Shań basqan arhivterdegi «asa qupiia» qujattarǵa qol jetkizgen qalamgerdiń bul eńbegi birneshe bólimnen turady. Álige deiin saiasi baǵasyn ala qoimaǵan Jeltoqsan kóterilisiniń tarihyna qatysty tyń málimetter osy maqalada bir arnaǵa toǵysyp, oqiǵanyń óristeýi men kemeline kelgen shaqty oqyrmannyń oi eleginen ótkizedi.
(Jalǵasy. Basy munda → dalanews.kz)
Qaiym-Munar TABEEV, Jýrnalist-jazýshy, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalisi
Bir adam Qonaevtyń keterin kúni buryn bildi
Men Jeltoqsan dúrbeleńin qanshalyqty muqiiat zerttep júrsem de, osy ýaqytqa deiin kishkentai bir detalǵa nazar aýdarmappyn.
Qazaqstanda birinshiniń aýysatynyn Saiasi biýro músheleriniń ishinen eń alǵashqy bolyp partiia OK hatshysy, qaýipsizdik komitetiniń general-maiory Kamalidenov estip, bilipti.
«Dimash Ahmetulymen túste tamaqty birge ishemiz, sonda (Kolbin – avt.) kelerden bir kún buryn aitqany: «Erteń birinshi hatshylyqqa basqa jaqtan adam keledi» dedi. Bitti. Basqa eshkim eshteńe bilmeidi. Sondyqtan men myna kitapta jazdym: «Jeltoqsan oqiǵasy – bul Gorbachevtiń jibergen úlken qateligi. Naqtylap aitsam, Qazaqstanǵa Kolbindi birinshi hatshylyqqa jiberýiniń ózi aǵat qadam edi, sebebi ol respýblikany bilmeidi» dep aǵynan jarylypty Kamalidenov. («Ańyz adam» jýrnaly, №12, 2010 j.).
Bul arada «úlken aǵattyq» dep óziniń taǵaiyndalmai qalǵanyn aityp otyrǵany ańǵarylady. Ol kezde Qazaqstandaǵy joǵary bilikten úmitker tórt adamnyń aty jii atalyp júrdi.
Olar: Zaqash Kamalidenov – Qazaqstan kompartiiasy OK-niń hatshysy, Erkin Áýelbekov – Qyzylorda oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy, Nursultan Nazarbaev – Qazaq SSR ministrler keńesiniń tóraǵasy jáne Salamat Muqashev – Qazaq SSR Joǵarǵy keńesiniń tóraǵasy.
Máskeýdiń kózine túsýdiń oraiyn qur jibergisi kelmegen alǵashqy úsheýi 1985 jyldyń 6 aqpanynda ótken partiia sezinde Qonaevty aiaýsyz synap ta úlgerdi.
«Nazarbaev bul iske janyn sala kiristi, - dep jazady jýrnalist Liza Brichkina. – Sezdiń alǵashqy kúni-aq ol kúni keshe óziniń jebeýshisi bolǵan adamdy respýblika ekonomikasyn quldyratty dep aiyptady». («Profil» jýrnaly, 06.12.1999 j.).
Al, ózin qoldap, bilik baspaldaqtaryna ákelgen Qonaevqa aitylǵan synnyń qatty tigenin "Lichnost" atty kitabynda Nursultan Nazarbaev ta moiyndaidy.
"...Jastyq maksimalizmmen aitqan synymdy túsine almady. ...Biraq men bir jaitty, óz zamanynyń shyn máninde iri tulǵasy, shirek ǵasyrǵa jýyq túrli joǵary qyzmet atqarǵan Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev psihologiialyq turǵydan jáne jasyna bailanysty (ol kezde 70-ten asqan edi) jańa jaǵdailarǵa beiimdele almaǵanyn eskermeppin" dep jazady.
Iá, bolary boldy. Ózi tárbielep ósirgen izbasarlarynyń jasy kelgen kezde jan-jaqtan talaǵanyna renjigen aqsaqal «Ornyńyzǵa laiyqty kim bar?» dep Gorbachev suraǵanda, eshkimniń atyn atamaýyn endi túsindik.
Qonaev el taǵdyry synǵa túsken aýyr sátte, ult qamyn oilaýdyn góri óziniń pendeshilik piǵylynan asa almapty.
Qazaqstannyń joǵarǵy basshylyǵyndaǵy osyndai saiasi ishki tartysqa qaramastan, Máskeý jergilikti kadrlardyń tamyryn basyp kórýdi toqtatqan joq.
«Birinshi hatshylyqqa úmitkerdiń bireýi siz boldyńyz emes pe? - degen tilshi saýalyna Kamalidenov: «Iá, úmitkerdiń bireýi men, al Máskeýden áńgimeden ótken jalǵyz men ǵana» dep jaýap qaitarǵan.
