Dalanews.kz «Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha Djordj Vashington ýniversitetinde bilim alyp kelgen geograf, geografiia ǵylymynyń kandidaty Kenenbai Mámbetalievti sózge tartqan edi.
Qazirgi ýaqta turalap qalǵan týrzimdi, Qazaqstanynń týrizm salasyn qalai damytýǵa bolady? Tyń ideia, jańa usynys, jańa pikir. Oqyp kórińizder, oqyrman, marhabat!
- Qazaqstan álemdegi jer kólemi jaǵynan ondyqqa enetin eldiń biri retinde týristik potentsialy orasan dep maqtanamyz. Osyǵan qaramastan elimizde týrizm salasy nege damymai otyr?
- Kez-kelgen memleket belgili bir salany damytý úshin onyń bolashaqtaǵy damý josparyn arnaiy strategiialyq qujat arqyly aiqyndaidy. Bul qujat memlekettik organdar, sala ǵalymdary jáne osy salaǵa qatysty múddeli taraptardyń barlyǵynyń qatysýmen jasalýy mindetti.
Osy turǵyda men elimiz táýelsizdik alǵannan keiingi qabyldanǵan barlyq týrizm baǵdarlamalary men kontseptsiialaryn AQSh týrizm salasynyń ǵalymdarymen birge tolyqqandy zerttedik.
Sondaǵy anyqtaǵanymyz, bizdegi týrizmdegi kóptegen baǵdarlamalar men kontseptsiialarda naqty bir ǵylymi zertteýlerdiń nátijesin paidalanbaǵan.
Tipti sońǵy 2017 jyly qabyldanǵan 2023 jylǵa deiingi Týrizm Kontseptsiiasynda da eldiń týristik áleýeti durys zerttelmegen.
Zertteýimizdiń nátijesinde Kontseptsiia avtorlary týrizmdi jete túsinbegen, ǵylymi saýaty kúmándi jáne eldiń ekonomikalyq, geografiialyq jaǵdaiynan múldem habary joq degen qorytyndyǵa keldik. Iaǵni, bul jaǵdaida týrizmniń damýy týraly sóz aitý artyq.
- Elimizdiń 2023 jylǵa deiingi týrizm damý Kontseptsiiasyna kúmán keltirerliktei qandai dálelderińiz bar?
- Qazaqstannyń 2023 jylǵa deiingi týrizm damý kontseptsiiasy senimsiz aqparattar negizinde jazylǵan.
Mysaly, Kontseptsiiada týrizmdi damytýǵa qiyndyq týdyratyn negizgi sebepterdiń biri retinde:
“týrizm salasynda bilikti kadrlardyń, onyń ishinde akademiialyq bilim sipatynyń jetispeýshiligi, bilim baǵdarlamalarynyń eńbek naryǵynyń talaptarynan, óndirister qajettilikterinen, jumys berýshilerdiń kútýinen birshama alshaqtyǵyn” atap kórsetedi.
Olar osy málimetti qaidan alǵan, qandai aqparattarǵa súienip jasaǵan?
Eger Kontseptsiia avtorlary týrizmde qyzmet kórsetetin basqa mamandyq ieleri men týrizm mamandyǵy boiynsha bitirgen mamandardyń protsenttik úlesin kórsetse, joǵarydaǵy informatsiianyń shynailyǵyna keliser edik.
Al Kontseptsiia avtorlary týrizmniń damymaýyna basty kemshilikter retinde mamandyq berý mekemelerin negizsiz aiyptai salǵan. Bilim jáne Ǵylym ministirligi osy aiyptaýǵa resmi túrde jaýap beredi dep senemiz.
-Kontseptsiia avtorlarynyń eldiń geografiialyq jaǵdaiynan habary joqtyǵyna qandai dálelińiz bar?
- Kontseptsiiada “Kempingtik týrizm, avtotýrizm jáne karavaning” týrizmin damytýdy josparlaǵan. Avtorlardyń aitýynsha osy salany damytý bizdiń elimiz úshin óte qolaily-mys. Sebebi týrizmniń osy túri barlyq maýsymda (vse sezonnyi) dami beredi deidi.
Osy aqparat logikaǵa sáikes kele me?
