– Sultanhan myrza, biz Álihan Bókeihanovty tek Alashordanyń qurýshysy, kóshbasshysy dep qana bilemiz, ol kisiniń ómiriniń kóptegen tustarynan beihabarmyz. Al siz osy bir aibyndy tulǵany zertteýge 20 jyldai ómirińizdi arnap, sonyń nátijesi retinde tom-tom eńbekter shyǵaryp otyrǵan adamsyz. Biz bilmeitin Álihan Bókeihanov kim?
– Biz bilmeitin Bókeihanov – eń aldymen, Alash qozǵalysynyń strategiiasy men taktikasyn aiqyndap bergen tulǵa. Buǵan bir ǵana mysal keltireiin, 1731 jyly Ábilhaiyr han bastaǵan Kishi júz Reseige qosyldy.
1750-60 jyldary Orta júz, tek XIX ǵasyrdyń sońynda baryp Uly júzdiń rý-taipalary birtindep kirdi. Biz osy tarihi faktige nege nazar aýdarmaimyz?
Osy kezde birikken ult emes, bólek-bólek úsh júz boldy. Bul degen sol kezdegi qýatty Qazaq handyǵynyń bolmaǵandyǵyn kórsetedi. Sondyqtan biz búgin «qazaq quldyqqa ult retinde tutas, erikti barǵan joq» dei alamyz. Álekeńniń 1903 jyly shyqqan «Istoriia kirgizskogo kraia» degen kitabyn oqyp qarasańyz, «qazaq» degen kózdiń qaidan shyqqanyna úńiledi.
Sol kitapta Álihan Bókeihanov: «Qazaqtyń miftik atasy bar, ol – Alash» deidi. Sóitip, ózderi ulttyń basyn biriktirip, táýelsiz el etetin partiia ataýyn «Alash» dep aldy.
Solaisha patshaǵa jeke-jeke rý bop kirgen qazaq quldyqtan shyǵar kezde bir ult boldyq, ony júzege asyrǵan kim? Álihan! Biz bilmeitin Álekeńniń bir qyry, mine, sol.
Ekinshiden, «óziniń ótken tarihy joq halyq halyq bolmaidy» dep, ol kisi birinshi bolyp qazaqtyń tarihyn jazýǵa kiristi.
1903 jyly, sosyn 1910 jyly «Qazaq» gazetindegi «Túrik balasy» degen atpen jazǵan Álekeńniń maqalalaryn oqyp shyǵyńyzshy. Sonda ol kisi qazaq handarynyń orys patshalarymen hat almasqandary týraly tarihi faktilerdi tizip jazyp, tipti qazaq handarynyń patshaǵa baryp, sálem berip, sóitip, olardan ataq-dańq pen shen, qymbat syi alǵandyqtaryn, sóitip, sońynda orystardyń qazaqty qarýmen emes, ataq pen aqshaǵa satyp alǵandyǵyn aitady.
– Alǵash abaitanýdy bastap ketken de osy – Álihan Bókeihanov. Bir derekterde Álihannyń Abaimen alys týystyǵy jaily aitylady. Osy qanshalyqty shyndyqqa janasymdy?
– Kóp adam Abaidyń aǵasy Qudaiberdiniń báibishesi men Álihan Bókeihanovtyń sheshesi apaly-sińlili bolǵanyn bile bermeidi. Biraq Álihan Abaidy týysy bolǵandyqtan emes, qazaqtyń ulysy bolǵandyqtan tanytý kerek dep tapty.
1904 jyly Álekeń Ombyda júrgende, elden Abaidyń qaitys bolǵandyǵy jaily qaraly habar jetedi. Esti sala ol kisi Abaidyń balalaryna hat jazady. Ol hatta Álihan Nurmuhammeduly kóp uzatpai, el aýzynda qalǵan aqynnyń barlyq shyǵarmalaryn jinap, sondai-aq qoljazbalaryn biriktirip, jinaq shyǵarý kerektigin aitqan bolatyn.