- Solai ma?
- Úmitker tórteýmiz – Áýelbekov, Nazarbaev, Kamalidenov, Muqashev. Osy tizim Razýmovskiidiń ústelinde jatyr deidi...» («Ańyz adam» jýrnaly, №12, 2010 j.).
Iaǵni, Saiasi biýro músheleriniń arasynan Qonaevtyń ornyna bóten adam kele jatqanyn birinshi bolyp Kamalidenov estigen bolyp shyqty.
Jeltoqsan oqiǵasy kenetten bastalǵan joq, oǵan Qamalidenovtiń qatysy bolýy múmkin
Al, eki adam bilgendi eki rýly el biletinin kim joqqa shyǵarady? Endeshe, Jeltoqsan oqiǵasynyń kenetten bastalmaǵany, oǵan Ortalyq komitet hatshysy, MQK generalynyń qatysy bolýy múmkin degen tujyrymdy aitýymyzǵa negiz bar dep oilaimyz. Sebep – partiia basshylyǵyna Máskeýdiń syrttan adam ákelýi. Kamalidenovtyń jolyn bailaýy.
Men Muhtar Shahanov basqarǵan Parlamenttik komissiianyń sarapshylar tobynda júrgenimde, «aq «Volga» mingen belgisiz adamdardyń» jastar jataqhanalaryn aralap, úgit júrgizgenin talai ret estidim. Oǵan mán bermegenim de ras.
Al, endi oilap qarasam, 17 jeltoqsanda tańǵy saǵat 8 jarymda alańǵa stýdentterdiń jinalýy kezdeisoqtyq emes eken. Komissiia alańǵa eń birinshi bolyp Almaty teatr jáne óner institýty, KazGÝ, SHI, AZVI stýdentteri shyqqanyn anyqtady.
Keńestik stýdentterdiń qazirgi stýdentterden bir aiyrmashylyǵy – olar «oktiabriat-pioner-komsomol» uiymdarynda tárbielenip, belgili bir tártipke úirengen. Bireýler kóz jetkize sendirip aitpasa, óz bettermen jiyn ótkizýge, kóshede urandatýǵa bara qoimaidy. Bul kommýnistik ideologiiaǵa jat nárse. Sondyqtan, olardy bir tún ishinde mitingige daiyndaý, “Lenindik ult saiasaty jasasyn!”, “Ár respýblikaǵa – óziniń basshysy!” siiaqty plakattardy ázirleý ońai sharýa emes. Tiianaqty uiymdyq jumystyń nátijesi ekeni anyq. Alǵashqy sherýshiler tobymen bailanys ornatýǵa barǵan, málimet jinaqtaǵan da “úsh áriptiń” adamdary.
Parlamenttik komissiia materialynda mynandai bir eleýsiz aqparat bar.
16 jeltoqsan kúni túnge qarai Memlekettik Qaýipsizdik komitetiniń kezekshi pýltine qazaq stýdentteriniń Pleným sheshimine narazylyq uiymdastyrýǵa árekettenip jatqany týraly alǵashqy málimet kelip túsken.
Bul týraly Ortalyq Komitetke habarlanǵan Biraq, birinshi hatshyǵa jetpegen. Ony orta joldan ustap qalǵan kim? Árine, ideologiia jónindegi orynbasary Kamalidenov!
Qoldan sýsyp bara jatqan bilikten aiyrylyp qalmaý úshin oǵan dál osy búlinshilik aýadai qajet edi.
Jeltoqsan oqiǵasyn zerttegen Parlament komissiiasyndaǵy Zaqash Kamalidenovtyń túsiniktemesinen:
“Tańerteńgilik 9.00-de men Otalyq Komitettiń bólim meńgerýshileri A.Ýstinov, E.Asanbaev, K.Smaiylovty aqyldasýǵa shaqyrdym. Biz terezeden Brejnev alańy jaqtaǵy tas minberge taiap kele jatqan 150-200-dei kisi shoǵyryn kórdik. Shaqyrylǵandardyń eshqaisysy da alańdaǵy bolyp jatqan jiynnyń mánisinen habardar emes eken. Men bólim meńgerýshilerine óz qyzmetkerlerin alańǵa jibertý jaiynda shuǵyl tapsyrma berip, sonan soń Shýliko, Meńdibaev, Kniazev, Miroshnikke telefon shaldym. Bul kezde minberdiń mańaiyna basqa da adamdar top-tobymen kele bastady. Birinshi hatshynyń terezesinen alań múlde kórinbeitindikten, G.V.Kolbin joldas ideologiia hatshysy otyrǵan bólmege (Kamalidenovtyń kabinetine – Avt.) shaqyryldy».