Elimizdiń keibir aimaqtarynda qys mezgilinde tabiǵat aiasynda serýendeý turmaq, jumys pen úidiń arasyna qatynaý muń bolady emes pe?
Sýyq kúnderi respýblikadaǵy mańyzdy qalaaralyq trassalar da jabylady. Barshanyń qatty sýyqta kóptegen mekemeler jumysyn toqtatatynyn bile tura, avtorlardyń qysqy mezgilde de saiahat josparlaýy kúlki shaqyrady.
Elimizdiń tabiǵat jaǵdailaryn eskermegenine qarap kontseptsiia avtorlarynyń geografiialyq bilimine kúmándanamyn.
-Sonda elimizde “kempingtik týrizm, avtotýrizm jáne karavaning” týrizmin damytýǵa múmkindik joq pa?
- Dál qazirgi kezde bizde týrizmniń osy túrin damytýǵa qajettilik te, múmkindik te joq. Men aitar edim, bul bólim Germaniia, Qytai jáne Reseidiń týrizmin damytýǵa arnalǵan siiaqty.
Sebebi Kontseptsiiada sol memleketterdiń áleýeti týraly málimetter berilip, Qazaqstannyń áleýeti nazardan tys qalǵan.
Elimizge barlyq sheteldik týrister óz kólikterimen kelmeitini belgili.
Mysaly, Avstraliia men Amerika, Eýropa jáne Aziianyń damyǵan memleketterinen keletin týrister óz kólikterimen kelmeidi.
Al, elimizde týristerge kólik quraldaryn arendaǵa bere alatyn ortalyqtary bar ma? Bolsa qansha avtoortalyq bar?
Jalpy týrizmniń bul salasyna kez-kelgen kólik jaramaityndyqtan, arnaiy avtokólikter qajet. Al, TMD kóleminde óz avtokólikterimen keletin týristerdiń kóligi buzylǵan jaǵdaida tehnikalyq kómek beretin qansha ortalyq bar?
Qazirgi tańda týrizmniń bul túrine ulttyq deńgeide kóńil bólýge áli erte, sebebi bizde birinshi kezekte týrizmniń daiyn turǵan nysandardyń kópshiligi bos tur.
Osy nysandar paida ákelýi úshin qajetti týristerdi áli tartqan joqpyz.
Alys shetelden keletin týristerdiń sany on bes-jiyrma millionnan asqannan soń ǵana týrizmniń osy túrin damytý týraly aitýǵa bolar. Al qazir, avtotýrizm, karavaningti qolǵa alýdan buryn, elimizde sol kólikter júretin joldardyń sapasyn retke keltirgen jón.
-Kontseptsiiada logikaǵa sáikes kelmeitin tustar retinde taǵy da qandai dáiektemelerińiz bar?
Kontseptsiiada týrizmniń 12 salasyn damytý josparlanǵan.
Osynshama kóp baǵytty bas-aiaǵy birneshe jyldyń ishinde ulttyq deńgeide qalai damytpaq?
Mysaly, “Meditsinalyq týrizm” bóliminde avtorlar meditsina salasy boiynsha basqa memleketterdiń lider ekendigin moiyndaidy. Solai bola tura, Qazaqstanda jasalǵan nebári 40 júrek pen 5 ókpe transplantatsiialaý operatsiialaryn úlken jetistik retinde qarastyryp, osy eldermen meditsinalyq týrizmdi salasynda básekege túspek.
Árine, bir operatsiianyń ózi úlken jetistik. Osy kezde taǵy suraq týyndaidy, joǵaryda atalǵan operatsiialar qansha patsientke shaqqanda sátti jasalyp otyr?
Eger avtorlar Kontseptsiiada sońǵy bes jyldyń statistikalyq derekterin paidalandy desek, jylyna bir transplantatsiia jasaý bizdiń meditsinanyń joǵary dárejede ekendigin aiqyndaidy ma?
Otandyq meditsina el azamattaryn emdep bolyp, basqa eldiń azamattaryn emdeý jaǵdaiyna jetti me? Erteń sheteldik týristerdi emdeý sátsiz bolǵan jaǵdaida Qazaqstannyń álem aldyndaǵy bedeli ne bolady?
