Sh.Sh. Ýálihanov atyndaǵy
Tarih jáne etnologiia
institýtynyń direktory,
QR UǴA korrespondent múshesi,
tarih ǵylymdarynyń doktory,
professor
Uly tulǵanyń tarihtaǵy róli qily ólshemdermen anyqtalady eken. Bireýleri ǵylym men tehnika salasynda kóz kórip, qulaq estimegen jańalyq ashýymen tarihqa ense, ekinshileri ádebiet pen ónerdiń úzdik shyǵarmasyn týyndatýymen atyn máńgilikke qaldyrady. Al, saiasat pen memlekettik bilik salasynda ulylarǵa qoiylatyn talaptyń, ulylar qataryna kirýdiń ólshem-ustanymy múlde bólek. Eger aldyńǵylardyń ulylyǵy ózi ómir súrip turǵan zamanda resmi rásimdelýsiz anyqtalyp jatsa, saiasat pen memlekettik bilik álemindegi ulynyń ulylyǵy áldeneshe jyldar emes, ǵasyrlar ótkennen keiin moiyndalýy, jemisin berýi múmkin. Ult tarihy taǵylymyna súiene aitar bolsaq, HH ǵasyrdyń alyptary Qanysh Sátbaevtiń, Muhtar Áýezovtyń, Sháken Aimanovtyń, Murat Aithojinniń, taǵy basqalardyń intellektýaldyq erekshe jaratylysy jańalyqtarymen, kitaptarymen olardyń kózi tirisinde moiyndaldy. Alash arystary Álihan Bókeihanov, Mustafa Shoqai, Smaǵul Sádýaqasov, Halel Dosmuhamedov alasurǵan HH ǵasyr basyndaǵy saiasi úderisterdiń naǵyz serkesi ekenin endi ǵana tanýdamyz. Qazaqstanǵa, qazaq halqyna sińirgen eńbegi ázirge laiyq baǵalanbaǵan, mine, osyndai taýtulǵalardyń qatarynda Jumabek Táshenov tur.
Táshenov respýblikanyń saiasi, ekonomikalyq, mádeni damýyna basshylyq jasaǵan jyldary qazaq memleketiniń aýmaq tutastyǵynyń saqtalýyna kóp eńbek sińirdi. Mańǵystaýdy Túrikmenstanǵa qosý jónindegi usynystarǵa toitarys -berdi. Tyń ólkesine biriktirilgen soltústik oblystardy Reseige, Ońtústik Qazaqstannyń maqta egetin aýdandaryn Ózbekstanǵa berýge qarsy shyqty. Qazaqstan jerinde iadrolyq jarylystar jasaýǵa qarsylyq bildirdi. Shyǵarmashylyq odaqtar ókilderine úi-páter bergendigi úshin Almatynyń ortasynda “qazaq aýylyn” qurdy dep aiyptaldy. “Qazaqádebieti” gazetin jabýdan, “Sotsialistik Qazaqstan” gazetin “Kazpravdanyń” aýdarmasy etip shyǵarylý qaýpinen qorǵap qaldy. “Ultshyl” dep aiyptalyp, N.Hrýshevtiń nusqaýymen qyzmetinen bosatyldy.