Jergilikti jaǵdaidan habary az jańa basshylyq aldynda bar-joǵy eki júz adamdyq shoǵyrdyń is-áreketin osynshalyqty úrei týǵyzardai etip kórsetýdiń ne qajeti boldy? “Kolbinge qazaqtar qarsy bolyp jatyr!» degendi uǵyndyrý úshin be?
Árine, tek sol úshin. Kamalidenovtiń túpki kózdegeni – Kremldiń asyǵys qabyldaǵan sheshimin ózgerttirý bolǵanynda shák joq.
Endeshe, bir kúnde alańǵa lap qoiǵan stýdent jastardyń bir qaraǵanda stihiialy kórinetin sherýin syrttai baǵyttap, baqylap, qadaǵalap otyrǵan Kamalidenovti «Jeltoqsan oqiǵasyn tutandyrýshy, nómiri birinshi arandatýshy» dep joramaldaýǵa bolady.
Buǵan MQK generalynyń qabilet-qarymy, tájiribesi, múmkindigi, ailasy da jetip artylady. Onyń Aýǵanstanǵa jiberseń de qupiia operatsiiany yń-shyńsyz ótkize alatyn senimdi jansyzdary tapsyrmany óte shuǵyl, muqiiat oryndaǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Qazirgi kúni «Jastardy alańǵa men alyp shyqtym. Jataqhanany men araladym. Plakattardy men jazdym» dep, keýde soǵyp júrgender kóp. Olarǵa sene berýge bolmaidy.
Qupiia tapsyrmany oryndaǵandar buiryq berýshi bastyǵynyń kelisiminsiz eshýaqytta ózin-ózi áshkerelemeidi. 60 myńdai adamdy jinaý, tún qarańǵysynda júk kólikterimen alańǵa jáshik-jáshik araq jetkizý, narkotik tastaý, oq-dári, raketnitsa tielgen áskeri mashinany qaldyryp ketý siiaqty arandatýshylyq áreketter jai adamnyń qolynan kelmesi anyq. Meniń arhivimde Jeltoqsan kezinde erlik kórsetkenderi úshin orden, medalmen, gramotamen marapattalǵan 5 myńdai prokýratýra, ishki ister, qaýipsizdik qyzmetkerleriniń tizimi jatyr. Marapatqa usynylatyndar partiianyń OK kelisimimen ǵana ázirlenetinin eskersek, Kamalidenovtiń jansyzdary da osy tizimde bolýy yqtimal.
Kýágerler...
Raýshan Qaharmanova (Baiseiitova kóshesindegi 42-úidiń turǵyny): “17 jeltoqsan kúni keshkilik alańdaǵy kitap dúkeniniń dál janynda júk mashinasyndaǵy bireýler jáshik-jáshik araq túsirip, kelgen jurtqa úlestirip jatty.
Alǵashynda satylyp jatyr ma dep oilaǵan men, jaqyndaý baryp qarap turyp edim, bir dáý erkek “Saǵan ne joq!” dep bajyldap, iterip jiberdi. Bir buryshta (quimaq tasityn) shaǵyn mashina tegin temeki úlestirip jatyr… Sirá, jastardy ádeii mas qylǵysy kelgen aram nietti bireýlerdiń isi bolsa kerek”.(Q.Tabeev, «Qazaqtyń Jeltoqsany» atty kitaptan).
Úsh kúngi dúrbeleńde Máskeýdiń kelisimimen ortalyq jańa alań qanǵa boialdy. Cheliabi, Novosibir, Sverdlov, Ýfa qalalarynan arnaiy bas keserlik jattyǵýdan ótken ásker aldyryldy.
Kolbinniń buiryǵymen kóshege qalyń áskermen birge 16 myńnan astam jumysshy jasaqshysy shyqty. Olardy arnaiy bólingen avtobýstarmen alyp júrdi. Jumysshy jasaqshylaryn uiymdastyrýǵa M.Meńdibaev pen qalalyq komitettiń 1-shi hatshysy G.Shýliko tikelei jaýapty boldy.
Almaty elektr tehnikasy zaýytynyń burynǵy direktory Erkin Qadyrjanov bylai deidi:
“17 jeltoqsanda men zaýyttan jasaqshylar jinap, olardy alańǵa aparý týraly shuǵyl buiryq aldym. Alańdaǵy qarsylyqty basý úshin olarǵa armatýradan arnaiy temir kesindisin qiyp berý eskertildi”.
Qazaq SSR Ishki ister ministrliginiń anyqtamasynan: “18-25 jeltoqsan aralyǵynda ishki ister bólimderine 883 stýdent, 1163 jumysshy, 49 qyzmetker, 164 ýchilishe oqýshysy, 102 jumyssyz ákelindi. Onyń 1214-i VLKSM múshesi, 54-i SOKP múshesi”. Bulardyń barlyǵynyń qylmystyq isine «ultshyldar», «nashaqorlar» degen tańba basyldy. Itke talandy.
