Simvol qashanda jalpylyq sipat alady, taǵy, onyń mánin anyq túsindim degenińizben, shyǵarma iesi ony isharalap qana qoiady. Ony sózbe-sóz túsiný múmkin emes. Budan tys, simvoldyq týyndyny túsinýden ótken qiyn nárse joq. Simvol qashanda simvoldap kórsetýge paidalanǵan týyndydan joǵary turady ári beinelep turǵan nársesi aitpaqshy bolǵan nársesinen áldeqaida kóp. Sondyqtan, ony jiktep-jiliktep, kómeski mánin qýarlaǵannan góri, shyǵarmany ózimizge áser etýge talpynsaq, ony túsinýdiń senimdi jolyn tapqan bolar edik. Ásirese, Kafkaǵa kelgende, eń abzaly onyń qalamynyń yńǵaiyna júginip, dramalaryn syrtqy qubylys arqyly, prozalaryn formasy jaǵynan igerý kerek. Balań sanadaǵy oqyrmandardyń kózine túsiniksiz jaǵdailar birden túsedi. Mundai túsiniksiz jaǵdailar aityp túsindirip kórmegen máseleni tynym tappai, tabandap turyp zerttegen keiipkerlerge qatysty bolady. «Sot oryndaýshy» atty romanynda Iozef.K sottalady. Biraq ne úshin sottalyp jatqanyn bilmeidi. Ol ózin aqtaýdan jazbaidy, biraq ne úshin ekenin bilmeidi. Qorǵaýshy onyń isi qym-qýyt dep qaraidy. Sonymen birge ol súigen qyzyn, tamaqtanýdy, gazet oqýdy, sol arqyly kóńil kóterýdi de esten shyǵarmaidy. Keiin oǵan úkim shyǵarylady, biraq sot zaly tym-tyrys, ol munyń baiybyna bara almaidy. Tek ózine úkim shyǵarylǵanyn shamalap biledi, biraq qandai qylmys kesilgenin suramaidy. Keide tipti qylmys kesilgenine de kúmándanady. Ol jalǵasty ómir súredi. Kóp ýaqyt ótken soń retti kiingen, salaýatty eki adam kelip ony alyp júredi. Ol ekeýi sondai sypaiy túrde ony qala syrtyndaǵy ien jerge ákelip, basyn tasqa qoiyp óltiredi. Úkim kesilgen adam óler aldynda «it siiaqty boldym» degen bir aýyz sózdi ǵana aitady.
Budan, eger prozanyń eń kórnekti ereksheligi onyń natýraldyǵy bolsa, simvol jóninde aýyz asha almaimyz. Natýraldyq ــ túsinýge qiyn uǵym. Oqyrman onyń kóptegen shyǵarmalarynan siýjettiń tabiǵi órilip jatatynyn baiqaidy. Taǵy bir shyǵarmalarynda (ondai shyǵarmalary óte sirek) basty keiipker óziniń kez bolǵan jaǵdailarynyń barlyǵy tabiǵi ekenin baiqaidy. Munda eskeretin, biraq kózge uryp turatyn bir paradoks bar: basty keiipkerdiń keshirmesi aqylǵa syiymsyz bolǵan saiyn, oqiǵa tabiǵi óriledi. Ol adam ómiriniń qym-qýyt kúrdeliligi men sol adamnyń mańdaiyna jazylǵan ómiriniń qarabaiyrlyǵynyń arasyndaǵy kórneý alshaqtyqqa sáikes keledi. Bul Kafkanyń tabiǵilyǵy siiaqty kórinedi. Osylai qaraǵanda ǵana biz «Sot oryndaýshy» atty romanda baiandalǵan barlyq nársege shynaiy tushyna alamyz. Keibireýler «ol adamnyń basynan ótken keshirmesiniń kóshirmesi» deidi. Durys aitady. Biraq oqiǵa qarapaiym ári kúrdeli. Bul týrasynda Kafkanyń áńgimeleri anaǵurlym erekshelenip, jeke adamnyń mánimen astasady degendi aitqym keledi. Biz ókinishtiń otyna órtenip, táýbege kelgen kezimizde, ol biz úshin sóz aitady. Ol tiri, biraq, oǵan úkim shyǵaryldy. Romannyń bastapqy birneshe betinde muny sezinedi. Ol osy dúniede romandaǵy jaǵdaidy basynan keshirgen. Ol táýbege kelgen kezde oilamaǵan jerden osy jaǵdai týdy. Osyndai ǵajaptanarlyq jaǵdaiǵa ol kerisinshe, selt etpeidi. Mundai kereǵarlyqtan absýrdtyq shyǵarmanyń eń bastapqy nyshany baiqalady. Talantty jazýshy onyń rýhani tragediiasyn jarqyratyp kórsetip bere alady. Al ol muny oryndap shyǵýǵa tek paradokstik tásildiń kómegine júginedi. Maǵynasyzdyqty qaita kórsetip berý úshin ózgeshe boiaýdy oilap tabady ári kúndelikti qimyldy máńgilikti kókseýge qabiletti etedi.
