Shań basqan arhivterdegi «asa qupiia» qujattarǵa qol jetkizgen qalamgerdiń bul eńbegi birneshe bólimnen turady. Álige deiin saiasi baǵasyn ala qoimaǵan Jeltoqsan kóterilisiniń tarihyna qatysty tyń málimetter osy maqalada bir arnaǵa toǵysyp, oqiǵanyń óristeýi men kemeline kelgen shaqty oqyrmannyń oi eleginen ótkizedi.
Qaiym-Munar Tabeev, Jýrnalist-jazýshy, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalisi
Tiraniia
Bul kúnde Jeltoqsan tarihqa ainalyp barady. Tarihtyń shynaiy iesi halyq bolǵanymen, ony jasaityn jeke tulǵalar. Bul buljymas aksioma. Ult azattyǵy úshin basyn báigege tigip, órlik minez tanytqan bozdaqtar Qairat Rysqulbekov, Sábira Muhamedjanova, Erbol Sypataev, Lázzat Asanovanyń esimderi tarihtyń altyn paraǵyna óshpestei jazylyp qaldy. Bar-joǵy 16 men 21 jas aralyǵynda ǵumyr keshken bul órender – sol kezdegi kóńilderi alyp-ushqan búkil jastardyń ortaq simvoly!
Sol úshin de ásem Almatynyń eń kórnekti jerinen alaýlaǵan jalyn beinesindegi alyp eskertkish turǵyzýǵa laiyqty tulǵalar. Muny bir deńiz.
Ekinshiden, belgili memleket jáne qoǵam qairatkeri Altynbek Sársenbaiuly aitqandai:
“Tarihta ártúrli iz qaldyrýǵa bolady: tarihqa abyroimen kirýge bolady, kerisinshe, qara tańbamen qalýǵa da bolady”.
Búgingi áńgimemizdiń ózegi ekinshi toptaǵylar týraly bolmaq. Jeltoqsanda da sondai qarabetter bolǵan.
Maqsatymyz – olardy áspetteý emes, shama kelse olardyń zulymdyq qareketterin qaitalamaý, qatelikterinen sabaq alý.
Qarap tursańyz, qasqyr tartqandai julym-julym tarihtyń jaraly betinde qara tańbamen qalǵandardyń qarasy az emes ekenin kóresiz. Nege bulai? Bul týraly filosof Fridrih Nitssheniń «Izgilik pen zulymdyqtyń arǵy jaǵynda» atty kitabynda dál jaýap berilgen eken.
«Bilikke qushtarlyq – dúniedegi bar nárseniń bastaýy jáne jaýy! - deidi ol. – Biliktiń ushar basyna shyqqandar sonshalyqty bekzat bolyp kóringisi kelgenimen, shyn mánisinde qatygez jáne raqymsyz tirannyń keipine enedi. Olar astyndaǵy taq úshin óz baýyrlaryn da qurbandyqqa shalýdan tartynbaidy, zorlyq-zombylyq jasap, qýlyq-sumdyqpen áreket etýdi ómiriniń ózegine ainaldyrady».
Qandai dál aitylǵan sóz! Ómirdiń ashy shyndyǵy bul! Qanshama qily zamandy bastan ótkersek te, qandai qoǵamdyq formatsiialarda tirshilik qursaq ta, ózgermeitin qaǵidat. Qarapaiym adamdardyń sengishtigin, nemquraidylyǵyn, basqa da álsizdikterin sheber paidalana otyryp, sheksiz bilikke qol jetkizgender qaitse de taqta uzaq otyrýdy qalaidy.
Sol úshin qoǵam men halyqtyń sanasyn tusap, olardy tek qana bodandyqta ustaǵysy keledi. Kezinde Keńester Odaǵyn qyp-qyzyl qanǵa bóktirgen Stalin, Goloshekin, Ejov, Beriia siiaqty qanisherlerdiń basyn biriktirgen de osy – bilikke qushtarlyq. Olar kóp jaǵdaida bilikqumarlyq álsizdikterin «Japon, nemis shpiondaryna ólim kelsin!», «Dárigerler isi» siiaqty jasandy urandarmen barynsha búrkemelýge tyrysty. Ózderinen oiy ozyq, halyqty sońynan erte alatyn kúshtilerdiń rýhyn janyshtap, kózderin joiyp otyrdy.