Bidahmet Jámishev, Uly Otan soǵysynyń ardageri, zeinetker:
“Men Alańǵa taiaý Abai prospektisiniń boiynda turamyn. 17 jeltoqsannan 18-ne qaraǵan túngi ekiler mólsherinde qyzdardyń ý-shýynan oianyp kettim. Balkonǵa shyqsam, eńgezerdei militsionerler bir-bir it jetektep, qyzdardy qýyp bara jatty. Kóshe jaryq edi, itterdi sanasam – toǵyz eken. (Q.Tabeev, «Qazaqtyń Jeltoqsany» atty kitaptan).
Kýáger Láilá Quspanova:
«Keshke taiaý alańǵa sińilimiz ekeýmiz kelip, bir shette qarap turdyq. Tolqý óte kúshti eken. Ásker de kóp. Kenet, eki qanatta turǵan militsionerler bizge qarai lap qoidy. Biz qashyp úlgere almai qaldyq. Betimizge, ishimizge, búkil denemizge aýyr soqqylar tiip jatyr. Etik pe, dýbinka ma, aiyrýdan qaldyq. Bir kezde esimdi jisam, alańda qar ústinde jatyr ekem. Qasymda sińilim jylap otyr. Ainalamyz tolǵan jaralylar...».
Ustalǵandardyń biri ǵalym, pýblitsist Sábetqazy Aqataevtyń túsiniktemesinen:
«17 jeltoqsanda besin aýa saǵ. 17-lerde alańda boldym. Sýretke túsip qalyppyn. KGB qyzmetkeri M.Tanekeev degen tergedi. Sol kúni alańnan depýtat Ázirbaijan Mámbetovti kórdim. Ońbai taiaq jegen. Biraq, qazir nege úndemeitinin bilmeimin...». Depýtat Mámbetov ne dep úndeýi kerek? Ol alańǵa kezdeisoq barǵan bolsa.
Sol sekildi alańǵa qyzyq úshin barǵan oqýshylar nemese bala-shaǵasyn izdegender de ýaqytsha ustaý izoliatoryna toǵytylyp jatty.
Ony prokýratýrada qyzmet istegen S.Jaqypovtyń myna áńgimesinen baiqaisyz. «Maǵan qamalǵan azamattardyń tizimin ákelip berdi, biraq olardyń ne úshin ustalǵandary týraly eshqandai da hattama toltyrylmaǵany belgili boldy. Tizimdi qarasam, negizinen jastar, sonyń ishinen 12 jastaǵy Baiǵazinov degen jasóspirim, 15 jasar orys qyzy Gorbýnova degenniń otyrǵandaryn kórip, militsiia bastyǵyna aityp, úilerine bosatqyzyp jiberdim».
Máseleniń aq-qarasyn ajyratpastan 1986 jyldyń 17 jeltoqsan kúni ótken Saiasi aǵartý úiindegi túngi jinalysta Kamalidenov:
“Arandatýshy elementter óz sońdarynan jastardy eliktirip, ertip aldy. Olar nasha men sharaptyń býyna masaiǵan naǵyz mahrovyi ultshyldar edi” – dep aidai álemge jar saldy. (Orysshasy «mahrovyi natsionalizm» dep atalatyn qarǵys tańbaly sózi arqyly ol qazaq halqynyń aldynda máńgilik qarabet atandy. Árine, ózi aqtalǵandai, muny Máskeý aitqyzýy da múmkin. Biraq, endi bul mańyzdy emes. «Baq pen sordyń arasy – bir-aq qadam» degen osy).
«Qupiia» belgisi bar hattaǵy «mahrovyi ultshyldyq»
Máskeýge jol túsken bir saparymda Resei Prezidentiniń muraǵatyn qaraýdyń sáti tústi.
Sol jerden Z.Kamalidenovtyń «qupiia» belgisi qoiylǵan qyzmettik hatyna keziktim (TsK KPSS, obshii otdel. 06.01.1987 g. №00438 - hat kóshirmesi qosa tirkelip otyr). Bas kóterýden keiin arada nebári jiyrma kún ótkennen keiin jazylǵan hat.
Jeltoqsanǵa resmi baǵa berilmese de, ol alańǵa shyqqan jastardyń ashyq qimylyn taǵy da «mahrovyi ultshyldyq» dep aiyptapty. Iaǵni, Kamalidenovti Máskeýdiń qinaǵany jalǵan bolyp otyr.
Eń sumdyǵy osy hattaǵy «mahrovyi ultshyldyq» sipatyndaǵy aiyptaýlar Gorbachev qabyldattyrǵan qazaq ultshyldyǵy jónindegi Qaýlyǵa sol qalpynda enip ketti.
Qaýlyny qabyldatý bir basqa da, ony tiianaqty júzege asyrý bir basqa. Kolbinniń biligin álsiretip, óz oryntaǵyn bekite túsýdi kózdegen Kamalidenov endi eldegi ultshyldardy anyqtaýǵa belsene kiristi.
