǵan adam. Ol eseigen saiyn Mán týraly tanymy da tereńdei bergen. Soǵan orai oilary da óristei berdi. Biz negizinen «Ómirden Mán izdegen adam», «Estilmeitin janaiqai», «Mánge qalaý», «Maǵynasyz ómirdiń azaby», «Túpsanadaǵy Táńir» jáne budan bólek árkezde jariialanǵan ǵylymi materialdardan qazaq tiline aýdaryp aldyq.
– Frankl Freidizmge nege qarsy shyqty? Psihoanalizdiń qandai kemshilikterine toqtalady? Ony Logoterapiia arqyly qalai túsindiredi?
– Biz qarsy boldy degen sózdi qoldanbaimyz. Durysy, ony qalai synady bolýy kerek. Freid adamnyń transtsendentti qabiletin múlde nazarǵa almaǵan. Onyń maǵynasy adam rýhani qairatynyń arqasynda ǵaiypqa samǵap, basqa álemniń esigin ashýǵa qabiletti. Budan bólek psihoanalizdiń «Adamdy ómirde jetekteýshi fenomen – qumarlyq» degen teoriiany tas-talqan qylǵan. Logoterapiia ony bylai túsindirgen. Qumarlyq ishten julqidy, al Mán magnit siiaqty alystan tartady. Biz osy ideiaǵa jabyq jumyrtqa mysalyn berdik. Psihoanaliz boiynsha sary ýyz biteý jumyrtqanyń ishinde qumarlyǵyn qandyryp jata beredi. Biraq olai jata berse bir kúni ol shirigen jumyrtqaǵa ainalady. Logoterapiia boiynsha taýyq sary ýyzdy syrtqa tartýshy – Mán rolinde. Sary ýyzben taýyq ortaq gormoniiaǵa túskende balapan paida bolyp, tysqa jaryp shyǵady. Adam da týra solai. Birinshi osy dúniege pende bolyp týylady. Sosyn rýhani tulǵaǵa ainalyp, transtsendentti álemge qadam basady.
– Bul kitapta Frankldiń tujyrymdaryn qazaq ańyz-mysaldarymen tuzdyqtap otyrypsyzdar. Qazaqy dúnietanym men Frankl tujyrymdary qalai qabysady eken?
– Bunyń jaýaby óte ońai. Sebebi Frankl 5 jasqa tolmai Táýratty jatqa soqqan. Búkil paiǵambarlar qissasyn jatqa bilgen. Óziniń ómirin de qissadaǵy qaharmandarmen salystyryp lektsiia oqyǵan. Odan bólek iýmordy óte jaqsy kórgen. Neshe túrli anekdottar aitatyn bolǵan. Ol ony bylai túsindirgen. Iýmor adamǵa ǵana berilgen nyǵmet. Birde bir aiýan óziniń kemdigine ózi kúle almaidy. Adam ǵana ózin ájýalap, iýmordyń kómegimen kem ketigin rettep, ózin tárbielei alady degen. Bul turǵydan alsaq qazaq aýyz ádebietindegi ańyzdar men qissalar shamadan tys kóp. Olardyń kóptigi sondai, tipti, Frankldyń ózi oqysa tańqalar edi. Sondyqtan Logoterapiianyń qazaqshasy túpnusqadan áldeqaida mazmundy, áldeqaida qyzyqty dep sanaimyz.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken Toqtaraly Tańjaryq