[caption id="attachment_9965" align="alignleft" width="335"]
Qazaq ýikipediiasynda ómir jolyna qysqasha sholý berilipti: Táshenov Jumabek Ahmetuly (20.3.1915, Aqmola oblysy Arshaly aýdan Babatai aýyly – 18.11.1986, Shymkent qalasy) – memleket jáne qoǵam qairatkeri, ekonomika ǵylymynyń kandidaty (1962). Aqmola qurylys tehnikýmyn (1932), KOKP OK janyndaǵy joǵary partiia mektebin (1955) bitirgen. 1934-1939 jyldary Beinetqor aýdandyq atqarý komitetiniń hatshysy, aýdandyq jer bóliminiń meńgerýshisi, 1939-1943 jyldary Aqmola oblysy jer bólimi bastyǵynyń orynbasary, 1944-1947 jyldary Soltústik Qazaqstan oblysy partiia komiteti hatshysynyń orynbasary, mal sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi, 1947-1948 jyldary Soltústik Qazaqstan oblysy atqarý komiteti tóraǵasynyń orynbasary, tóraǵasy (1948-1952) boldy. 1952-1955 jyldary Aqtóbe oblysy partiia komitetiniń 1-hatshysy, 1955-1960 jyldary Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń tóraǵasy, 1960 – 1961 jyldaryQazaq KSR-i Ministrler Keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Táshenov respýblikanyń saiasi, ekonomikalyq, mádeni damýyna basshylyq jasaǵan jyldary qazaq memleketiniń aýmaq tutastyǵynyń saqtalýyna kóp eńbek sińirdi. Mańǵystaýdy Túrikmenstanǵa qosý jónindegi usynystarǵa toitarys -berdi. Tyń ólkesine biriktirilgen soltústik oblystardy Reseige, Ońtústik Qazaqstannyń maqta egetin aýdandaryn Ózbekstanǵa berýge qarsy shyqty. Qazaqstan jerinde iadrolyq jarylystar jasaýǵa qarsylyq bildirdi. Shyǵarmashylyq odaqtar ókilderine úi-páter bergendigi úshin Almatynyń ortasynda “qazaq aýylyn” qurdy dep aiyptaldy. “Qazaqádebieti” gazetin jabýdan, “Sotsialistik Qazaqstan” gazetin “Kazpravdanyń” aýdarmasy etip shyǵarylý qaýpinen qorǵap qaldy. “Ultshyl” dep aiyptalyp, N.Hrýshevtiń nusqaýymen qyzmetinen bosatyldy. 1961 – 1975 jyldary Shymkent (qazirgi Ońtústik Qazaqstan) oblysy atqarý komiteti tóraǵasynyń orynbasary boldy. 1975 jyly odaqtyq dárejedegi derbes zeinetkerlikke shyqty. Ómiriniń sońǵy kezeńinde “Qarakól” ǵylymi-zerthanalyq institýtynda, Ońtústik Qazaqstan oblysy taldaý-esepteý ortalyǵynda qyzmet atqardy. Lenin, Eńbek Qyzyl Tý, “Qurmet belgisi” ordenderimen marapattalǵan.
Jumabek Táshenov keńestik Qazaqstan basshylarynyń shoǵyrynda bar bolǵany alty-aq jyl júrdi. 1955 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń tóraǵasy qyzmetine taǵaiyndalǵan ol 1961 jyly respýblika úkimeti basshylyǵynan bosatylǵanda 46 jasta ǵana edi. Biraq, sol 1955-1961 jyldar Qazaqstannyń ǵana emes, álem tarihynda airyqsha mańyzdy kezeń bolatyn.
Birinshiden, Aziia men Afrikanyń halyqtary azattyqqa qol jetkizip, otarlyq júie kúirei bastady. Keńester elinde Gandi, Nerý, Mao, Fidel Kastro, Naser esimderi aýyzdan túspeitin. Birazymen qazaq basshysy kezdesti, kelissózder júrgizdi, pikir almasty. Jumabek Táshenovtei suńǵyla oi iesi qazaqtan tarydai artyqshylyǵy joq basqa etnostar táýelsiz tól memleketin quryp jatqanda Máskeýdiń ashsa - alaqanynda, jumsa – judyryǵynda qalǵan týǵan halqynyń, qazaq memleketiniń bolashaǵyna alańdaǵany, shynaiy azattyqty armandaǵany kúmánsiz.
Ekinshiden, tyń igerý jeleýimen qazaq aýyldaryna aǵylǵan slavian ulty ókilderiniń legi ai saiyn artyp, demografiialyq ahýaldy asqyndyrǵany, qazaq tiline, mádenietine, baspasózine, oqý oryndaryna kereǵar salmaǵyn túsirgeni kózge uryp turdy. Munyń arty ultsyzdanýǵa, tamyrsyzdanýǵa ulasatynyn qazaq oqyǵandary men ziialylary ǵana emes, dástúrli qoǵam tárbiesin kórgen aýyl aqsaqaldaryna deiin sezindi. Aqmola óńiriniń perzenti J. Táshenov aýyldan bastalǵan máńgúrttenýdiń zil batpan salmaǵyn kórmei qalǵan joq. Tutas halyqtyń tarihi sanasyn adastyrý adamzat tarihyndaǵy sirek qasiretterdiń biri bolatyn.