Osy rette, bilikte uzaq jyl otyrǵan Dinmuhamed Qonaevtyń myna bir moiyndaýy eske túsedi.
«Jalǵyz ǵana kózimniń jetkeni – kóp ýaqyt bilik basynda bolýǵa bolmaidy. Ainalańdaǵy adamdardy taný túisigiń joǵalady, tyń oilardy túsinbeisiń nemese qabyldamaisyń, ózińe óziń syn kózben qaraýdy qoiasyń. Sosyn mindetti túrde qatelikter jasaisyń, ásirese kadrlyq saiasatta». («Birlesý» táýelsiz gazeti, 15 qyrkúiek 1990 j.).
Al, kadrlyq saiasattyń teris júrgizilýi orny tolmas ókinishterge aparyp soqtyratynyn ýaqyt kórsetti.
Stalindik saiasi qýǵyn-súrginde bir Qazaqstannyń ózinde 110 myńnan astam adam lagerlerge toǵytyldy. 25 myńdai alashtyń qaimaǵy «halyq jaýy» retinde atyldy. Oǵan «Asyra silteý bolmasyn, asha tuiaq qalmasyn!» naýqanynda qynadai qyrylǵan qandastarymyzdy qosyńyz.
Tarihshy-ǵalym Talas Omarbekovtiń aitýynsha: «1928 jyly Qazaqstanda 4 million 800 myń qazaq bolsa, 1939 jyly 2 million 328 myń ǵana qazaq qalǵan…”.
Abai atamyz aitqandai: «kúshiginen talanǵan» urpaqtyń ókili retinde, biz de qyzyl imperiia qiianatynyń shet jaǵasyn kórdik.
86-nyń jeltoqsanyda týra sondai qasiretti kúidi bastan ótkerdik. Gorbachevtiń «demokratiia», «jariialylyq» degen sózderine shyn senip qalǵan beikúná jastarymyz Almatynyń bas alańyna shyǵyp, qan-josa bolǵany kóz aldymyzda.
Máskeýdiń qolshoqpary Solomentsev degen sumyrai sol ultaralyq oqiǵanyń shyǵýyna Almatydaǵy qazaqtardyń sany shamadan tys kóbeigeni sebep boldy dep soqty.
“Kogda ia zdes rabotal sekretarem TsK, pomniý, togda bylo kazahskogo naseleniia 8 protsentov. A seichas 16. V dva raza ývelichilos!..” dep dabyldatty. Onyń oiynsha qazaqtar óz astanasyna jolamai, aidalada qoi baǵyp qana júrýi kerek eken.
Áne, sondai asyra silteýshilik pen basynýshylyqty kózben kórip, qulaqpen estigenbiz.
Beriianyń izbasarlary: Kamalidenov pen Meńdibaev tandemi
Jeltoqsan kóterilisi imperiialyq qataldyq pen qatygezdikti qarý etken máskeýlikterdiń shovinistik piǵyldan eshýaqytta bas tartpaitynyn ańǵartty. Bizden keiin bas kótergen Saha Respýblikasy (1987 j.), Baltyq elderi, Grýziia men Ázirbaijan (1989 j.) kóterilisshileri de qatań jazalandy. Júzdegen beikúná qyz-jigitter tanktyń shynjyr tabanyna taptaldy. Oqqa ushty.
Toqyrap qalǵan qoǵamnyń tońyn jibitip, qoǵamǵa jańa lep ákelgen, tyń serpin bergen bul áleýmettik-saiasi silkinister bir-birinen bólip qaraýǵa kelmeitin birtutas azattyq kúresiniń tizbegi edi.
Biraq, Odaq ydyraǵanymen, búginde óz yqpalynan airylǵysy kelmegen Máskeýdiń ozbyrlyǵy áli de óshpegen, myǵym. Ýkraina, Moldova, Belorýssiia, Qarabaqtaǵy qandy oqiǵalar sol Jeltoqsan jańǵyryǵynyń jalǵasy. Barlyq jerden qaharly da ailaly Reseidiń qandy tyrnaǵynyń izi kórinedi.