Sátsizdikke ushyraǵan klienttiń qorǵaýshylary halyqaralyq nemese jergilikti sottarǵa júgingen jaǵdaida Týrizm Komitetiniń róli qandai bolady?
Osyndai kezde Týrizm Indýstriiasy Komiteti qanshalyqty jaýapkershilik arqalaidy? Taǵy bir másele, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Is basqarmasynyń aýrýhanasyn meditsina týrizmin damytýǵa paidalanýdy josparlaý qanshalyqty qisyndy? Osy turǵyda Densaýlyq saqtaý ministirliginiń oiyn bilý mańyzdy dep oilaimyn.
- Mádeniet jáne Sport Ministirliginiń veb saitynda Qazaqstannyń 2025 jylǵa deiingi damý baǵdarlamasynyń “Jobasy” júktelgen eken. Bul 2023 jylǵa týrizm damýy Kontseptsiiasyn iske asyrý úshin jasalǵan baǵdarlama “Jobasy” ma álde osy Kontseptsiianyń oryn almastyratyn jańa baǵdarlama ma? Ol týraly ne aitasyz?
- Negizi, týrizm damýynyń 2023 jylǵa deiingi Kontseptsiiasy qai jylǵa arnalǵany túsiniksiz, sebebi osynda 2025 jyly kútiletin nátijeler de júr.
Jalpy bul týraly Týrizm Indýstriiasy Komitetinen suraý kerek shyǵar, bul baǵdarlama “Jobanyń” ne nárse ekenin.
Bir sholyp shyqtym, jumys tipti pikir berýge jaramsyz.
Álem elderiniń týrizm salasynda jetken jetistikterin baiandaityn jáne aǵylshyn tilinde “Fun facts” deidi ǵoi, osyndai aqparattardy jinaqtaǵan júz elý alty betten turatyn eńbek!
Osy “Baǵdarlama Jobany” jasaǵan adamdardyń ózi ishinde ne jazylǵanyn tolyq aityp bere almaityn shyǵar dep oilaimyn. Osyǵan deiingi jariialanǵan aqparattardy túrlendirip jáne sheteldik týrizmdi taldai otyryp qaita jazyp shyǵypty.
Qazaqstan týrizmin damýyna úles qosa almaidy! Aldyna kelgen qujattyń sapasyn teksermesten qabyldaǵanyna qarap, Úkimetke de týrizm salasynyń bolashaǵy báribir ekenin baiqaimyz.
- Elimizdiń saiasaty týrizmniń damýyna qolaily ma? Saiasat pen týrizm ekeýiniń qandai qarym-qatynasy bar jáne olardy jeke dara qarastyrýǵa bolady ma?
- Týrizm bul tikelei saiasattyń yqpalymen ósip órkendeitin sala. Qazir bizdiń bilik týrizmge óte qolaily jaǵdai jasap otyr. Ókinishtisi osy jaǵdaidy týrizm salasyna jaýapty mekemeler tiimdi paidalana almai otyr.
Álemniń biraz elderinde bizdiń bilik tárizdi týrizmdi qoldap jatqan joq.
Jaǵymsyz saiasattyń áserinen týrizm salasynan túsetin tabystan aiyrylyp jatqan memleketter de bar.
Mysaly, birneshe jyl buryn AQSh-tyń prezidenti ózgergenin bilesizder. Jańa prezident AQSh-tyń qaýipsizdigi maqsatynda jeti musylman eldiń týristeriniń elge kirýine ýaqytsha tiym jasady.
Al bul AQSh ekonomisteriniń deregine qaraǵanda, eldegi týrizm salasynda bailanysty 40 000 jumys ornyn joǵaltý men milliardtaǵan dollar tabystan aiyrylý arqyly negativti áseri etipti.
Osy saiasattan keiin AQSh týrister kóp keletin memleketter arasynda Frantsiiadan keiingi ekinshi orynnan da túsip qaldy. Osy tyiym arqyly AQSh álemdegi musylman týristerden, tipti Eýropanyń damyǵan memleketteriniń azamaty bolyp sanalatyn musylman týristerden de aiyrylyp otyr.