Úshinshiden, «halyq jaýlary» retinde aiyptalyp, 1937-1938 jyldary atylǵandardy jappai aqtai bastaý tarihi ádildik saltanaty edi hám sotsialistik ideia men praktikanyń pármendiligin, tartymdylyǵyn álsiretip qana qoiǵan joq, oǵan senimsizdikpen qaraýǵa túrtki boldy. Sotsializmniń besigindei kóringen Máskeý, Kreml, tipti barsha quqyq qorǵaý júiesi joidasyz zorlyq-zombylyqqa barǵany áshkerelenip, kóziqaraqty qazaq ziialylaryna tarih taǵylymynan burynǵydan ózgeshe paiym-tujyrymdarǵa barý qajettigin alǵa tartty. Qart kommýnist S. Kenjebaevtyń aitýynsha, J. Táshenov arystardy aqtaý isine belsendi túrde qatysqan. Bul naýqan Tulǵanyń saiasi-ideologiialyq usynymyn ózgertpese de, týǵan halqyna jaqyndata túskeni sózsiz. Jeke basqa tabynýdy synaý halyqaralyq kommýnistik jáne jumysshy qozǵalysyna syzat túsirgenin eskersek, qazaq basshysynyń ultjandylyǵyn nyǵaita túskenine kúmánimiz bolmaýy kerek.
Tórtinshiden, HH ǵasyrdyń 50-60 jyldary mejesinde qazaqtyń birneshe áigili azamattarynyń keńestik eń kórnekti marapatty – Lenin syilyǵyn ielenýi ulttyq sana-sezimdi dúr silkindirdi, ulttyq maqtanyshtyń ósýi memlekettik derbestik, álemdik úderisterdegi Qazaqstannyń orny jaily oilaýǵa jeteledi.
Mine, osyndai taǵdyranyqtaǵysh sátte Máskeý bileýshileriniń nazaryna ilikken, bas hatshy N.S. Hrýshevtiń alǵashqyda qoldaýymen Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi prezidiýminiń tóraǵasy, Qazaqstan ministrler keńesiniń tóraǵasy qyzmetterine joǵarylatylǵan J. Táshenov sotsializmniń asqynǵan qaishylyǵyn, azdy-kópti jaqsylyǵynan basqa ortalyqtyń óktemdigi men ádiletsizdigin óz kózimen kóre bastady. Ásirese B. Momyshuly men R. Qoshqarbaevqa Keńester Odaǵynyń batyry ataǵyn alyp bere almaǵany janyna batty. Keńestik biliktiń ekijúzdi tabiǵatynan jiirkendi.
Ol jol aiyryǵynda turdy. Ekiniń birin tańdaýǵa májbúr boldy. Birinshi tańdaý – ozbyr totalitarlyq júieniń erejesi men talabyna kózsiz baǵyný, aitqanynan shyqpaý. Bul joldy tańdaýy múmkin emes edi. Ekinshi tańdaý – Máskeý bileýshileriniń kóńiline jaqqansyp, memlekettik qyzmeti men múmkinshiligin qoldan kelgenshe halqynyń igiligine jaratý. Úshinshi tańdaý – basyn báigege tigip, Qazaqstan múddesi men bolashaǵy úshin ortalyqpen aiqasqa túsý.
Jumabek Táshenov ekinshi jáne úshinshi tańdaý jolyna tústi. Ekinshi tańdaý aiasynda ol Qazaq baspasózin, oqyǵandaryn, óneri men ǵylymyn, tipti astanasyn qoldan kelgenshe jelep-jebep, sharapatyn tigizdi. Osy tańdaý sheńberinde qalǵannyń ózinde qazaq tarihyndaǵy airyqsha orny eshqashan joǵalmas edi.