Bilik basyndaǵy keshegi Gorbachev pen qazirgi Pýtin syndy tirandar óz múddesi úshin týǵan halqyn da, ózgeni de aiamaitynyn tarih osylaisha dáleldep berdi. Sheksiz bilikke ie bolǵan úlken tirandardyń qylyǵy óte juqpaly keledi. Máskeý bilegen tusta Qazaqstanda da jergilikti tirandar boi kórsetip shyǵa bastady.
Jasyryn emes, ashyqtan ashyq. Memlekettik qaýipsizdik komitetiniń tóraǵasy, keiinnen Qazaqstan Kompartiiasy OK ideologiia jónindegi hatshysy bolǵan Zaqash Kamalidenov pen Almaty oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy, keiinnen Qazaqstan KP OK ekinshi hatshysy bolǵan Marat Meńdibaev osy aldyńǵy qatardan tabyldy.
Kremldiń aldynda kózge túsýge tyrysyp, qazaq ziialylaryn qýdalaýdyń nebir qanquily ádisterin oilap tapqan ekeýiniń qylyǵy Beriiadan asyp túspese, kem bolǵan joq.
Olarmen betpe-bet jolyǵysqan sátte, talai ór keýdeli ǵalymdardyń, tarihshylar men aqyn-jazýshylardyń aiýmen kezdesken jylqydai dirildep qalatynyn kózimizben kórdik.
Al, osy qazaqtar birin-biri qyr asyra qýyp, dúrligip jatqan kezde «Kolbin qaida qarap otyrdy?» degen zańdy suraqtyń qulaǵy qyltiiýy múmkin ǵoi. Árine. Qazaqstanǵa ýaqytsha kelgen Kolbin munda uzaq turaqtamaitynyn jaqsy bildi. Sondyqtan da, oǵan báribir edi. Eldegi bolyp jatqan tótenshe jaǵdailarǵa kóp basyn aýyrta qoiǵan joq. Aldyna ákelgen qaǵazdarǵa qol qoiyp, kómekshileri jazyp bergendi oqyp berýmen shekteletin. Kóbinese sharabyn iship býsanyp, qusyn atyp, týrist sekildi shalqyp júretin.
Bir joly ol jandaishaptarymen birge kezekti saýyq-sairanǵa shyǵady.
Kolbin aspanǵa qarata myltyq atqan kezde, ár jerdegi butanyń túbine jasyrynǵan úsh-tórt áskeri mergen qosa atady.
Bir oqpen úsh-tórt úirektiń jerge topyrlap túskenin kórip, máz bolǵan Kolbin sol kúni mol oljaǵa kenelipti. Tost kóterip turyp aitqan: «Qazaqstan halqyn qustyń etimen qamtamasyz etýge bolady eken ǵoi!» degen danyshpandyq sózi ertesine respýblikalyq gazetterge jariialanyp ta ketti. Mine, álemde jer kólemi jaǵynan 9-shy oryndy ielenetin alyp memleketti basqarýǵa jiberilgen basshynyń bar bolmys-bitimi osyndai dárejede ǵana bolatyn.
«Bireý toiǵa ainalǵanda, qasqyr qoiǵa ainaldy» degendei, Qazaqstanǵa kezdeisoq adasyp kelgen Kolbinniń qyzmettegi shalalyǵyn óz múddesine orailastyra bilgen Kamalidenov pen Meńdibaevtyń qudaiy berdi dese de bolady. Qazaqstandy «Kishi 37-niń» elesi kezip júrdi.
Jeltoqsan zobalańynda Kamalidenovtiń belsendiligimen oblystyq komitetterdiń 64 hatshysy, qalalyq jáne aýdandyq partiia komitetteriniń 630 hatshysy, bastaýysh partiia uiymdarynyń 1836 múshesi almastyryldy. Ishki ister ministrliginiń basshy organdaǵy 1200 jetekshi kadrlary «saiasi-tárbie jumystaryn aqsatqany» úshin qyzmetterinen qýyldy.
Olardyń barlyǵy da qazaqtar edi. Odan basqa Ulttyq ǵylym akademiiasynyń, ǵylymi-zertteý, jobalaý institýttarynyń, joǵary oqý oryndarynyń, shyǵarmashylyq odaqtardyń basshylary bar.