Abaidyń balalary hatty alysymen, qoldaryndaǵy maldaryn satyp, aqsha men qoljazbany Kákitaidan Álihan Bókeihanovqa berip jiberedi. Kóp uzamai, 1905 jyldyń kúzinde «Semipalatinskii listok» gazetiniń úsh birdei sanyna Álihannyń Abaidyń shyǵarmashylyǵy jaily kólemdi maqalalary shyqty.
Dál osyndai Abai jaily bir kitapqa júk bolarlyq dúnieni qysqa da nusqa etip syiǵyza bilgen basqa maqalany men ekinshi kezdestirgenim joq. Abaidy Eýropanyń Gete, Bairon syndy alyp aqyndarymen salystyryp, baǵa beredi. Sol maqalasynyń sońynda Álihan onyń Abaidyń nemere inisi Kákitai Ysqaqulynyń kómegimen jazylǵandyǵyn aita kele, endi aqynnyń shyǵarmalar jinaǵynyń taiaý ýaqytta imperatorlyq Reseidiń Geografiia qoǵamynyń Batye Sibir bóligine qarasty Semei bólimshesinen shyǵatynynan jurtshylyqty qulaǵdar etip ótedi.
Biraq kóp uzamai Dýmaǵa sailaý bastalyp ketti, odan keiin Álekeńniń ózi qýdalaýǵa tústi, sol sebepti ol jinaqty Semeiden shyǵarýǵa ruqsat bermegen bolar, áiteýir, qamaýǵa alynǵan kezinde Álihannyń portfelinde Abai óleńderiniń jinaǵy qoljazba kúiinde bolypty.
Álihan Nurmuhammeduly ózi tergeýge alynǵanda, sol qoljazbany qurtyp jibermesin dep sotqa aryz jazady.
«Men tutqyndalǵanda, portfelimde qazaqtyń uly aqyny Abai Qunanbaev óleńderiniń qoljazbasy bar. Onyń quny – 5000 rýbl». Bireý-mireýdiń koly tiip, qurtyp, órtep jibermesin dep qoljazbanyń qanshalyqty qundy ekenin ádeii jazǵan.
Aqyrynda 1906 jyldyń 30 sáýirinde ol kisi Dýmaǵa sailaýshy bolyp sailanǵannan keiin, zań boiynsha ony qamaýdan shyǵarýǵa májbúr boldy. Sosyn Dýmaǵa depýtat boldy da, Stolypin úkimetine qarsy kúres bastaldy sol tusta.
Sóitip, Álekeń biraz keshikse de, Semeiden shyǵara almaǵan Abaidyń tuńǵysh shyǵarmalar jinaǵyn patsha úkimetimen, 1909 jyly sol tustaǵy Stolypin bastaǵan Reseidiń reaktsiiashyl úkimetimen eregisip júrip, Sankt-Peterbýrgten bir-ak, shyǵardy.
– Álihan Bókeihanovtyń ataqty Bókei ordasynyń hany tuqymynan shyqqanyn, qazaqtyń Táýelsizdigin kóksegen Alash partiiasynyń kóshbasshysy ekendigin bile tura, kópke deiin Keńes úkimetiniń ózi oǵan tisin batyra almady.
Ol kisini 15 jyldai Máskeýde myrzaqamaqta ustady. Sonda bolshevikterdiń ózderi úshin «qaýipti» adamdy birden atyp tastaýǵa tegeýrini jetpedi me?
– Álihan han tuqymy bolǵanda da, eseptep qarasaq, Shyńǵys hannyń 23-urpaǵy eken.
Tórelerdiń, negizinen, sol Shyńǵystan taraǵan urpaq ekeni daýsyz ǵoi. Al bai dese, han urpaǵy dese, tóbe shashy tik turatyn bolshevikter nege Álihandy birden atyp tastamady degenge kelsek, bolshevikter – marksister, Álekeń sol Sibir aimaǵyna marksizmdi nasihattaǵan birden-bir adam bolǵan. Sol úshin Álekeńdi Máskeýge alyp kelgen de – Leninniń ózi. Lenin de, onyń úzeńgilesteri de Álihan Bókeihanovty ult kósemi retinde, saiasi tulǵa retinde syilaǵan.
Sondyqtan sondai adamdy birden atyp tastaýǵa olardyń moraldyq qaqysy bolmady. Ondai kósemin birden atyp tastasa, eli kóterilip ketpei me?