Múmkin, «Qorǵan» osyndai shyǵarma bolǵandyqtan ǵana oqiǵaly teologiiaǵa ózgerse kerek. Biraq ol – áýeli júregi meiirimge shóldegen adamnyń ǵajaiyp keshirmesi. Ol – jer-jahannan patsha saraiynyń qupiiasyn izdegen, uiqydaǵy áieldiń táninen Táńirdiń belgisin izdegen adam. Kerisinshe, «Qubylý» ــ etikany aina-qatesiz beinelegen tańǵalarlyq kartina. Alaida, ol – óziniń jándikke ainalǵanyn baiqaǵan kezdegi sumdyq sezimniń týyndysy. Kafkanyń qupiiasy qos qabatty maǵynada jatyr. Natýraldyq pen ózgesheliktiń, daralyq pen jalpylyqtyń, tragediia men únemdiliktiń, absýrd pen logikanyń arasyndaǵy úzdiksiz sharpysýshylyq ــ onyń búkil shyǵarmalaryna jeli bolyp tartylǵan ári keri áser jáne maǵyna ústep turady. Absýrdtyq shyǵarmalardy túsiný úshin osyndai paradokstik tásilderdi durys tanyp, kereǵarlyqtardy jadaǵailastyrý kerek.
Áýelde bir simvoldyń eki jaǵy bolady: tanymdyq dúnie jáne sezimdik dúnie. Taǵy ekeýine birdei keletin termin kerek. Mundai termindi taýyp shyǵý ــ qiynnyń qiyny. Kóz aldyńda sát-saiyn qubylǵan mundai dúnieni túsiný úshin ekeýiniń arasyndaǵy qupiia bailanysty tabý kerek. Kafkanyń shyǵarmalarynda bir jaǵynan, kúndelikti ómirdegi qarapaiym dúnie jatady, endi bir jaǵynan tabiǵilyqtan ozǵan qasiretti dúnie jatady. Bul jerde maqalamyzdyń mazmunyna sai kelmese de, Nitssheniń «Úlken máselelerden aiaq alyp júre almaisyń» degen sózin túsindire ketetin siiaqtymyz. Adam balasynyń basynan ótkergen taǵdyrynan negizgi absýrd pen qatal ulylyq beinelenedi. Bul ekeýi bir ýaqytta ózdiginen paida bolady. Bul ekeýi kúlkili túrde ekige bólinedi. Bizdiń júregimizdiń sheksizdigin tánniń ýaqyttyq qýanyshynan bóledi. Absýrdty bolatyny, júrek tánniń menshigine tán, ol ásilinde tánniń ýaqyttyq qýanyshynan tym-tym shalǵaiǵa ozǵan. Kimde-kim mundai absýrdty beinelemekshi bolsa, sózsiz, parallel jelidegi qaishylyqtyń dinamikasynda jan bitirýi kerek. Mine, Kafka osyndai jai dúnielermen tragediiany, logika arqyly absýrdty beinelegen.