Mysaly, aldyńǵy qatardaǵy iri JOO-nyń 12 rektory ornyna alynyp, isti boldy.
Al, qazaqqa degen qatygezdigi jaǵynan Kamalidenovten kem túspeitin Meńdibaev basqarǵan alǵashqy bir jarym jyl ishinde Almaty oblysyndaǵy basshylyq býynnyń 750 qyzmetkeri negizsiz qýǵynǵa ushyrady.
Partiialyq turǵydan jazalandy, ishinara sottaldy, abaqtyǵa qamaldy. Onyń ishinde 35 aýdandyq, qalalyq partiia komitetiniń hatshylary, 25 aýatkom tóraǵalary boldy.
Elimizdi jaipap ótken repressiianyń joiqyn kúshiniń qanshalyqty aýyr bolǵanyn osydan-aq shamalańyz. Árine, bul arada Máskeýdiń jazalaý naýqanyn qatań júrgizý týraly nusqaýy bolǵany shyndyq. Ony jergilikti tirandardyń asyra oryndaǵany da shyndyq.
Kolbin bolsa, óz qaramaǵyndaǵy joǵary laýazymdy qos orynbasarynyń búkil eldegi kadrlyq saiasatty óreskel burmalaǵanyna, basqa da bylyq-shylyqtaryna kóz juma qaraýmen júrdi.
Óitkeni, odaqtaǵy asa iri partiia uiymyndaǵy apparattyq qýlyq-sumdyqtardy túsinýge kolhoz basshysy deńgeiindegi óresi jetpedi. Ári joǵaryda aitylǵan hatshylardy, rektorlar men sharýashylyq basshylarynyń birde-birin jyǵa tanymaityndyqtan, solai bolýǵa tiisti nársedei qabyldady.
Qonaev? Onyń tusynda 700-den asa qazaq mektebi jabyldy
Qonaevtyń biligi aiaqtalar tusta Keńester Odaǵy ishten irip-shiri bastaǵan edi. Gorbachevtyń «jariialyǵynan» keiin bastalǵan dańǵazanyń shýy kúsheigenimen, sybailastyq pen paraqorlyqqa batyp, ábden bylyqqan júie ońala qoimady.
Bilik tarmaqtarynyń barlyǵyn jailap alǵan jemqorlyq eldiń turmysy men áleýmettik jaǵdaiyn álsiretip jiberdi.
SSSR ishki ister ministri V.Bakatinniń qupiia baiandamasynda mynandai bir joldar bar. «1986-89 jyldary Odaq boiynsha 1,2 mln laýazymdy qyzmetker óziniń qyzmettik babyn asyra paidalanǵany úshin jaýapqa tartyldy. Jasalǵan 1 mln qylmystyń 28 myńy sheneýnikterdiń paraqorlyǵy, 170 myńy memleket múlkin alyp-satarlyqqa ushyratqandar. Qazaq SSR-inde 5 myńnan asa qylmystyq ister joǵaldy. 92 kooperativ basshysynyń buryn sottalǵany anyqtaldy».
Iá, 80-shi jyldardyń sońyna qarai Qazaqstandaǵy áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdai da tym shielenisip ketken edi. Halyq kúizeliske ushyraýdyń sál-aq aldynda turdy. Mol altyn men kúmistiń, aǵyl-tegil munai men astyqtyń ústinde otyrsa da, qazaq halqynyń basym bóligi en bailyqtyń qyzyǵyn kórýden shet qaldy. Óndirilgen ónimniń eń jaqsysy, et pen maidyń shurailysy, vagon-vagon astyq pen un tegis ortalyqqa jóneltiletin.
Áli esimde, 1985 jyly qańtar aiynda Búkilodaqtyq jas jýrnalister seminaryna qatystym. Sonda Máskeýdegi úlken bir gastronomda ózimizdiń Semei et kombinatynan shyqqan súbeli et pen maily shujyqtardy kórip, qatty tańyrqaǵam.
Bir jiren shashty tátemizdiń tóńkerilgen san etti shanyshqymen shuqylap: «Segodniashnii ili vcherachnii?» dep tyjyrynǵanyn kórip, odan saiyn esim shyqty. Bul kezde astanamyz Almatyda surp eti sylynǵan súiek-saiaqqa uzyn-sonar kezek bolatyn. Onyń ózinde de, bir qolǵa eki kilodan artyq berilmeitin.