Tipti keibir Eýropanyń damyǵan memleketteri óz azamattaryna AQSh-qa barmaýǵa keńes berip, ulttyq týristtik portaldarynda AQSh-ty týristerge qaýipti elder sanatyna engizip qoiǵan.
Sonymen birge, konservativti memleket, Saýd Arabiiasy buryn elge tek qana musylman týristerdi qabyldaityn. Qazirgi Taq Murageriniń saiasaty boiynsha (musylmandardyń dini kieli jerlerinen basqa aimaqtarǵa), barlyq týristerdiń elge erkin kirýine ruqsat berýde. Osy arqyly Saýd Arabiiasy munai taýsylǵannan keiingi kezeńde de ekonomikalyq damýdy tómendetpeýdi qazirden bastap qolǵa alýda.
Osy is-áreketterdiń barlyǵynan týrizmge saiasattyń tikelei yqpalyn kórýge bolady. Al bizde saiasi jaǵdaidyń qolailylyǵyna qaramastan Týrizm Indýstriiasy Komiteti týristik potentsialdyń joǵary múmkindikterin paidalana almastan salany tiisti dárejede damyta almai almai otyr.
- Sizdiń oiyńyzsha elimizge sheteldik týristerdi tartý úshin ne isteý kerek? Qandai sharalar atqarsaq elge týristerdi kóptep tarta alamyz?
- Eń birinshi, týrizmniń qandai túrlerin damytý qajettigin anyqtaý kerek. Sheteldik týristerdiń basym bóligi tabiǵat aiasynda (ulttyq parkter, ulttyq saiabaqtar men qoryqtar jáne t.b) bolýdy unatatynyn eskerýimiz shart.
Ekinshiden, qai eldiń týristterin tartý el ekonomikasyna paidaly ekenin anyqtaý qajet. Kontseptsiia avtorlary elimizge keletin týristerdiń basym bóligi TMD memleketterine tiesili ekendigin, olardyń Resei, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstannan ekenin atap kórsetken. Men aitar edim, olar bizdiń ekonomikaǵa jumsaǵan qarjysynyń biraz bóligin qaitadan ózderi alyp ketedi. Bul týristerden elimizdiń ekonomikasy aita qalarlyqtai paida kórmeidi.
Sondyqtan bizge Avstraliiadan, AQSh, Eýropa jáne Aziiadaǵy damyǵan elderden keletin týristerdi tartý mańyzdy.
Úshinshiden, azamattaryn elge tartqymyz keletin memlekettermen tiianaqty túrde jumys jasaý ózekti. Iaǵni, osy elderde Qazaqstan týrizmin tiimdi, arzan jáne nátijeli tásildermen nasihattaý. Osylardy ǵylymi túrde júielep, sol jospar boiynsha is-sharalardy atqarsaq jaqsy nátijege jete alamyz.
- Osy sheteldik týristerdiń kóptep kelmeýine viza máselesi kedergi bolyp jatqan joq pa? Jaqynda engizilgen “Jibek joly vizasynyń” el týrizmine áseri qandai bolmaq?
- Syrtqy Ister Ministirligi orasan jumys jasady dep aita alamyz. Olar álemniń damyǵan memleketteriniń barlyǵyna bizdiń elge kelýi úshin vizasyz rejim ornatyp qoiǵan.
Iaǵni, sheteldik týrister belgili bir merzimge deiin bizdiń elge erkin kirip shyǵa alady. Tipti jańa derek boiynsha osy vizasyz rejimge kiretin memleketterdiń sany 100 den astam. Biraq, Kontseptsiiadaǵy “pilottyq túrde viza berý ortalyǵyn ashýdy” josparlaǵanyn oqyp otyryp elge týristerdiń kelýine vizalyq kedergiler bar tárizdi sezimde boldym.
Kontseptsiia avtorlarynyń “pilottyq túrde viza berý ortalyǵyn ashý” arqyly elge qai memlekettiń azamattaryn shaqyrmaq bolǵanyn túsinbedim.