Qazaq baspasózinde jaryq kórgen barlyq materialdar Ortalyq Komitettiń, KGB-nyń arnaiy nazarynda boldy.
Kamalidenovtiń nusqaýymen Memlekettik qaýipsizdik komitetinde «Qazaqtyń býrjýaziialyq ultshyldary» degen qupiia baǵdarlama jasalyp, tyńshylyq áreketterge jol ashyldy. «Qońyr», «Pantiýrkizm», «Nomad» degen atpen qylmystyq ister qozǵaldy. Rejisser Asqar Toqpanov, satirik Shona Smahanuly, etnograf jazýshy Aqseleý Seidimbekov, ǵalym-jazýshy Muhtar Maǵaýindi «pantiýrkister» dep ataǵan avtorsyz maqalalar respýblikalyq gazetterge taratyldy.
Tuńǵysh qazaq temirjol injeneri Muhamedjan Tynyshpaev týraly túsirilgen «Túrksib» atty tolyq metrajdy kórkem filmge Ortalyq komitet qarsy shyqty.
«1917 jylǵy klerikal-ultshyl toptardyń lideri jáne basmashy qozǵalysynyń alǵashqy saiasi bazasy sanalǵan Qoqan avtonomiiasy úkimetiniń premerin nasihattady» dei otyryp, ekranda kórsetýge tyiym saldy. Kamalidenov kez-kelgen irili, usaqty jaǵdailardy óz múddesine utymdy paidalanyp, qolaiyna jaqpaǵan jergilikti kadrlardy tuqyrtyp, jazalaýdy naýqanǵa ainaldyryp jiberdi.
Biraq, onysyn belsendi qolshoqparlary arqyly ǵana oryndaýǵa tyrysty. Sondyqtan ózin «sútten aq, sýdan taza» etip kórsetýge qumar boldy. Jýrnalister suraǵyna da qasha jaýap berip júrdi.
«Esh nárseni jasyryp, bolmasa ózimdi qorǵap otyrǵam joq. Kemshilik bolǵanyn moiyndaimyn. QazMÝ-degi kezdesýde ýniversitet muǵalimi Kárishal Asanov jeltoqsan oqiǵasyna meni kinálady. «Barlyǵyna kináli – Kamalidenov. Jastardyń tártip buzǵanyna osy kináli» dedi.
- Jeltoqsan oqiǵasynda qateligińiz bolǵanyn moiyndaisyz ǵoi. Jastar aldynda keshirim suraǵyńyz kelmei me?
- Keshirim suraý úshin qateligimdi kórsetý kerek. Balalarǵa obal jasaǵanymyz ras. Biraq, men eshkimdi atýǵa, jumystan shyǵarýǵa, qýdalaýǵa buiryq bergem joq. Mysaly, Ómirbek Joldasbekovti tekserýge 86 komissiia jiberdi deidi. Men birde-bir komissiia jibergen joqpyn. Ómirbekke jamandyq jasaǵan emespin». («Ańyz adam». №12, 2010 j.)
Al, jasaǵan is-áreketi osy aitqanyna múlde kereǵar edi. Kamalidenovtiń qaharyna ushyraǵan Oqý ministri Q.Náribaev, akademik, QazGÝ rektory Ó.Joldasbekov, jýrnalistika fakýltetiniń dekany T.Qojakeev, zań fakýltetiniń dekany S.Dosymbekov, professor N.Mamyrov, sáýlet institýtynyń rektory S.Baibolov, dotsent A.Ýaqov siiaqty kóptegen ǵalymdar dańǵaza shýdyń obektisine ainaldy. Is qozǵalyp, aldy itjekkenge aidaldy, sońy partiiadan shyǵarylyp, qyzmetterinen qýyldy.
Rasyn aitqanda, olardyń birde-bireýin Kolbin tanymaityn. Alty alasy, bes beresi joq bóten qazaqtardy ne qylsyn?
Sol siiaqty, syn saǵattarda kezdeisoq alańda bolǵan bir top jazýshy, jýrnalister jasaqshylardyń qolyna túsip qalady. Aqparat ilezde Kamalidenovtiń ústelinde jatady.
Ol qalam ustaǵandardyń lenindik printsipterdi túsinbeitin «saiasi saýatsyzdyǵyn» múlde keshire almaityn. Qan-josa bop taiaqqa jyǵylǵan, eki qabyrǵasy synǵan Meiirhan Aqdáýletov partiiadan, qyzmetten qýyldy.