Bir akter ásireleýi az bolǵan saiyn onyń somdaǵan tragediialyq obrazynyń ilandyrý qýaty kúshti bolady. Eger ol belgili ólshemge erekshe mán berse, onyń boiynda qisapsyz úrei men qorqynysh oianady. Bul jaǵynan grekterdiń tragediiasy bizge sabaq bolady. Belgili bir tragediialyq shyǵarmada logikalyq pen natýraldyqtyń bet qalqany ishinde taǵdyrdyń qubylýy eń kórnekti bolady. Ediptiń taǵdyrdy kúni buryn boljanǵan, onyń óz ákesin óltirip, sheshesin áieldikke alatyndyǵy ǵaiyptan belgilenip qoiǵan. Dramada bas keiipkerdiń basyna keletin zulmattyń bir-birlep iske asatyndyǵy jónindegi logikalyq zańdylyq tolyq eskertilgen. Osy erekshe taǵdyr jóninde jai ǵana eskertip qoisa da, adamǵa úrei salmaidy. Óitkeni, qansha degenmen onyń ómirde bolýy neǵaibyl. Biraq, ol qoǵamda, memlekette jáne kúndelikti ómirde, sózsiz, týylatyn is retinde kóz aldymyzda paida bolsa, úreilenýimizge sebebi bolar edi. Adamnyń úreiden tula boiy qalshyldap: «bulai bolýy múmkin emes» dep qarsy sebep aitar edi, sonymen birge, toryǵyp turyp: «bulai bolýy múmkin» degen shúbásiz sengen maǵyna jatar edi.
Bul ــ grek tragediialarynyń barlyq qupiiasy nemese, tym bolmaǵanda, osy qupiialardyń bir parasy. Bul degenimiz taǵy bir jaqtan alǵanda, kereǵar tásil arqyly Kafkany anaǵurlym jaqsy túsinýimizge bolady. Jurttyń kóńilinde taptaýryn bolǵan bir ideia bar: adamdy qurdymǵa jiberetin nárseni ǵana taǵdyr dep ataidy. Alaida, baq-tálei de ainalyp ótýge bolmaityn nárse bolǵandyqtan, jańaǵy «taptaýryn tásil» boiynsha aitsa úilespeidi. Osylai bola tursa da, qazirgi adamdar ony tanyp jetse, onda ózine qaitady. Budan syrt, grek tragediialaryndaǵy yntasy aýǵan taǵdyr týraly aitsaq áńgime kóp, baiyrǵy ańyzdardaǵy eń jaqsy kóretin obrazdar da osy. Olar (mysaly, «Ýliss») asa qaterli jaǵdaida ózin qutqarady.
Qalai bolǵanda da tragediiadaǵy logikalyq pen únemdiliktiń arasyndaǵy qupiia bailanysty myqty ustaý kerek. Osylai bolǵandyqtan «Qubylýdaǵy» bas keiipker Zamza tek bir saýda agenti. Osylai bolǵandyqtan ol saýytty qońyzǵa ainalǵan, tym sirek ushyraityn sumdyq jaǵdaida, bastyq onyń jumysqa kelmegenine bola ashý shaqyra ma degen nársege ǵana alańdaidy. Oǵan tyrnaq pen murt ósedi, omyrtqasy shodyraiyp shyǵady, qarnyn jypyrlaǵan aq teńbil basady. Men, bul jaǵdai ony qairan qaldyrady, erekshe áser berýi neǵaibyl dep aita almaimyn. Qaita bul jaǵdai onyń boiynda bolymsyz qasiretti oiatady. Kafkanyń barlyq óner týyndylarynda osyndai názik paryqtar jatady. Onyń basty shyǵarmasy «Qorǵanda» kúndelikti ómirdegi nárseler basty oryndy ielegen. Ózge týyndylardan oqshaý turǵan osy shyǵarmada barlyq eńbek esh bolyp, eriksizden bárin qaita bastaidy. Munda meiirim ańsaǵan rýhtyń saqtalǵan hikmeti beinelenedi. Problemany qimylǵa ainaldyrýynan, jalpylyq zat pen erekshe zatty ushtastyrýynan ári bir uly sýretkerdiń sheberligi kórinip turady. «Sot oryndaýshy» atty romandaǵy bas keiipkerdi Shmidt nemese Frants Kafka dep ataýǵa bolady. Biraq onyń esimi – Iozef. K . Ol – Kafka emes jáne Kafkanyń dál ózi. Ol – qarapaiym eýropa adamy. Jai adam. Budan tys, ol – shynaiy ómirdegi belgili bir adamnyń tipi.