Biraq HH ǵasyrdyń 50-60-shy jyldar mejesinde qazaq halqy úshin ólim men ómir betpe-bet kelgendei kún týdy. Tyń ólkesin qurap otyrǵan soltústiktegi bes oblysty Resei quramyna berý Kremldegi talqylaýǵa tústi. Sonyń aldynda ǵana J. Táshenovtiń kelispegenine qaramastan ońtústik óńiriniń biraz jerin Ózbekstanǵa berip jibergen Máskeý bileýshileri Qazaqstan Konstitýtsiiasyn belden basqan bolatyn. El men jer múddesin jeke basynyń qaraketinen joǵary qoiatyn Jumabek Táshenov bul joly shart ketti. Sol tusta onyń jaqsylyǵyn, iskerligin, qarymyn, batyldyǵyn kórgen Nurmolda Aldabergenov, Saǵadat Nurmaǵanbetov, Saǵyndyq Kenjebaev, Serik Qirabaev, Amanolla Ramazanov syndy azamattar búginde ult tarihynan laiyqty ornyn taýyp otyr. Keńester Odaǵynyń Batyry, Halyq qaharmany S. Nurmaǵambetov bylaisha tolǵanypty:
«Soltústik oblystardy Reseige qosa salý, qazaqty qorlaý, namysyn jer etý, qalyptasqan sharýashylyq-ekonomikalyq qarym-qatynastardy birjola qurtý degen sóz. Halyqtyń taǵdyryna balta shabýmen birdei», - degendi ashyq aitty.
«Álbette, onyń respýblika Joǵarǵy Keńesiniń tóralqa tóraǵasy, Qazaqstan Ministrler Keńesiniń tóraǵasy (Úkimet basshysy) bolyp, shyrqap kóterilýi tegin emes, úlken talant iesi ekenin, alǵyrlyǵyn, bilgishtigin tanytady, týa daryn ekendigin dáleldeidi. Qandai qyzmette bolsa da, Jumekeń eń aldymen óz eliniń maqsat-múddesinen shyǵatyn, halyqtyń jaǵdaiyn oilaityn, halyqtyq, ulttyq máselelerdi Odaq bastyqtarynyń aldynda taisalmai qoiatyn. Júregi qazaq dep soǵatyn birtýar azamat edi.
Oiy sholaq, óresi tar, piǵyly teris, qoǵam qubylystarynyń tarihi mánin jete túsinbeitin sanasy taiyzdar sol bir jyldary Qazaqstannyń teriskei ólkelerin Reseige qospaq bolǵanyn bizder jaqsy bilemiz. Sol tar kezeńde Qazaqstannyń tutastyǵy úshin jan berip, totalitarlyq júiege ertedegi batyrlarsha qarsy shyqqan birden-bir azamat osy Jumabek Ahmetuly boldy.
«Soltústik oblystardy Reseige qosa salý, qazaqty qorlaý, namysyn jer etý, qalyptasqan sharýashylyq-ekonomikalyq qarym-qatynastardy birjola qurtý degen sóz. Halyqtyń taǵdyryna balta shabýmen birdei», - degendi ashyq aitty.
Jumekeńniń sol tustaǵy erligin qazaq ulty joǵary baǵalady. Al KOPK Ortalyq Komiteti men Keńes úkimetiniń basshylary, álbette, ony jaratpady, óshtesti, qýdalady. Qolynan is keletin, júregi ot, birbetkei azamatty qorlady, qyzmetten bosatty, «ultshyl» degen kiná taǵyp shettetti.
Sodan keiin ol 15 jyl boiynda tapjylmastan Shymkentte oblystyq atqarý komiteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp qyzmet etti. Demek, 1947 jylǵy laýazymdy ornynan shegerilip tómendetildi. Biraq Jumekeń nalyǵan joq, halyqqa syily, abyroily boldy. Búkil oblys jurty, Jumekeńdi qatty qurmettedi, qolynan kelgen syi-siiapatyn kórsetti. Qarapaiym halyqtyń uǵymynda ol ulty úshin janyn qiǵan ultjandylyǵy úshin qiianatqa ushyraǵan batyr, «kisendeýli dala jolbarysy» bolyp kórindi. Halyq onyń eren tulǵasyn tani bildi».
Sondyqtan Jumekeńniń óz eli, halqy úshin istegen orasan isi halyq esinde máńgi saqtalyp, ulttyq taǵdyr tórinen oryn alyp, tarihymyzdyń úzdik azamattarynyń qatarynda ómir baqi jasaitynyna kámil senemin».