Amanhan Álimov tipografiiaǵa jumysqa jiberildi. Lesbai Ospanov jaraqaty asqynyp, birneshe jyldan soń qaitys boldy. «Jetisý» gazetiniń redaktory Mamadiiar Jaqypov, tilshisi Meirambek Tólepbergenov, QazTAG direktory Jumaǵali Ysmaǵulov qyzmetterinen shettetildi. Elimizdegi búkil qazaq basylymdary baqylaýǵa alyndy, ańdý uiymdastyryldy.
Qýdalaýǵa shydamaǵandar ózine qol saldy
Ondai qýǵyn-súrgindi óz basymnan da ótkergenimdi qosa ketsem, artyq bolmas.
«Qazaq ádebieti» gazetinde jariialanǵan «Jeltoqsan jańǵyryqtary» atty zertteý maqalamyzda osy kóterilistiń aqiqatyn alǵash ret ashyp aitýǵa tyrystyq (1989 jyl 10 qarasha). Maqala jaryq kórisimen 16 qarasha kúni QazGÝ-diń jýrnalistika fakýltetiniń stýdentteri meni kezdesýge shaqyryp, qozǵalystyń belgisiz jaqtary haqynda estigisi keldi. Bardyq. Júzdestik. Ashyq-jarqyn áńgime ótkizdik. Úlken akt zaly lyq tolypty. Stýdentter ǵana emes, oqytýshylar da qatysqan bul júzdesý óte tartymdy, qyzý ótti dese de bolady. Jalyndaǵan jastardyń rýhy oianǵanyn kórip qýanǵanym esimde.
Biraq, bir aptaǵa jeter-jetpes ýaqytta Almaty qalasynyń prokýrory
«ruqsat etilmegen miting ótkizipsiz» dep kiná taqty.J Oǵan dálelder de tabyla ketti. Birinshisi, jeltoqsanǵa bailanysty 2 jylǵa sottalǵan Bahsha Mergenova degen boijetken MHQ tapsyrmasymen «Maqalada meniń ar-namysyma nuqsan keltirildi» degen turǵyda shuǵyl aryz jazypty. Kóppen birge aty atalǵany ras edi. Artynan bilsem, aryzdyń óteýine jazasy shartty merzimge aýystyrylypty. Ekinshisi QazGÝ-den túsken mynaý donos.
“Prokýrorý g.Alma-Aty, tov. Azarový A.I.
Rektorat i partiinyi komitet prosit Vas rassmotret vozmojnost priniat mery v otnoshenii korrespondenta gazety “Qazaq ádebieti” Tabeeva K. kotoryi na sostaiavsheisia 16 noiabria 1989 goda vstreche so stýdentami v obshejitii №5 KazGÝ dopýskal tendentsioznye, klevetnicheskie sýjdeniia o dekabrskih sobytiiah 1986 g. v g. Alma-Ate.
I. o. rektora Neronov V. S.
Sekretar partkoma Boldyrev V. M.”
Almaty qalasyna Azarov degen prokýrordyń ámiri júrgizip turǵan qily kezeń edi. Qazaqtardy kisi qataryna qospaityn tarpań. Óskemende stýdent jastardy qýǵynǵa salǵan, on alty jasar Sábira Muhamedjanovanyń qazasyna sebepker bolǵan qandyqol jendet bolatyn. Uzaq ýaqyt áýre-sarsańmen sabyltqanyn qansha umytqym kelse de, eshbir jazyqsyz abaqtyǵa toǵytpaq bolǵan shovinistik piǵylyn umyta almai júrdim.
Tym asyra silteýshilikpen kóringen osyndai ur da jyq oryndaýshylardyń kesirinen barlyq eńbek ujymdarynda, partiia uiymdarynda, quqyq organdarynda adam shydatpas psihologiialyq aýyr ahýal ornady. Adamdardyń júikesin álsiretti. Qyzmetine áserin tigizdi. 1986-88 jyldary Ǵylym akademiiasy men Joǵary jáne orta arnaýly bilim ministrligi júiesine qarasty oqý oryndaryndaǵy qazaq tilinde oqityn 316 aspirant dissertatsiiasyn qorǵamai aiaqtady.
Torǵai oblysy Jaqsy aýdandyq partiia komitetiniń ekinshi hatshysy Sholpan Orazgeldinova ulty orys basshylardyń qýdalaýyna shydamai óz kabinetinde sirke sýyn iship, mert boldy. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Engels atyndaǵy keńshardyń direktory Aitbek Esenqulov jeltoqsanǵa qatysqan stýdent qyzy Gúlnárǵa «ideialyq durys tárbie» bere almaǵany úshin partbiletinen aiyrylyp, ornynan alyndy. Aqyr sońynda júrek talmasyna ushyrady. Almaty oblysynyń «Sarybulaq» sovhozynyń direktory Sáken Bekbolatov partiiadan shyǵarylyp, naqaqtan sotty boldy. Sonyń qaiǵysynan densaýlyǵy buzyldy, áieli de múgedektikke ushyrady. Mundai mysaldardy júzdep, myńdap keltirýge bolady.