Álekeńdi Máskeýge alyp ketkendegi birinshi sebep ol kisini, eń aldymen, eliniń esinen shyǵarý kerek boldy.
Ekinshiden, onyń izin basqan úzeńgilesteriniń kózin joiyp, sosyn úshinshi kezekte baryp Álihan Bókeihanovqa aýyz saldy.
Ony tek Stalin ǵana atýǵa buiryq shyǵardy. Sebebi Stalin kezinde qaraqshy bolǵan adam, sondyqtan bilik basyna kelgenimen, ne marksizmge, ne leninizmge senbei, tipti biliktegi ózine qarsy shyǵady degen úzeńgilesterin de qyryp tastady.
Álihannyń jerlengen jerin de uzaq ýaqyt qupiia ustap kelgen sebebi – Keńes úkimeti kózi tirisinde ol kisiden qanshalyqty qoryqsa, onyń arýaǵynan da sonshalyqty qoryqty.
Shyndyǵynda, ol kisiniń súiegin de qaldyrmai otqa órtep, kúlin ǵana shashyp jibergen. Áigili «Donskoi ziratyna» baryp, direktorymen jolyqqanymda, ol kisi osy shyndyqty moiyndady.
Endigide ony jasyrýdyń ne quny qaldy?
Iaǵni, repressiia kezinde 5myń adamdy atyp tastap, krematoriige órtegen de, álgi jerge kúlin tógip otyrǵan. Áitpese, 5myń adamnyń súiegi alaqandai jerge qalai syiady?..
– Qarap otyrsaq, qaita sol Máskeýde otyryp ol kisi eldegi Ahań, Jaqań syndy inilerimen bailanysyp, bostandyqtaǵydan eki ese artyq iri ister atqarǵan siiaqty. Bul ol kisiniń ózine tóngen qaterdi sezingendiginen be, álde basqa da sebepteri bar ma?
– Ol kez, birinshiden, Álekeńniń saiasi qairatker retinde ábden pisip-jetilgen tusy bolatyn. Álekeńniń «otsenshik zemli» degen taǵy bir mamandyǵy bolǵan.
Sol boiynsha ol kisi Qazaqstanǵa jasalǵan tórt ekspeditsiiaǵa qatysyp, óz elin bes saýsaǵynyń salasyndai, óziniń týǵan balasyndai bilgen. Qazaqstannyń qai túkpirinde qandai buta ósip, qai jerdiń mal ósirýge qolailylyǵyn, bylaisha aitqanda, aýyl sharýashylyǵyn da, mádenietin de, ádebietin de túgel zerttep shyqqan.
1908 jyly Sankt-Peterbýrgte shyqqan «Sibirskie voprosy» gazetine jazǵan maqalasynda: «Qazir Qazaqstanǵa kóship kelip jatqan kelimsekterdiń kóbi mal sharýashylyǵymen ainalysa bastady. Sonda olar sol úshin kelip jatyr ma? Qazaq dalasy belgili bir mólsherde mal asyraýǵa jaraidy, alaida ol maldyń sany Qazaqstanda qazirdiń ózinde jetkilikti. Onda kelimsekter Qazaqstanǵa nege qajet?» dep jazady.
Ol kisi sondai-aq qazaq dalasyn kóktemde qulpyryp, kúzde jalmaýyz kempirdei qorqynyshty keiipke enetinin aityp, ádeii kelimsekterdi qorqytady.
Bul – tek úrkitý ǵana emes, astarly shyndyq ta. Sebebi qazaq jeriniń tek ústińgi qabaty ǵana qunarly, sondyqtan ony jyrtsa, astyńǵy jaǵynan ýdyń jelmenen ushyp, dalanyń qunarsyz shólge ainalatynyn ǵalym sol kezde bilgen.
