Jalpy, otarlaýshy elderdiń dástúrinde otar bolyp, artynan táýelsizdik alǵan elderge mádeni-rýhani qundylyqtary men jádigerlikterin qaitarý úrdisi bar. Kezinde Ulybritaniia da, Frantsiia da, Niderlandiia da sóitken. Bul – órkeniettilik pen mádeniettilik belgisi.
Tarihi derekterde Kenesarynyń 1847 jyly qyrǵyz jerindegi Kekilik-Seńgir ańǵarynda ustalyp, Jamby aýylynda óltirilgeni, denesi sonda qaldyrylyp, bas súieginiń Ombydaǵy Batys-Sibir aimaǵynyń general-gýbernatory, kniaz Petr Gorchakovqa aparyp berilgeni aitylady.
Al, Keiki batyr 1919 jyly Amangeldi Imanov qaitys bolǵanan keiin keńes ókimetinen qýǵyn kórip, biraz jyl Ulytaý men Qyzylqumda boi tasalaǵan. 1923 jyly komissar Aleksandr Tokarevtiń bergen ýádesine senip, oǵan jolyǵýǵa keledi.
Alaida, Tokarevtiń aram niet-piǵylyn sezip qoiyp, ony sol jerde atyp tastaidy. Osydan keiin qyzyl áskerler Keikiniń sońyna túsip, tún ishinde abaisyzda qolǵa túsiredi. Qorlap óltirip, eki qolyn kesip, bas súiegin Orynborǵa jiberedi. 1926 jyly Qazaqstannyń astanasy Qyzyldordaǵa kóshirilýine bailanysty batyrdyń bas súiegi Sankt-Peterborǵa jóneltiledi.
Kópshilik habardar, Kenesary men Keikiniń bas súiekterin elge qaitarý jaiy talaidan qozǵalyp keledi. Osyǵan bailanysty Qazaqstan Respýblikasynyń SanktPeberýgtegi Bas konsýldyǵy suraý salyp jazǵan hatqa 2004 jyldyń 4 qarashasynda Kýnstkameranyń (iaǵni, Resei Ǵylym akademiiasyna qarasty Antropologiia jáne etnografiia mýzeii) direktory Iýrii Chistov pen antropologiia bóliminiń meńgerýshisi Valerii Hartanovich: «Bizdiń mýzeide Kenesary Qasymovtyń bas súiegi jáne oǵan qatysty eshbir qujat-qaǵazdar saqtalmaǵan» dep jaýap bergen. Budan basqa da suraý salý men izdeý áreketteri bolǵan. Kezinde gazetterde jazýshy ǵalym Tursyn Jurtbai men jýrnalist-jazýshy Dýman Ramazannyń Kenesary hannyń bas súiegin izdep Reseidiń birqatar jerlerin sharlaǵandary týraly jazylyp, ekeýiniń joljazbalary jariialandy.
Buǵan qosa, Kýnstkameranyń joǵaryda aty atalǵan direktorynyń orynbasary Efim Rezvan «Azattyq» radiosynyń tilshisimen bolǵan suhbatynda: «Mundai jádigerlikterdi Ermitajdan izdeý bos áýreshilik. Ádette ondai zattar tek Kýnstkamerada ǵana saqtalady. Meniń biletinimdei, Kenesary hannyń bas súiegi bizde joq. Endeshe, ony basqa jaqtan izdeý kerek» degen pikir bildirgen.
Osy oraida men kórnekti aqyn, Memlekettik syilyqtyń laýreaty Ulyqbek Esdáýlet aityp júrgen myna bir derekti kópshiliktiń qaperine salyp, izdeýshilerdiń nazaryna usynǵym keledi.
Ulyqbek bul derekti sonaý 90-jyldardyń aiaǵynda Atyraýǵa barǵanda belgili dramatýrg Berik Qorqytovtan estipti. Berik aqsaqalǵa ony erterekte orystyń tanymal aqyn-jazýshysy Sergei Markov aitqan kórinedi.
Sergei Nikolaevich Markov 1920 - 25 jyldary Qazaqstandaǵy Aqmola, Petropavl qalalarynda turyp, jergilikti gazetterde jumys istegen. Qazaq dalasy jaiynda «Goriachii veter» degen óleń jazǵan aqyn. Ol ári Sibir, Qazaqstan, Ortalyq Aziianyń talai jerlerin aralap, kóptegen tanymdyq dúnieler týdyrǵan saiahatshy, tarihshy jáne etnograf.
Sol aitqan Sergei Markov birde soǵystan keiingi kezeńde tarihi-etnografiialyq materialdar jinaý maqsatymen Or qalasyndaǵy ólketaný mýzeiine barady. (Or emes Omby qalasy bolýy múmkin. – Á.A.) Sonda mýzei direktorynyń aldynan adamnyń bas súieginen jasalǵan kúlsalǵyshty kóredi. Markov tańyrqap qarap qalǵanda mýzei direktory: «Bilesiz be, bul qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń bas súiegi» dep maqtanady. Jazýshy kúlsalǵyshty ainaldyra qarap, qaita ornyna qoiady. Sóitip, barǵan sharýasyn tyndyryp, keri qaityp ketedi.