Kafka, tipti, absýrdty beinelegen kezde de osy bailanystardy qoldanady. Aqymaqtyń vannadan balyq aýlaǵan oqiǵasyn bárimiz bilemiz. Rýhani aýrýlardy emdeý jobasyna bas qatyryp otyrǵan shipager odan: «Balyq ilindi me?» – dep suraǵanda, «Naqurys neme, vannadan balyq iline me?» – degen asa dóreki jaýapqa ie bolady. Bul anekdot tym ózgeshe. Biraq ol adamdarǵa absýrdtyń nátijesi kóbinde ásire logikadan keletinin túsindiredi. Kafkanyń dúniesi – aityp jetkizýge bolmaityn álem. Adam munda kól-kósir azapqa shógedi. Vannadan balyq aýlaǵanda ol eshteńe ilinbeitinin biledi. Sondyqtan, shyǵarmada onyń negizgi printsipi boiynsha onyń absýrdtyq shyǵarmalary týraly sóz aitý kerek. Mysaly, «Sot oryndaýshy» atty romanda ol oilaǵan nátijesine jetti dep aita alamyn. Tán jeńiske jetti. Munda bári bar, únsiz qarsylyq ta bar (ol – avtordyń ózi), bári aidan anyq, biraq aityp jetkizýge bolmaityn toryǵý da bar, tipti aqylǵa syimaityn áreket erkindigi de bar. Romandaǵy keiipker óle-ólgenshe osy erkindikte ómir súredi.
Alaida dúnie onyń syrtqy beinesinen kórinip turǵanyndai tomaǵa-tuiyq emes. Shyǵar jol tabylmai tuiyqqa tirelgen ǵalamda Kafka erekshe bir úmit dúniesine bastap ákeledi. Bylai qaraǵanda «Sot oryndaýshy» men «Qorǵanda» esh sáikestik joq, biraq bir-birimen tutas. Bir shyǵarma men ekinshi shyǵarmanyń arasynda kózge kórinbeitin bailanystyń bar ekendigi baiqalady. Shyntýaitynda, bastalýy men aiaqtalýy aiyrǵysyz, quddy sheksiz jeńis siiaqty. «Sot oryndaýshy» bir suraq qoiady, «Qorǵan» ol suraqty belgili tásildermen sheshedi. Aldyńǵysy ǵylymi ádisteme boiynsha beinelep, eshqandai qorytyndy shyǵarmaidy, sońǵysy onyń jaýabyn ázirleitin siiaqty. «Sot oryndaýshy» naýqasqa diagnoz qoiady, «Qorǵan» daýalaidy. Biraq jazyp bergen dáriler esh ónimin bermeidi. Ol tek kúndelikti ómirde aýrýdy qaita qozdyrady. Ol aýrý azabyna tózýge septigin tigizedi. Belgili mánnen alǵanda (Kerkegordy oilańyzshy) bizdiń sol aýrýǵa degen mahabbatymyzdy oiatady. Jer ólsheýshi qyzmetker K. bar zeiinimen onyń janyna tynyshtyq bermegen ýaiym jóninde oilanady. Onyń jaqyndary da osy bir maǵynasyz, at qoiýǵa da kelmeitin azaptyń yqpalyna ushyraidy. Bul azap ــ quddy shyǵarmadaǵy sheksiz mahabbattyń beinesi siiaqty. Frida K.-ǵa: «Maǵan seniń janyńda bolý qajet, senimen tanysqannan beri senen aiyrylyp kórgem joq», – deidi. Osyndai hikmetti dári bizdi qurdymǵa jiberetin nársege mahabbatymyzdy oiatyp, shyǵar joly joq álemge bastaýyn úmittendiredi. Osy tosynnan kelgen «tebindilik» bizdiń barlyq kózqarasymyzdy ózgertedi. Bul ــ bolmysshyldyq ákelgen tóńkeristiń qupiiasy ári «Qorǵannyń» da týabitti qupiiasy.
«Qorǵan» siiaqty aqyry asa qatygezdikpen aiaqtalǵan óner týyndylary kemde-kem. K. – komitettiń qorǵanǵa jibergen jer ólsheýshi qyzmetkeri. Sóitip, ol qystaqqa keledi. Bir qystaq pen qorǵannyń adamdary ejelden bir-birine at izin salmaǵan. K. túrli amaldar oilap, talmai qorǵanǵa kiretin jol izdeidi. Ol kóp amaldy qoldanady. Qýlyqtardy da istetedi. Soqpaq jol izdeidi. Eshqashan renjimeidi, qaita qorǵanǵa degen ózi de baiybyna bara almaityn senim bar. Ol taraý saiyn sátsizdikke ushyraidy, biraq qaita bastaidy. Bul – logika emes, talmaityn tabandylyq. Shyǵarmaǵa bastan-aiaq ózek bolǵan tabandylyq onyń tragediialyǵyn týdyrady.