Osydan keiin ne Syrtqy Ister Ministirliginiń pálenbai elge vizasyz rejim engizdik degeni jalǵan aqparat nemese Kontseptsiia avtorlarynyń osy jumystardan múldem habary joq deýge bolady. Árine, “Jibek joly vizasy” qoldaýǵa turarlyq jańalyq. Negizinen, Qazaqstan týrizmine el ekonomikasyna salǵan qarjysynyń bir bóligin qaita alyp ketetin TMD týristterin tartý asa bir ózgeris ákeledi dep aita almaimyn.
- Kontseptsiiada 2016 jyly elge 6.5 mln týrist kelgenin habarlapty da, al 2023 jyly elge keletin týrister sanyn 5.5 mln-ǵa jetkizýdi josparlapty. Muny qalai túsinýge bolady?
- Biz týrizmdegi statistikalyq derekterine kúmánmen qaraimyz.
Al myna máseleniń anyq-qanyǵyn Týrizm Indýstriiasy Komitetinen suraýmyz qajet. Elimizdiń Premer ministiriniń veb saitynda 2016 jyly alys shetelden kelgen týristerdiń sanyn 500 myńnan sál asatynyn kórsetse, eldegi týristik firmalardyń aqparattarynda Qazaqstanǵa 700 myń shamasynda sheteldik týrist kelgenin habarlaidy.
Al, 2009 jyly Elbasymyz Dúniejúzilik Týristik Uiymnyń on segizinshi sessiiasynda sóilegen sózinde, qazaqstandyq týristik firmalardyń marketingtik zertteýlerine súiene otyryp, jaqyn jyldary elge keletin týrist sanyn 14 millionǵa jetetindigin habarlaǵan bolatyn.
Joǵarydaǵy ár túrli málimetter men Kontseptsiiadaǵy shet elge shyǵyp, qazaqstanǵa qaita oralǵan el azamattaryn da sheteldik týristerdiń sanatyna qosyp qarastyrǵanyna qarap, áli kúnge deiin tipti týristerdi sanaý tásiliniń de bir izge túspegendigin anyq baiqai alamyz.
Osyndai jaǵdaida el týrizmniń álemdik týrizmmen básekelesýi týraly pikir aitý tipten artyq.
Kontseptsiiadaǵy osyndai senimsiz aqparattar elimizde týrizmdi zertteý máselesiniń de daǵdarysta turǵandyǵyn aiqyndaidy. Salany daǵdarystan shyǵarýdyń jalǵyz joly týrizmdi zertteitin óz aldyna ǵylymi-zertteý institýtyn qurý!
- Qoldanystaǵy Kontseptsiia avtorlary ózderiniń jasaǵan eńbekterin durystyǵyn qorǵaityny anyq. Endi kimniń jasaǵan Kontseptsiiasy el týrizmine tiimdi ekenin qalai anyqtaýǵa bolady?
- Kelisemin, qysqa ýaqyt aralyǵynda, muhittyń arǵy jaǵynda otyryp jasalǵandyqtan bizdiń jasaǵan Kontseptsiia da minsiz dei almaimyz.
Ony anyqtaý úshin “Alternativti Kontseptsiiany” baspasóz betteri men internet paraqshalaryna jariialap, halyq talqysyna salaiyq, elimizdiń týrizm salasynyń ǵalymdarynyń pikirin bileiik, tipti bolmasa Ǵylym Komitetinen arnaiy eksperttik top qurylyp, qazirgi qoldanystaǵy Kontseptsiia men bizdiń jasaǵan eńbektiń sapasyn salystyraiyq.
Múddeli taraptardy tarta otyryp, artyq-kem jerlerin túzetip, básekege qabiletti týrizm qalyptastyra alatyn “Jańa Kontseptsiia” jasaiyq.
Bizdiń negizgi maqsatymyz – múddeli taraptarǵa damyǵan elderdiń Týrizm Kontseptsiiasyn jasaý tásilimen tanystyra otyryp, el týrizminiń damýyna oń áser etý. Bolashaqta taǵy da óreskel qatelikterge boi aldyrmas úshin, endigi qabyldanatyn strategiialyq qujattardy jasaýda sala ǵalymdary men múddeli taraptardyń barlyǵynyń mindetti túrde qatysýy qajettigin jetkizý.
-Ýaqyt bólip, pikirleskenińizge kóp rahmet!
Suhbattasqan, Nurtýǵan ShYǴAN