Ańdý men aiaqtan shalý, «tyrnaq astynan kir izdeý» barlyq memlekettik organdardyń kúndelikti jumys tártibine sińip úlgerdi.
Qaýipsizdik komitetiniń podpolkovnigi Táńirbergen Bekimovtiń tómendegidei eki suraqqa jazbasha jaýap berý talap etilgenin aiǵaqtaidy: «16-18 jeltoqsan kúnderi siz qaida boldyńyz? Jáne qandai oqiǵalar men jaǵdailardyń kýási boldyńyz? Oqiǵaǵa Sizdiń qatysyńyz ben kózqarasyńyz qandai?».
1987 jyldyń qańtarynda, iaǵni, bir aida 2300 adam “ishkilikke salyndy” degen syltaýmen aqshalai aiyp tóledi, onyń ishinde, 150 adam kúshpen emdeý ornyna jiberildi.
Gorbachev pen Kolbinniń aldynda aqtalý úshin Kamalidenov “maskúnemder” men «nashaqorlardy» osylaisha qoldan jasady.
Bir ǵana Almatynyń ózinde maskúnemdermen kúres jónindegi 128 jedel top ainalysty! Quryǵy uzyn MQK kórshiles Resei, Qyrǵyz elderine de saqtyq sharalaryn jasaýdy tapsyrdy. Qazaqstarǵa kómekke umtylǵan qyrǵyz jigitterine tosqaýyl qoiyldy. Asanbek Stamov degen jazýshynyń esteliginde «Myrzaǵaparov, Aqylbekov degen jigitterdiń top jinap Almatyǵa bara jatqanda, Qordaidan KGB avtomatshylarmen ustap, keri qaitarylǵany» aitylady.
Ulan Orazaliev: «Ol kezde men baspada isteitinmin. 89 kitapty qolyma berip, osylardan qazaq ultshyldyǵyn dáleldeitin faktiler taýyp ber dep qinady. Árine, men arymnan attaǵan joqpyn» («EQ», 10.12.96 j.).
Qamalidenovtiń «qyryq ótirigi» nemese Jeltoqsannyń Jańaózennen aiyrmashylyǵy nede?
Kamalidenov «Ańyz adam» jýrnalyndaǵy bir sózinde «Jeltoqsannyń Jańaózennen aiyrmashylyǵy – onda ashyq qarý qoldanylsa, biz sý shashýmen shekteldik» dep maqtanypty.
Shynymen solai ma? Joq, faktiler kerisinshe sóileidi.
Ishine oq tiip jaralanǵan Ádil Moldybaev, saper kúreginen jaraqat alǵan Nursulý Erǵalieva, Halýat Qojaliev, Ydyryshan Tileshov, Lázzat Elekova, Muhamed Muratov degenderdiń keiingi taǵdyryn eshkim bilmeidi.
Alańda soqqyǵa jyǵylyp aýylyna qashyp baryp, habarsyz ketkender de az emes. Abai atyndaǵy Almaty pedagogikalyq institýttyń stýdenti Baqytgúl Myrzaǵazinanyń qos búiregi zaqymdalyp, Torǵaidaǵy eline barǵan soń, kóp uzamai qaitys boldy.
1989 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy Prezident N.Nazarbaevtyń jarlyǵynan keiin ǵana stalin kezinen bergi saiasi-qýǵyn súrginge ushyraǵan, atylǵan, sottalǵan 76 309 adamnyń isi qaita qaraldy. Odan tys KGB pármenimen erekshe statiamen ketken 3601 adam aqtaldy. Onyń ishinde 99-y jeltoqsanshy jastar edi. Jambyl Taijumaev sekildi «miliiatsiiaǵa qarý kóterdi» degen jalaǵa ilikken 10 jeltoqsanshy sol beti aqtalmady. Al, oqýdan, komsomoldan shyǵarylyp, jumystan qýylǵan myńdaǵan adam óz isteriniń aq ekendikterin dáleldei almai, ómir aǵynynyń tolqynymen áli alysyp keledi.
Eń basty saýal – olardyń jastai solǵan taǵdyryna kim jaýap beredi?
Bizdińshe, óz jeke basynyń múddesi úshin osy qyrǵyndy uiymdastyryp alyp, artynan jaǵdaiǵa ie bola almai taiqyp ketken Kamalidenov jaýapty. Jeltoqsan kóterilisi týraly zertteý kitap jazǵan pýblitsist Kárishal Asanovtyń «Barlyǵyna kináli – Kamalidenov! Jastardyń tártip buzǵanyna osy kináli!» dep, kóptiń kózinshe aiyp taǵýy osy pikirimizdi túiindei túsedi.
Ol kim edi?