K. qorǵanǵa telefon soqqanda ar jaǵynan shýyldaq dybystar, belgisiz kúlki jáne alystan talyp jetken aiǵaidy estidi. Bul ــ jazǵy aspanda belgili bir nyshan paida bolǵany siiaqty nemese ómirimizge mán syilaǵan ymyrttaǵy kezdesý siiaqty oǵan úmit ushqynyn syilaidy. Biz bul jerde Kafkanyń erekshe qasiretiniń qupiiasyn baiqaimyz. Budan tys, biz taǵy Prýsttyń shyǵarmalarynan nemese Plotinnyń peizajdarynan osyndai qasiretke kez bolamyz, iaǵni joǵaltqan saiabaqty saǵynǵan qasiret. Olga: «Barnabastyń tańerteń qorǵanǵa ketkenin estip qatty qaiǵyrdym. Múmkin, bul – obaldy sapar. Múmkin, bul – tekke ketken bir kún. Múmkin, bul – selge ketken úmit», – deidi. «Múmkin, Kafkanyń barlyq shyǵarmalary osyndai selge ketken dúnieler shyǵar». Biraq onyń esh ónimi joq. Shyǵarmada onyń máńgilikke degen armany tym dármensiz. Osy bir tirshilik tynysyna toly mehanikalyq qurylym bizge mynadai oi salady, eger ózimizdiń kóńilimizdi kótermei, rýhani buǵaýǵa boiusyna bersek qandai nársege ózgerer edik.
«Qorǵanda» kúndelikti ómirdegi baǵynysh etikaǵa ainalady. Qorǵandaǵylardyń qabyldaýyna ie bolýy ــ K.-nyń eń úlken armany. Ol muny jalǵyz ózi iske asyra almaityndyqtan, osy «baqytqa kenelý» úshin baryn salady. Eger ol osy qystaqtyń turǵynyna ainalsa, syrttan ákelgen tólqujatynan bas tartýǵa riza (sol kezde barlyq adam ózin syrttan kelgen adam sezinedi) . Ol óziniń kásibi, otbasy bolýyn, el qatarly salaýatty ómir súrýdi oilaidy. Ol endigári eldiń tabasyna tózbeidi. Onyń baisaldy ómir keshirgisi keledi. Fridamen qalypsyz bailanysta bolýy bul jaǵynda erekshe mán alady. Eger ol qorǵandaǵy mansaptynyń qyzymen tanysyp, ózine jar etken bolsa, onda ol qyzdyń ótken kúnderiniń sebebinen bolar edi. Ol qyzdan ózi qajet etken nárseden de artyq dúnie paidalanady. Sonymen birge, qorǵannyń nazarynda qandai nárseniń eshqashanda jetpei turatyny onyń kókeiinde sairap turady. Kerkegordyń Regine Olsenge degen erekshe mahabbatyn oilap kórińizshi. Olardy jalmaǵan ottyń alapat kúshi olardyń dostary men jaqyndaryn da qurtady. «Qorǵandaǵy» osy bir qystyrma epizod baqytsyz qatelikke urynady, iaǵni táńirge tiesili bolmaǵan nárse Táńirdiń menshigine tiedi. Biraq Kafka úshin bul qatelik emes. Qaita ýaǵyz jáne «tebindilik». Ol Táńirge tiesili bolmaǵan eshqandai nárseni alyp shyqqan joq.
«Úmit» degen sózdi bul jerde aitý esh kúlkili emes. Kerisinshe, Kafka baiandaǵan jaǵdailar qansha toryǵýshylyqqa toly bolǵan saiyn, úmit sonsha kúsheiedi. Shyntýaitynda, «Qorǵan» absýrdty bolǵan saiyn, ondaǵy shielenisken jaǵdailar barynsha qasiretke ainalyp, oǵan aitar ýáj tappaisyń. Alaida, biz bolmysshyldyq oilaý júiesiniń paradoksine eriksiz júginemiz. Kerkegordyń aýzymen aitylǵan sózdi mysalǵa keltirsek: «Sózsiz, biz adamdar arasyndaǵy úmitti joisaq qana shynaiy úmitke qol jetkizemiz». Bul sózdi: «Sózsiz, «Sot oryndaýshyny» jazǵannan keiin ǵana, «Qorǵandy» jazýǵa bolady dep túsinýge bolady.