Já, tamaqty qoishy. Ashyqqan qaryn toiynar, eskirgen kiim jańarar. Eń aýyr tigeni – rýhani mesheýlik edi.
Qazaq mektepteri jappai jabylyp, qazaq tiliniń taǵdyry qyl ústinde turdy. Almaty syndy qalada №12 orta mektep pen eki mektep-internatty qosqanda, bar-joǵy úsh-aq bilim oshaǵy qazaq tilinde oqytatyn. Osy arada bárimiz búgejektep aita almaityn bir ashy aqiqat bar.
Qazaq tarihynda el basqarǵan kórnekti memleket qairatkeriniń biri Qonaev ekeni belgili. Sol kezdegi imperiialyq saiasatqa bailanysty ustanǵan taktikasy bólekteý, qaishylyǵy mol tulǵa. Qazaqstan ekonomikasyn damytýǵa, sharýashylyǵyn órkendetýge sińirgen eńbegi ólsheýsiz.
Alaida qansha jerden madaqtap, áspettesek te, Qonaevtyń rýhaniiat salasynda tek «orystandyrý» baǵytyn ustanǵanyn jasyra almaimyz. Onyń kezinde 700-den asa qazaq mektebi jabylyp qalǵany shyndyq. «Japtyrmaimyn!» dese, bilik qolynda tur edi. Joq, biligin paidalanbady. Al, sol kezeńderde biz siiaqty kún keshken ózbek, túrkimen, tájik mektepteriniń birde-biri jabylǵan emes.
Onyń arǵy sebebin bir áńgimesinde Memlekettik syilyqtyń laýreaty, aqyn Esenǵali Raýshanov ta izdestirgenin kózim shalyp qaldy. «Qonaev dúnieden ótkende Sadyqbek Adambekovtiń jazǵan bir shýmaq óleńi ol kisiniń kim ekenin belgili bir ortaǵa dáleldep ketti.
Politbiýro ishinde
Turýshy edi soraiyp.
Ardaqty tatar halqynyń,
Aiaýlysy ketti Qonaev...
Qazaqtyń tili, ádebieti úshin shóp basyn syndyrmai ketti degen pikir bar.
Qonaevtyń tusynda Qazaqstandaǵy qazaq mektebinen Ózbekstandaǵy qazaq mektepteriniń sany kóp boldy» deidi aqyn. Yp-ras. Qonaevtyń qazaq tiline janashyrlyqpen qaramaýynyń túpki kiltipany osynda jatsa kerek. Meniń bul jazbamnan keibireýlerdiń «jaý izdep» lap qoimaýy úshin ózge aǵaiyndardy da tyńdap kóreiik.
Belgili uiǵyr jazýshysy Ábdikerim Ǵanievtiń «Ismail Iýsýpov: «S chistotoi pomyslov» atty derekti povesi bar eken. Sonda 1962-64 jyldary Qazaqstan Kompartiiasy OK-niń birinshi hatshysy bolyp qyzmet istegen Iýsýpovtyń esteligin keltiredi. «Respýblikaǵa basshylyq etýge men kelgende «meniń qarakóz dostarym» Qazaqstannyń basyna uiǵyr keldi dedi. Al, Qonaev týraly ondai áńgime aitylǵan joq. Onyń ulty tatar edi ǵoi. Biz D.A.Qonaev ekeýmiz bala kezden birge óstik, sosyn Sopy Zarvat atyndaǵy uiǵyr orta mektebinde birge oqydyq».
Partiianyń taǵy bir ardageri, Qaraǵandy oblystyq arhivin basqarǵan Satypaldy Totanov «Ótken ómir ótkelderi» degen kitabynda Qonaevtyń óz qolymen toltyrylǵan anketasyn kórgenin, onda ulty «tatar» dep kórsetilgenin, al Qazaqstan basshysyn ulttyq kadrlar sapynan bekitemiz degen másele kóterilgende Qonaev óz pasportyn bir-aq túnde joiyp, ulty «qazaq» dep jańasyn alǵanyn aitady.