Al, ómir boiy partiia men úkimetke qaltqysyz qyzmet etip kelip, biliktiń ushar basyna bir-aq qadam jetpei qalǵan, ómiriniń sońynda barmaǵyn shainaǵan Kamalidenov kim edi?
Óziniń aitýy boiynsha, ákesinen bir jasta, sheshesinen 9 jasta jetim qalǵan, qart ájesi men aǵaiynnyń qolynda, keiin mektep-internatta tárbielengen sovettik kadrdyń biri. Ras, soǵys jyldarynyń qiyndyǵyna qaramastan, mektepti altyn medalmen, institýtty qyzyl diplommen bitiripti. Árine, úlken jetistik. Biraq, bul adami kórsetkishtiń biik ólshemi emes. Bar bolǵany taǵdyrǵa beiimdelgen pysyqtyqtyń, assa bilimdiliktiń belgisi. Ál Farabidyń bir aitqany bar: «Tárbiesiz alǵan bilim, qoldaǵy qarý siiaqty». Ata-ana jylýy men tárbiesin sezinbei ósken Kamalidenovtyń boiyndaǵy qataldyq, ózin tyńdamaǵan janǵa degen senimsizdik, óshpendilik jastaiynan qalyptasqan minez ekeni ańǵarylady. Halqymyz «Jetim qozy tasbaýyr» degendi osyndailarǵa qarata aitqan bolar.
«Elena aralyna» jer aýdarylyp bara jatqan Napaleon Bonopart «Baq pen sordyń arasy – bir-aq qadam» depti ókinishpen. Kamalidenovke de osyny aitýǵa bolady.
Qonaevtyń jeke qamqorlyǵyn kóp kórgen ol qyzmet baspaldaqtarymen jyldam kóterildi. Qazaqstannyń komsomol jastar uiymyn segiz jyl basqaryp, Qonaevtyń qoldaýymen Tselinograd oblystyq partiia komitetiniń ekinshi hatshylyǵyna jiberledi.
Odan keiin Máskeýde Memlekettik qaýipsizdik komitetinde eki jyldai jumys istep, Qonaevtyń shaqyrýymen partiia Ortalyq Komitetiniń ideologiia jónindegi hatshysy qyzmetine sailanady. Al, 1982 jyldyń aqpanynan bastap, respýblika Memlekettik qaýipsizdik komitetine tóraǵa bolyp bektiledi. 1986 jyldyń 06 qańtarynda Ortalyq Komitettiń ideologiia jónindegi hatshylyǵyna qaityp keledi. 1988 jyly Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy qyzmetine sailanyp, sol jyly 52 jasynda zeinetke shyǵyp, MHK mektebine oqytýshylyqqa aýysady.
Mine, ainalasy on jyldyń ishinde birinshi hatshylyqtan basqa qyzmettiń báriniń dámin tatyp kórgen Kamalidenovtiń qysqasha ómir joly osyndai.
Qazaqstan Kompartiiasy OK HII plenýmynda M.Meńdibaevtyń: «...eń aldymen Kamalidenov pen Ýstinovtyń jaǵdaidy nashar bilip, nashar yqpal jasaýy, ideologiia kadrlary arasyndaǵy jumysty jaqsartý jóninde der kezinde shuǵyl sharalar qoldanbaýy nelikten?» (07.06.1988 «SQ») dep kinálilerdi jaýapkershilikke shaqyrýdy talap etýi onyń taǵdyryn birjolata kúiretti.
Bir sózben qaiyrsaq, Kamalidenov qazaq eliniń tarihynda «Beriianyń kóleńkesi» degen qara tańbamen qalǵan biregei tulǵa. Ol baiansyz bilik jolyndaǵy bitispes aitys-tartystyń, Kreml júrgizgen óktem áreketter men demokratiialyq printsipter arasyndaǵy qaishylyqtardyń qurbany boldy. Óziniń Jeltoqsan zobalańynda óz qandastary men stýdent jastarǵa jasaǵan qysastyǵynyń salmaǵyn sezindi me, joq pa, ol jaǵy bizge beimálim.
R.S.
Osy az ǵana ýaqyt ishinde Táýelsiz jas memleketimiz júz jyldyq kezeńdi júrip ótkendei. El eńsesin tiktedi. Elimiz saiasi reformalar men ekonomikalyq túleýdiń jańa belesterine aiaq basty. Qazirgi kúni sol ózgeristerdiń jalǵasy retinde rýhani jańǵyrý qolǵa alynýda. Bul qadam kózge kórinetin ulttyq bolmys pen biregeilikti saqtai otyryp, kózge kórinbeitin qundylyq – sanany jańǵyrtý degen sóz. Endeshe, keler jyly 35 jyldyǵy atap ótiletin Uly Jeltoqsan kóterilisine naǵyz jańǵyrǵan sanamen qaita kóz jiberetin ýaqyt jetti dep oilaimyz!