Kóptegen synshylar Kafkanyń shyǵarmasyn tuiyqqa tirelgen adamnyń janaiqaiy dep aitady. Bul sózdi ózgertýge týra keledi. Úmit pen úmit uqsamaidy. Menshe Henri Bordostyń optimistik shyǵarmalary adamdy qatty úmitsizdendiredi. Kerisinshe, Malronyń oilaý júiesi adam kóńiline qanat bitiredi. Biraq bul ekeýi de biz tilge tiek etip otyrǵan úmitpen de, toryǵýshylyqpen de qatysy joq. Men absýrdtyq shyǵarmalardyń adamdy eriksiz túrde senimsiz jolǵa bastaitynyn bilemin. Bir shyǵarmada aqyry joq sitýatsiialardy, qas-qaǵym sátte sulýlyǵyn joǵaltatyn zattardy bir qalypty qaitalai berse, ol qur elestiń mekenine ainalady. Ol qozǵaý salady, úmit syilaidy. Shyǵarma iesi odan endi aiyryla almaidy. Ol tragediianyń oiynshyǵy emes. Ol avtordyń ómirine mán syilaidy.
Kafkanyń, S. Kerkegordyń jáne L. Shestovtyń shyǵarmalarynyń tabiǵaty uqsaidy. Túiindep aitsaq, bolmysshyldyq baǵytyndaǵy jazýshylar men filosoftardyń shyǵarmalary túgeldei absýrdqa ári zardapqa bet alady. Biraq qansha úmitsiz bolsa da, shyǵarmanyń sońy úmitke toly janaiqaimen aiaqtalady. Bul ــ teńdessiz sheberlik. Olar Táńirdi qushaqtaidy, Táńir olardy jutady. Qorlyqqa toly ómirge bolymsyz úmit sáýlesin túsiredi. Óitkeni, osyndai absýrdtyń ómir súrýi ــ onyń tabiǵilyqtan ozǵan shyndyq bolýyna kepil bolady. Eger osyndai ómir joly Táńirge bastap aparatyn bolsa, onda shyǵar jol týraly sóz aita almaimyz. Onyń ústine Kerkegordyń, Shestov jáne Kafkanyń bas keiipkerleri alǵan betinen qaitpaityn birbetkeiligi qaitalana bergen saiyn úmitke degen senimdilik kúsheiedi.
Kafkanyń moraldyń ulylyǵy, ómirsheńdigi, izgiligi jáne birtektiligi týraly Táńirmen bolǵan talasy ــ Táńirdiń qushaǵyna ynty-shyntysymen qulaý úshin ǵana. Absýrd tanyldy jáne moiyndaldy. Adamdar onyń tabiǵi únin ǵana tyńdady. Osy bir qas-qaǵym sátte biz onyń endigári absýrd emes ekenin bilemiz. Adamnyń óziniń qazirgi tabiǵatynan qutylýdan ótken artyq qandai uly úmit bar? Bul jaǵynda, biz kórip kózimiz úirengen nárselerge qaraǵanda, bolmysshyldyq oilaý júiesiniń fýndamenti ــ sheksiz úmit. Ol – hristian dininiń bastaýyna, kieli habarlardyń qatparyna boilaǵan kóne dúnieniń úmiti. Biraq biz osy bolmysshyldyq oilaý júiesiniń ushqyr qiialynan, birbetkeiliginen, shet-shegine jetip bolmaityn aqiqatynan ózimizdi teriske shyǵaratyn parasattylyǵyn nege kórmedik? Kúnádan tazarý úshin tákapparlyqtan baz keshý kerek. Mundai baz keshýdiń paidasy bar shyǵar, biraq sodan ózgerer eshteńe joq. Meniń pikirimshe, parasattylyqtyń (árqandai tákapparlyq siiaqty) esh paidasy joq bolsa, onyń moraldyq quny da buǵan bola kemimeidi. Eger ol bir aqiqat bolyp oǵan anyqtama berý kerek bolsa da, paidasy joq. Árqandai dáleldiń de paidasy joq. Bári tolyq, biraq eshteńeni túsindirip bere almaityn dúniede qundylyqtyń nemese metafizikanyń ózi de túk qisyny joq uǵymǵa ainalady.