Ardager jýrnalist Madat Aqqozin bylai dep jazypty:
«Dinmuhamed Qonaevtyń qabyldaýynda eki qazaq, bir orys otyr. Olar aýdandyq partiia komitetiniń birinshi hatshylyǵyna bekitileiin dep jatqandar edi. Ana tilinde amandasqan eki qazaqty Qonaev sol jerde toqtatyp, «jalpyǵa túsinikti» orys tiline kóshýlerin suraidy. Sol úsheýdiń biri – meniń eski tanysym Rahymbai Tazabekov bolatyn. Ol aýylda týǵan adam. Oǵan respýblika basshysynyń ózi sekildi ekinshi qazaqtan oryssha sóileýin talap etýi oǵash bolyp kóringen» (Azattyq.org. 30.11.2009 j.)
Qazaq tiliniń qadirin túsiretin de, kóteretin de biliktegi birinshi basshylar ekeninde daý joq. Qalai bolsa da, shyqqan teginde sharýamyz shamaly, qazaq mektepteriniń jappai jabylýy – tikelei Qonaevtyń moinyndaǵy is.
Óz ana tilinde sóilegen jastarǵa jiren shashty apamyzdyń «Govori po-rýsskii!» dep zekip, dikeńdegenine de kináli Qonaev.
Biz osy kúnderi «júzden asa ult turatyn...» degen jalǵan urandy jii jalaýlatyp aitamyz. Sonyń avtory kim eken dep júrsem, ol da Qonaev bolyp shyqty. 1977 jyly shyqqan «Sovettik Qazaqstan» atty orys tilindegi kitabynda baqytty el qandai dep saýal qoiyp, soǵan jaýap beripti. “Eto 19 oblastei, bolee 80 gorodov, 193 poselka gorodskogo tipa, 218 selskih raionov, gde drýjnoi semei jivýt i trýdiatsia predstaviteli bolee 100 natsionalnostei i narodnostei”.
Eń ókinishtisi, bul qisynsyz ótirik osy kúnge deiin jalǵasyp keledi.
«Kazahstan – mnogonatsionalnaia strana, kotoryi stal Rodinoi dlia predstavitelei bolee sta narodov» dep erkinsigen dúńgen etnos uiymnyń basshysy áli jalaýlatyp júr. Oǵan eshkim emes, ózimiz kinálimiz. Almaty qalasyndaǵy «kóp ulttyń» arasyna 1 somali, 1 gagaýz, 1 nord, 1 pýshtýn, 2 modrakan degenderdi resmi tizimge qosyp qoiypty. Onyń ne keregi bar? Kim qystap jatyr? Shynymdy aitsam, aspirantýra bitirgen meniń ózim «modrakan» degen paqyrdyń kim ekenin, qaida turatynyn kóz aldyma elestete almaimyn.
Sóitip, Qonaevtyń kezinen jalǵasyp kele jatqan keri saiasattyń kesirinen ortamyzda bir orys (modrakan, gagaýz, pýshtýn...) otyrsa, ana tilimizde sóileýge qysylatyn boldyq. «Basqalarǵa túsinikti bolý úshin...» dep búlkildei jónelemiz. Áli de solai! Eger, memlekettik is-sharalarda, jinalystarda Prezident pen Elbasy tek qana qazaqsha sóilei bastasa, ózgeler de solai sóileýge májúbir bolar edi.
Mysaly, belgili jazýshy Ázilhan Nurshaiyqov OK birinshi hatshysy Jumabai Shaiahmetovtyń biýro májilisterin keide taza qazaq tilinde júrgizetinin óz esteliginde atap ótedi. Birde, orysy kóp plenýmda «OK hatshysy» bolyp bekitilip jatqan Anatolii Shalovtan ómirbaianyn qazaqsha aityp berýin suraǵan. Oǵan Shalov renjimegen, tili jetkenshe aityp bergen. Keiinirek sol batyldyǵy úshin memleket qairatkeri Jumabai Shaiahmetovty erekshe jylylyqpen eske alatyn deidi. Mine, tarihta jaqsy aty qalý degen osy!