Degenmen, J. Táshenovtiń bul qairatkerliginen ultqa qyzmetin ǵana kórýge bolmaidy. Ol Abai ósietindegidei barsha adamzatty súidi. Kommýnistik partiia men keńestik totalitarlyq júieniń qoinaýynda ósip-jetilgenimen tutas ádiletsiz qurylysqa qarsy shyqty. Túptep kelgende, totalitarlyq júieni 1991 jyly kúiretkenderdiń aldyńǵy shebinde qazaqtyń batyr uly bar dep bilgenimiz abzal.
Adamnyń minezi taǵdyryn anyqtaidy degen sóz bar. Derekterge, estelikterdegi málimetterge júginsek, N.S. Hrýshev pen J. Táshenovtiń minezderinde kóp uqsastyq bar ekenin kóremiz. Jer máselesi kóterilgenshe Kreml bileýshisi minezdi, bilimdi qazaq basshysyna qoldaý kórsetti. Biraq, erkine jiberip qoiǵan joq. Qazaq basshylaryn tuqyrtyp alýdy ol 1954 jyly J. Shaiahmetovke, N. Ońdasynovqa qarsy qoldanǵan edi. Osy jerde taǵy bir suraq týady. Nege ózine qarsy shyqqan J. Táshenovti respýblika basshylyǵyndaǵy qyzmetinen alýmen shekteldi, nege birjolata tentiretip jibermedi? Bizdiń oiymyzsha, munyń birneshe sebebi bar. Eń bastysy – jeke basqa tabynýdy synaǵan N.S. Hrýshev saiasi qýǵyn-súrginniń jańa tolqynyn týǵyzýǵa júreksindi. Halyqaralyq bedeli men syrtqy saiasatyna nuqsan keletinin uqty. Buǵan qosa Qazaqstanda, odaqtas respýblikalarda ult máselesin qozdyryp alýdan da seskengen bolar. Qalai bolǵanda da, J. Táshenovtei qairatker tulǵany amalsyzdan oblys deńgeiindegi basshy mártebesinde qaldyrýdy jón kórgen.
1961 jyly bar bolǵany 46 jasynda saiasattan yǵystyrylǵan J. Táshenov Nomenklatýra tiziminen túsip qalsa da, halyq jadyna máńgige jazyldy. Qazaq ortasyndaǵy, qoǵamdyq sanadaǵy biik bedeli burynǵydan aspandai tústi, bir mysqal kemigen joq. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde aty ańyzǵa ainaldy. Osyny bilgen arnaiy qyzmet adamdary ony dúnieden ótkenshe baqylaýdan tys qaldyrmady. Aqparattyq keńistik meilinshe tar sol bir toqyraý jyldaryndaǵy Táshenov fenomeniniń syry qazaq mentalitetiniń optimizmi men gýmanizminde jatyr. Kúnine san myń pále kórsek te, bolashaqtan úmit úzbeitinimiz ras qoi. Stalin zamanynda da solai bolǵan. Keńester odaǵy stalinizmnen aryla bastaǵan tusta ulty úshin qyzmet etýge daiar ult ziialylaryn tanyp, qadirlep, senim júgin artqan Jumabek Táshenovti tap sol azamattar, solar tektes azamattar sybyrlap-aq, syrttai, dabyra qylmai, úzdiksiz ulyqtap, qoǵamdyq sanada burynǵydan bekemdei tústi. Qarapaiym halyq bilik pen bailyqtan shettetilgen, qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýdan aýlaq qalǵan, buqaralyq aqparat quraldary memlekettik ideologiiaǵa ábden bailanǵan jyldarda ziialylardyń uly tulǵa J. Táshenovke jasaǵan qyzmeti, esimi men isin sanadan óshirmegeni – halyqty máńgúrttenýden saqtap qalǵany, búgingi Táýelsizdigimizdiń tarihi-órkeniettik kirpishin quiǵany.
Jumabek Táshenov 1986 jyly dúnieden ozdy. Arada birer apta ótisimen áigili jeltoqsan kóterilisi alpaýyt imperiia – Keńester Odaǵynyń irgesin shaiqady, 1991 jyly shańyraǵy ortasyna tústi. Azattyq ańsaǵan Táshenovtei qazaq perzentteriniń armany oryndaldy.