Al biz bul shyndyqqa tyń jerdi igerýdiń zardabyn ábden tartqannan keiin ǵana kóz jetkizdik. Qazaqtyń jeri úshin qanshama ter tókken, tipti tilimdei jerdi de ózgege bermeýge janushyra shyryldaǵan tulǵa da osy – Álihan. Sankt-Peterbýrgte, Ombyda, Orynborda, Semeide shyǵyp turǵan basylymdarǵa oryssha, qazaqsha maqalalar jazyp, «Ei, qazaqtar, 15 desiatina jerden alýshy bolmandar! Qala bolam dep qutyrmańdar! Jersiz qalasyndar! Orys nege jerdi bulai bólip, qazaqty jarylqap jatyr? Óitkeni qalǵan jerdiń barlyǵyn alyp qoiyp, óz kelimsekterine bermek. Sondyqtan ázirge qala bolýǵa qumartpai, kóshpendi bolyp qalý arqyly keń-baitaq jerińdi saqtap qal» dep shyryldady ol.
Bul – kósemniń sózi ǵoi! Álekeń óz týǵandarynyń arasynda otyrǵanda, únemi «qazaq áli esi kirmegen bala siiaqty: ony erkeletip qolyńa kóterseń, tósińe shaptyrady» dep aityp otyrady eken.
– Álihan aǵamyzdy zertteýshi alashtanýshy ǵalymdardyń biri de biregeii Aigúl Ismaqova ol kisiniń aýylsharýashylyq salasyndaǵy eren eńbeginiń zerttelmei jatqanyn aityp, sondai-aq talai jyldan beri osy Almatydaǵy Qazaq ulttyq agrarlyq ýniversitetke Álihan Bókeihanov esimin bergize almai kele jatqanyn aityp edi. Osyǵan ne kedergi dep oilaisyz?
– Ras, Álekeńniń búginde bul qyrynyń zerttelmei jatýynyń birneshe astarly syry bar.
Sonyń eń sumdyǵyn aitaiyn, kezinde Álekeńniń bul eńbegin aýylsharýashylyq ǵalymdary urlap, ózderi jańalyq etip te ashqan. Sondyqtan kóp urlyqtyń beti ashylyp qalmai ma?
Álekeń Sergei Parfirevich Shvetsov degen kisimen birge 1903 jyly Sibir temirjoly boiyndaǵy qazaqtardyń qoi, iri qara, mal sharýashylyǵyna aralasqan.
Sol kisi 1928 jyly Álekeń týraly jazǵan minezdemesinde bylai deidi: «Álihan qazaqtyń jylqysy jaily birneshe ocherk jazyp qaldyrdy. Buryn-sońdy ol jaily eshqandai zertteý bolǵan emes». Meniń qazir taba almai júrgenim – sol jylqy jaily ocherkter.
– Ómirbaianyna kóz júgirtsek, «Álihan Bókeihanov masondyq uiymǵa múshe bolǵan» degen joldardy kóremiz. Osy masondyq uiym degendi, shyny kerek, kóbimiz jete túsinbeimiz, jaǵymsyz jaǵynan qabyldaimyz. Álekeń nege sol uiymǵa múshe boldy, álde ol májbúrlik pe, bolmasa sodan qazaqqa qandai da bir keletin paidany kórdi me?
– Dýma Álekeńniń úmitin aqtamady. Partiialardyń birligi de bolmady. Sondyqtan osy tyǵyryqtan shyǵatyn joldy izdegen ol kisi masondyq uiymǵa múshe boldy.
Masondyq uiym – ol saiasi partiia emes, odan da joǵary saiasi qurylym bolatyn.
Masondar óziniń tamyryn sonaý ejelgi «erikti tas qashaýshylar uiymy» dep atalatyn evreilerdiń uiymynan alatyndyqtan shyǵar, oǵan úrke qaraityny. Biraq 1906 jyly Reseide qaita jandanǵan masondyq aǵym aldyna tek bir maqsat qoidy, ol – samoderjaviialyq Resei úkimetin qulatý.
Álihannyń oǵan múshe bolǵan sebebi – qazaqqa qara shańyraǵyn qaita alyp berý boldy. Biz Álihan Bókeihanovty tek Qazaqstan kólemindegi ǵana emes, búkilreseilik kontekste qarastyrýymyz kerek.
Qazaqty ásker qataryna alý kerektigin aityp, másele kótergen osy Álihan Bókeihanov bolatyn. Nege? Sebebi qazaq qaityp atqa otyrsa, orys áskeriniń quramynda júrip soǵysý ádisterin meńgerse, onda ol táýelsiz memleket bolǵanda, eń kerek nárse emes pe? Til, dilmen qatar, táýelsiz elde ásker de bolýy qajet qoi.