Kafkanyń shyǵarmalary qandai dástúrli ideiaǵa jatatyny aidan anyq nárse. Is júzinde «sot oryndaýshydan» «qorǵanǵa» deiingi sapar asa aýyr boldy deý de ــ ústirt aitqandyq. Iozef K. men jer ólsheýshi K. ــ tek eki jaǵy. Onyń shyǵarmalary absýrd emes bolýy da múmkin. Osylai bola tursa da onyń shyǵarmalarynyń ulylyǵy men jalpyǵa birdeiligin moiyndaýymyz kerek. Óitkeni, ol úmit pen úreidiń, toryǵýshylyqtyń mánin jete túsiný men óz erkimen aldanýdyń arasyndaǵy jai taq-taq joldy «taiǵa tańba basqandai» etip beineleýdi jaqsy biledi. Onyń shyǵarmalarynda qamtylmaityn nárse joq (shynaiy absýrdtyq shyǵarmanyń qamtymaityn nársesi joq) , óitkeni, ol adamzattyń júrek tebirenterlik obrazdardan qashqanyn, júregindegi senimi úshin qaishylyqtardan sebep izdegenin beineledi. Paidaly úmitsizdikten úmit ushqynyn tabý úshin ómirdi ólimge jasalǵan qorqynyshty daiyndyq dep atady. Ol dinderde dáriptelgen izgilikti qýattaityndyqtan, onyń qamtymaityny joq. Barlyq dinderde aitylatyndai, adam munda ómirdiń zil-batpan aýyrtpashylyǵynan qutylady. Men muny bilemin ári oǵan qurmet etemin. Sonymen birge meniń izdeitinim jalpylyq emes, aqiqat. Bul ekeýi múlde bir nárse emes.
Bul kózqarasymdy túsiný qiyn emes. Naǵyz toryǵýshylyq ideialardy oǵan múlde kereǵar ólshemdermen túsindiredi, al tragediialyq shyǵarmalarda bolashaq týraly úmittiń jyltyla da joq desek, onda ol baqytty adamnyń ańyzyna ainalady. Ómir retsiz bolǵan saiyn odan qutylýdyń tásilderi de absýrdtana beredi. Zaiyry, Nitssheniń shyǵarmalarynda aitylǵan «Ulylyqqa ainalǵan paidasyz dúnielerdiń» qupiiasy osynda jatqan siiaqty. Nitssheniń bul ideialary tek absýrdtyq estetikadan qorytyndy shyǵarǵandyǵynan bolsa kerek. Sebebi, onyń adamzatqa aitar sońǵy sózi ــ nátijesi joq danyshpandyqty, ásire jubanyshqa toitarys berýdi negiz etken.
Bul ــ Kafkanyń shyǵarmalarynyń mánin osy maqalanyń aiasynda kórsetip berdi. Biz Kafkanyń shyǵarmalary arqyly adamzattyń oilaý júiesiniń shegine jaqyndadyq. Onyń shyǵarmalary túgeldei mándik qásietke ie. Ol absýrdqa qatysty máseleni tolyq kóterdi. Eger shyǵarǵan qorytyndymyzdy osy maqaladaǵy tilge tiek etip otyrǵan sózimizben, mazmundy formasymen jáne «Qorǵandaǵy» qupiia maǵynasy men esh jasandylyqsyz tabiǵi órilgen óner týyndysymen, K. qyzýqandy ári asqaq muraty men sol kezdegi bolyp ótken qarabaiyr keshirmeniń bir qyrynan ǵana salystyrsaq, onyń shyǵarmalarynyń ulylyǵynyń qaida ekenin bilemiz. Olai bolatyny, ańsarly armanǵa talpynýdy adamdyq qasiettiń bir belgisi desek, jan azabyn tartqan osy árýeilerge basqa eshbir adam dárý bolar daýa tappaǵan bolar edi. Sonymen birge absýrdtyq shyǵarmanyń qandai bir ǵajaiyp ulylyqty, múmkin, bul jerde bolmaǵan ulylyqty suranyp turatynyn túsinemiz. Eger de ózgeshe mánin onyń jalpylyq ereksheligimen ushtastyrsaq, bir tal sý tamshysynyń qas-qaǵym sátte joǵalǵan máńgiligin onyń sáýlesimen ushtastyrsaq, onda osy eki álem arasynan paida bolǵan aralyqpen absýrdtyq jazýshynyń ulylyǵyn shamalaýǵa bolady. Ol jasyrǵan qupiianyń ornyn eń úlken úilesimsizdikter qaqtyǵysqan jerde turaqtandyrýǵa bolady.
Qytai tilinen aýdarǵan
Qahar ÝAIYS,
«Solaqailar» ádebi klýby