Joly túsip, ekinshi ret barǵanda mýzei direktorynyń aldynan baiaǵy kúlsalǵysh bas súiekti kórmeidi. Direktordan: «Eksponat kúlsalǵyshty qaida jiberdińiz?» dep suraǵanda ol: «Bálesinen aýlaq, qurtyp, kózin joiyp jiberdim!» deidi.
Sóitse sol tusta «Pravda» gazetinde Kenesary handy qaralaǵan maqala shyǵyp, úlken shý bolyp jatqan eken. (Munda áńgime 1950 jylǵy 25 jeltoqsanda «Pravda» gazetinde jaryq kórgen T.Shoiynbaev, H. Aidarova jáne Ia. Iakýnin jazǵan «Za marksistko-leninskoe osveshenie istorii Kazahstana» dep atalatyn maqala týraly bolyp otyr. Ol maqalada tarihshy Ermuhan Bekmahanovtyń «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda» atty zertteý eńbegi synalyp, Kenesary bastaǵan kóteriliske ult-azattyq qozǵalys emes, kerisinshe: «ústem taptyń múddesin kózdegen feodaldyq-monarhiialyq kóterilis» degen baǵa berilgen edi. – Á.A).
Jazýshy-dramatýrg B. Qorqytov osy áńgimeni aita kelip: «Jigitter Kenesarynyń bas súiegin izdep, bosqa aramter bolyp júr. Ol álgindei jetesizdiń kesirinen joiylyp, qurtylǵan ǵoi» depti. Bul derek qanshalyqty ras? Naqty dálelder bolmaǵan soń oǵan «pálendei» dep pikir aitý qiyn.
Osy aitylǵandarǵa qosar taǵy bir jáit, 2014 jylǵy qazanda Astanadaǵy L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq ýniversiteti «Alash» ǵylymi-zertteý institýtynyń direktory Sultanhan Aqqululy «Megapolis» aptalyǵyna kólemdi maqala jazyp, onda birqatar tyń derekter men málimetterdi keltirdi. Onyń ombylyq ólketanýshy Andrei Palashenkov pen jazýshy Sergei Markovtyń jazbalaryna súienip aitýyna qaraǵanda, Kenesary hannyń bas súiegi 40-jyldarǵa deiin Ombynyń ólketaný mýzeii qorynda saqtalyp, keiinnen Kýnstkameraǵa jiberilgen.
Odan Etnostar men adamnyń paida bolýy ǵylymi-zertetý insititýtyna ótip, ári qarai Reseidiń Gohranasyna tapsyrylǵan. Muny 2003 jyly bir basylymǵa bergen suhbatynda KSRO -nyń Mýzei qoryn uzaq jyl basqarǵan akademik Iýrii Horoshilov aitypty. Bir aita keterligi, bas súiektiń mańdaishasyna mór basylǵan edi desedi. Soǵan qaraǵanda, osylai resmi túrde memlekettiń baqylaýynda bolǵandyqtan, onyń áldekimniń ótinishimen kúlsalǵyshqa ainalýy ekitalai.
Rasynda da, Gohranaǵa tapsyrylǵan bolar degenge seneiin deseń, Gohrana týraly erejeniń 1,7-tarmaǵynda bul mekemede: «tek altyn, kúmis, platina, palladii, iridii, rodii, rýtenii jáne osmii siiaqty asa qymbat metalldar saqtalady» dep kórsetilgen. Sondyqtan «ondai qymbat metalǵa jatpaityn Kenesarynyń bas súiegi qalaisha Gohranaǵa tapsyrylǵan?» degen suraq týady.
Bul rette 1986 jylǵy Almatydaǵy áigili Jeltoqsan kóterilisinen keiin KGB-nyń usynysymen Kenesarynyń bas súiegi «túptiń túbine» jiberilgen degen de boljam aitylady.
Joǵaryda aitylǵan Berik Qorqytov aqsaqal Omby mýzeii degendi Or qalasynyń mýzeii dep qate estigen bolýy da yqtimal.
«Aitpasa sózdiń atasy óledi». Rýslan Sherbaev deitin arheolog Caravan.kz media-portalyna bergen suhbatynda: «Kenesarynyń bas súiegi tóńiregindegi áńgimeniń bári ańyz ben qaýeset. Negizinen, jońǵarlarmen shaiqasqan qazaq, qyrǵyz jáne qaraqalpaq halyqtarynyń salt-dástúrinde hannyń basyn alý ádeti bolmaǵan. Sol úshin Kenesarynyń súiegin qyrǵyz jerinen izdeý kerek» degendi aitypty.
Orystardyń ózderiniń: «úmit sońynan úziledi» degen támsili bar ǵoi. Sol aitpaqshy, tilektes jurt qazaqtyń bostandyǵy men birligin kóksegen sońǵy han Kenesarynyń bas súiegi Reseidiń áldebir túkpirinen tabylyp qalar degen úmitte. Endeshe, Qazaqstan Úkimeti basshysynyń suraý salyp, oǵan Resei Premer-ministriniń ýáde berýi istiń jańa sipatta qolǵa alynyp, nátijeli bolýyna yqpal etedi degen oidamyz.
Áshirbek AMANGELDI
Derekkózi: «Almaty aqshamy» gazeti