Sol 1916 jyly Álekeń Atyraýǵa barǵanda, adailar «O, bizdiń hanymyz keldi» dep qarsy alsa kerek. Sonda Álekeń tyiyp tastap, kerisinshe, «Kóteriliske shyqpańdar, tekke qyrylyp qalasyńdar, odan da 19 ben 43 jas arasyndaǵy azamattardy áskerge jiberińder, el-jer kórip, soǵys tásilin meńgerip qaitady» degen eken.
Bul – keremet kóregendik.
Ózi de sol soǵysta maidan dalasyn aralai júrip, qazaqtarǵa, «Shyraqtarym, bir jerde jinalyp júrmender, bir snariad tússe, báriń qyrylyp qalasyńdar. Ózderiń minip barǵan jylqylardy jep qoidyńdar, erteń jylqy qalmasa ne isteisińder? Odan da orys jaýyngerleri qara nan jese, soǵan úirenińder. Sosyn mundaǵy jezókshelerge qaramańdar. Merez degen aýrý juqtyryp, elge indet aparasyńdar» dep, aman qalý joldaryn, soǵysta durys júrip-turýdyń amaldaryn aityp, lektsiia oqydy. Keiin sol soǵystan qaitqan jigitterden Alash atty áskerin qurdy.
– Siz Álihan Bókeihanovtyń 15 jyl myrzaqamaqta turǵan Máskeýdegi páterinde bolypsyz. Omby, Orynbor, Sankt-Peterbýrg muraǵattaryn da túgel aqtarǵan ekensiz. Álihandai ulyǵymyzdy «ólgen» jerinen tiriltip, óshkenin jaqqan sizdi bul taqyrypqa alyp kelgen qandai kúsh?
– Bul – meniń 20 jylǵy eńbegimniń jemisi. 1990 jyldary Qazaq memlekettik ýniversitetin bitirgen soń, Ádebiet institýyna jumysqa ornalastym. Sizderge ótirik siiaqty kórine me, biraq shyndyǵynda, sol kezden beri bir kúnimdi Álekeńniń eńbegin oqymai ótkizgen emespin.
Reseidiń barlyq kitaphanalary men muraǵattaryndaǵy materialdarǵa tapsyrys beretin múmkindigim bar. Tipti solai elektrondy kitaphananyń kómegimen-aq talai qundy dúnielerge qol jetkizdim.
Alǵash Álekeńniń maqalalaryna ushyrasýyma sebepker bolǵan – Úshkúltai Sýbhanberdina apamyz.
«Qazaq» gazeti jaily kitap jazyp júrgende, bir kúni maǵan qońyraý shalyp: «Sultanhan, men myna jerden Qyr oǵly degen búrkenshik atpen jazylǵan maqala taýyp aldym, osy Álihandiki emes pe?» dedi. Bul aqparǵa eleń etip, shynynda da, qarap otyrsam, keiin A.N., Á.N. dep te qol qoiǵan eken kei jerlerde. Qazbalai kele, taǵy onyń Qarqaraly oiazy, Toqyraýyn bolysy degen jerin de taptym. Bul qai jer – ol Álekeńniń týǵan topyraǵy. Osylaisha, búrkenshik esimderi arqyly Álihan Nurmuhammedulynyń áli eshkim zerttemegen bas-aiaǵy 12 maqalasynyń syry ashyldy.
Ekinshi, 1906 jyly Ombyda shyqqan «Stepnoi pioner» degen gazetke jariialanǵan jańa maqalalaryn tabý da maǵan úlken olja boldy. Ol jerde Álekeńniń Stolypindi jermen-jeksen etip synaǵan 25-ke jýyq maqalasy bar. Bul da – buryn esh jerde jaryq kórmegen tyń dúnieler.
– Alash dep ótken arysymyzdyń búgingi urpaǵynyń orystanyp ketkeni janymyzǵa batady. Alaida oǵan olar kináli emes, taǵdyr taýqymeti ǵoi. Siz olarmen bailanysyp turatyn shyǵarsyz?