Qordaidaǵy qazaq-dúńgen teketiresi 86-shy jyldyń jańǵyryǵy
Jalpy, kommýnistik totalitarlyq júie qalyptastyrǵan qatań tártiptiń salqyny qazaq jastaryna aýyr soqqy bolyp tidi. Ásirese aýyl balalarynyń mamandyq tańdaý erki shekteldi. Ary ketse muǵalimdik, dárigerlik, esepshi, zoovet, aýylsharýashylyq institýttaryna ǵana jol ashyq bolatyn.
Al, aviatsiialyq, akademiialyq, tehnikalyq, quqyqtyq joǵary oqý oryndaryna oryn kvotamen beriletin. Mysaly, 1985 jyly Qaraǵandydaǵy joǵarǵy militsiia mektebindegi abitýrientter úlesiniń 61%-yn qazaqtar qurasa, 1986 jyly bul kórsetkish 27,5%-ǵa deiin kemitilgen. Ádeii, qasaqana.
Qazaq jastaryn ishki ister organyna qyzmetke qabyldaý kúrt azaityldy. Tipti, Shymkent oblystyq ishki ister basqarmasy aldynda «Qazaqtardy ishki ister organyna qabyldamaimyz!» degen soraqy jarnama ilýge deiin barǵan. Úlken qalalarǵa qazaqtardyń engizilýin shekteý, turǵyn úi kezegine tirkemeý, jumysqa ornalasýda «aǵa ult» sanalatyndarǵa basymdyq berý kópe-kórneý kózge uryp turatyn.
Oǵan qosa mektep bitirýshi túlekterdi aýyldan shyǵarmai, qaitse de qoi baǵýǵa úgitteitin jumystar jyl boiy qyzý júrgiziletin.
Joǵarǵy bilik organdary osy áreketteriniń bárin sylap-sipap tigisin jatqyzyp, ádemi etip kórsetýge tyrysatyn.
Ómir aǵymy osylai birqalypty ótip jatty. Bir sózben aitqanda, toqyraýǵa tústik. Eger Gorbachev «jariialylyq», «qaita qurý» atty jańa baǵyttyń bastalǵanyn jariialamaǵanda, kim bilsin, osylai jalǵasa beretin be edi? Gazet, radio, teledidar dabyldata júrgizgen bul nasihattyń dúmpýi qazaq jastarynyń oi-sanasyn oiatýǵa túrtki boldy.
Olar óziniń týǵan elinde, týǵan jerinde júrip «ekinshi sortty» ultqa ushyraýdyń sebebin izdestire bastady. Oilandy. Silkindi. Aqyr sońynda uzaq jyldar boiy júrgizilip kelgen «halyqtar dostyǵynyń» jasandylyǵyn túsindi. Jeltoqsan ushqyny týa bastady!
Jańa serpiliske qanattanǵan qazaqtardyń rýhani erkindikke umtylýy, óz quqyqtaryn qorǵaýdaǵy talap-tileginiń kúsheiýi ózge etnos ókilderine unai qoimady. Óńirderde qyrǵiqabaqtyq ahýal týyndady.
Shymkent oblysynyń Michýrin sovhozynda qazaqtar men ázirbaijandar, Tselinograd oblysynyń Atbasar qalasynda qazaqtar men sheshender, Almatyda KGB shekara ýchilishesiniń orys kýrsanttary men Zootehnikalyq-maldárigerlik institýynyń qazaq stýdentteri ózara qaqtyǵysyp qaldy.
Mundai oqiǵalar basqa óńirlerde de boi kórsete bastady. Jaralanǵandar da az bolǵan joq. Ortalyq partiia komitetiniń hatshysy Kamalidenovtyń tikelei nusqaýymen bunyń barlyǵy jyly jabylyp otyrdy. Ultaralyq reńk alǵan oqiǵalardyń shyǵý sebepterin anyqtap, ony túbegeili joiýdyń ornyna bilik organdary «turmystyq kikiljiń» atap, ádettegisinshe kózboiaýshylyqpen ainalysty.
Bir ǵajaby, biz ótkennen sabaq almaityn halyq ekenbiz. Sol kózboiaýshylyqtyń saldary osy kúnge deiin jalǵasyp keledi.