– Bókeihanov tegin alyp qalý olar úshin aýyr da azapty boldy. Eń aldymen, Álekeńniń uly Sergei kezinde Jezqazǵanda mol tabiǵi qor jatqanyn zerttep, sony igerý kerek ekendigin aityp, alǵash Máskeýde baiandama jasaǵan.
1938 jyly Máskeýde KSRO Ǵylym akademiiasynan «Bolshoi Djezkazgan» degen qalyń kitap shyqqan. Mine, sonyń birinshi betinde osy baiandama tur. Sol baiandamadan keiin KSRO Ǵylym akademiiasy Jezqazǵandy igerýge aqshany tókken. Eń alǵash basshy bolǵan da – sol Sergei.
Biraq 1937 jyly ákesi atylyp ketken soń, ony da ornynan bosatyp, qýǵynǵa ushyratqan. Sol Sergei óte qaiǵyly jaǵdaida qaza bolǵan, biraq qalai qaitys bolǵanyn biz áli kúnge bilmeimiz.
Áiteýir, Reseimen eki ortada «elge qalai oralsam eken?» dep sergeldeń keshýmen ketkeni belgili. Onyń Máskeýde báibishesi men Evgenii atty uly qalǵan. Men sol kisimen, Evgenii Sergeiuly Bókeihanovpen, 1992 jyly, 1994 jyly eki ret kezdesip, úiinde boldym.
Qazir ol kisiniń Petr esimdi uly bar. Osy taiaýda Sankt-Peterbýrgke barǵanymda, men Álekeńniń shóberesi Petrdiń Resei ishki ister ministrligindegi qylmystyq isterdi tergeýge qatysty kandidattyq dissertatsiiasyn qorǵaýyna katystym.
Bókeihanovtar áýleti áli de ǵylymnyń sońynda, biraq elden habar úzip qalǵan. 1992 jyly Álihan Bókeihanovtyń týǵan jeri Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵai aýdanynda Alashtyń úsh birdei arysy – Álihan Bókeihanov, Álimhan Ermekov, Jaqyp Aqbaevtyń mereitoiyna Evgenii uly Petrmen kelgen.
Sonda baryp olar atamekenderiniń aýasyn jutyp, at minip, atalarynyń halqy úshin qandai uly tulǵa bolǵandyǵyn shyn sezindi. Sol kezde ǵana ózderiniń ulynyń urpaǵy ekendikterine kózi jetken.
– Eli úshin osynsha eren eńbek etip eńirep ótken, tipti sońynda kúli de qalmai janyp ketken osyndai uly tulǵany biz qazir qalai baǵalap júrmiz? Baraholka bazary jaqta eshkim bilmeitin tar kósheni sondai úly tulǵaǵa berý, kerisinshe ony mazaq etken siiaqty emes pe?
Elorda men Almatynyń tórinen Álihan Bókeihanov atyna dańǵyl berip, oqý ornyna atyn qoisaq, abyroiymyz asqaqtamai ma? Olai bolsa, nege olai etpei otyrmyz? Ne kedergi?
– Kezinde Aerodromnaia kóshesin sol kisiniń atyna bergende, men de dál osylai onyń aǵattyk, tulǵaǵa jasalǵan qiianat ekenin ákimdiktegi azamattarǵa túsindire almai-aq qoiǵanmyn.
Sebebi ol kezde sol alaqandai kóshege Bókeihanov esimin bergenderdiń sanasyndaǵy Álihannyń orny da sondai ǵana kólemde bolatyn. Demek, qoǵamnyń kózin ashý kerektigine meniń kózim anyq jetti.
Al qadirin bilgenge Álihan Bókeihanov – adamzat tarihyndaǵy óte sirek kezdesetin sanaýly tulǵalardyń biri. Onyń deńgeii Mahatma Gandi, Atatúrikten esh kem emes. Alaida ókinishtisi – bizdiń óz baǵymyzǵa týǵan, ózimiz úshin qurban bolǵan tulǵany sol deńgeide baǵalaýǵa óremiz jetpei jatyr.
Áńgimelesken, Máriiam ÁBSATTAR
«Alash ainasy». 2010 jyl.