Keshegi Maiatastaǵy qazaq-kúrd, Shelektegi qazaq-uiǵyr, Malovodnoe aýylyndaǵy qazaq-sheshen, Qordaidaǵy qazaq-dúńgen arasyndaǵy teketirester – 86-shy jyldyń jańǵyryǵy ekenin túsingimiz kelmeidi. Isti bolǵan qordailyqtarǵa «maskúnem», «nashaqor», «hýliganskie vyhodki molodeji» degen tańbanyń tańylýy bizdiń áli alysqa uzamaǵanymyzdy kórsetedi.
Eger de, elimizdegi ultaralyq kelisim men ynytymaqty odan ary saqtaǵymyz kelse, eń birinshi qazaqtyń múddesine nuqsan keltirmeýdi esten shyǵarmaǵanymyz jón dep bilemiz. Óitkeni, basqa etnos ókilderiniń arqa súier elderi bar. Al qazaqtyń Otany bireý-aq, ol – Táýelsiz Qazaqstan!
Aldyǵa ozyp ketsem, keshirim ótinemin. Bári de kerek oilar ǵoi. Sonymen, Jeltoqsan qarsańyndaǵy jaǵdaiǵa qaityp oralaiyq.
Eldegi ultaralyq shielenistiń órshýi, qoǵamnyń toqyraýy, qalyptasqan saiasi elitanyń kúireýi Qonaevtyń bedelin túsirip qana qoimai, biliktegi yqpalyn da álsiretti.
Buǵan deiin senimdi serikteri – Shymkent obkomyn basqarǵan Asanbai Asqarov, Almaty obkomyn basqarǵan Keńes Aýhadiev, Almaty qalalyq komitetin basqarǵan Aqan Qoishymanov, Joǵarǵy keńes tóraǵasy Báiken Áshimov, Avtomobil kólik ministri Anatolii Karavaev, Ǵylym akademiiasyn basqarǵan inisi Asqar Qonaevty Kreml zorlyqpen qyzmetterinen shettetken bolatyn. Keibiri aiqai-shýmen ustalyp ta ketti. Al, ministrlikter men oblystardy basqarýǵa máskeýlik kadrlar Qonaevtyń kelisiminsiz topyrlap kele bastady.
Odaq quramynda bolsa da, Resei men Ýkrainadan keiingi úshinshi iri memleket sanalatyn Qazaqstandy kópe-kórneý basynýshylyq qarsylyq týǵyzýy múmkin edi.
Muny aiqyn túsingen Gorbachev bas kótererdei oqys oqiǵa týa qalsa, qarsy shara qoldanýdy umytqan joq.
Memlekettik qaýipsizdik komitetine qupiia túrde «Quiyn» operatsiiasyn daiyndaýǵa tapsyrma berdi. Daiyndatty da. Óitkeni ol, shynyn aitý kerek, ózi bastaǵan «jariialylyq» pen «qaita qurýdyń» keńestik júieni ydyratýyna jan-tánimen qarsy boldy. Baltyq elderi men Qazaqstannyń tizgini ýysynan shyǵyp ketý qaýpi mol ekenin sezdi. Sol sebepten odaqtas respýblikalarǵa qysym jasaýdy kúsheitip, óz kadrlaryn jiberýdi jalǵastyra berdi.
Bul qorlyqqa kóngisi kelmegen Qonaev ornynan bosatýǵa birneshe ret ótinish beredi. Gorbachev bolsa, birinshilikke úmitkerdiń kim bolatyny áli anyqtalmaǵandyqtan, Qonaevty ornynan qozǵaýdy áli erterek dep sanaidy. Biraq, onyń dáýreni bitýge taiap qalǵanyn ańǵartyp, árbir ońtaily sátte tuqyrtyp qalyp otyrýdy esten shyǵarǵan emes.
Bas hatshy bolyp sailanǵannan keiin 1985 jyly jazda alǵashqy saparyn Gorbachev el astanasy Almatydan bastamai, birden Tselinogradqa ushyp kelip, aktiv ótkizedi. Qonaev ta amalsyz sonda barýǵa májbúr bolady. Al, qalany aralaǵan túrli kezdesýlerde Bas hatshynyń janynda júrgen respýblika basshysyn elemegendei qyr kórsetip, áńgimelespei tarpań minez tanytqanyn búkil el baiqady.
Jalǵasy:
https://dalanews.kz/58560
