Bir dirhamǵa «satylǵan» júrek...
«Júre berseń, kóre beresiń, kóre berseń, kóne beresiń» degen maqal dál búgingi qoǵamǵa qatysty aitylǵan syńaily. Bir sózge kelmei, kikiljińge baryp, júz kórmestei jaýlasatyn boldyq. Usaq-túiekke bola ashýlanyp, tóbelesýge deiin baramyz. Uiat, sabyr, ar, adamgershilik deitin asyl qundylyqtar jaily aitqanda tátti sóileimiz. «Bilmegendi keshirmeseń, bilgendigiń qaida?» – dep qoiamyz. Uly uǵymnyń qasietin qashyryp, qadirin sezinbei kelemiz-aý.
Oqiǵaǵa oralyp, «qiyn kisi» jaiyn sóz etsek. Buryn bir kisimen (esim-soiyn aitý mańyzdy emes shyǵar) qyzmettes boldym. Ózi áskeri adam. Polkovnik degen sheni bar. Boiynda qany qyzyp turady. Shal bolsa da sharshaýdy bilmeidi. Kommýnistik ideologiianyń áli kúnge deiin tamyry úzilmegen «ónimi». Áskeri adammen til tabysa ketý de ońai emes eken. Bizdiń aramyzdaǵy kelispeýshilik, pikirtalas, daý-damai dinnen bastaý aldy. Ol: «Qudai joq», – deidi. Men: «Bar», – deimin. Al endi kep bir-birimizdiń pikirimizdi joqqa shyǵaryp, óz sózimizdi dáleldep, keshke deiin qyzyl keńirdek bolyp jatqanymyz...
Bir qyzyq áńgime bar. Aspannan tas jaýady dese, bir qazaq qyńq etpese kerek. Týysqany: «Aý, tóbeńdi tas teskeli tur, qam-qareket jasamaisyń ba?» – dep shyr-pyr bolsa, álgi kisi búlk etpesten: «Áýeli jaýsyn, sosyn kóre jatarmyz», – degen eken. Sol sekildi, bizdiń de aǵamyz: «O dúniege kim baryp kelipti deisiń, baryp jatsaq, kóre jatarmyz», – deýshilerdiń sapynda. Sonymen biz bir-birimizge ájepteýir «synaq» boldyq. Quddy pliýs-minýstai. Jaqyndai ketsek, shart-shurt ete qalamyz. Daýys kóterip sóilegende záreń ushady. Kúnderdiń kúninde meniń pikirimdi qoldamaǵan ol ózime «shabýyl» jasai bastady. Mamandyǵym – jýrnalist ekenimdi bile tura meni molda dep tanidy. Moldalarǵa jón-josyqsyz til tigizip te alady. Sonymen pikirinen qaitpaitynyn sezdik. Sóz jarystyrý paida bermeitinin bildik. Endi ne istemek kerek? Mine, bul úlken másele. Qonaqqa shaqyrsaq. Dám-tuzymyz jarasqanmen, sózimiz jaraspaidy. Syrtynan tileýin tilesek, duǵa etsek. Sonda da boiynan ózgerister baiqala qoimady. Júregine qalai jol tabýǵa bolady? Osy suraq mazalady. Áskerilerdiń júregin jibitý úlken yjdahattylyqty talap etetinin ańǵardyq. Bizdi jaqtyrmasa meili-aý, Islam dini týraly kózqarasy jaǵymsyz sipat ala bastady. Bizdiń qate-kemshilikterimiz arqyly asyl dinimizge baǵa berip (óz túsinigi boiynsha), ózindik pikiri qalyptasqanyn baiqadyq. «Qudai joq» dep urandatqan aǵamyzdyń júrek kiltin taba almai álek bop júrgende ol 9 mamyr – Jeńis kúni merekesinde áskeri kiimimen jumysqa keldi. Keýdesi tolǵan tósbelgi. Baiaǵydai áńgimelese kettik. Sóz arasynda tósbelgi men sheteldiń temir aqshasyn, iaǵni tiynyn jinaý hobbii ekenin aityp qaldy. Tósbelgi men tiyn syilaǵan dostary týraly áńgimesin aita jóneldi.
Sonymen biz de qýlyqqa basyp, onyń súiikti isimen ainalysýǵa bel býdyq. Jýyrda sáti túsip Mysyr eline saparmen barǵanda álgi aǵamyzǵa arnaiy bes-alty tiyndy saqtap qoidym. Almatyǵa kelgende aparyp, qolyna ustattym. Ol kisiniń balasha qýanǵanyn kórseńiz... Burynǵy kózqarasy, pikiri 180 gradýsqa ózgerdi. Maqtai jóneldi. Ilgeride aitqan balaǵat, ǵaibat sózderi úshin keshirim surap ta úlgerdi. Qýanǵanynan ózin qoiarǵa jer tappai ketti. Ózgelerge biz jaily jyly pikirin aityp, «mazasyn» aldy.
Mysyrdyń bir dirhamy onyń júregin jaýlaýǵa jetkilikti boldy. Ár esikti óz kiltimen ǵana ashýǵa bolatyny sekildi, adam júregin jaýlaýdyń óz tásili, óz joly bolady eken. Júrek kilti tabylsa, adam kóńilin, nazaryn aýdarý qiyn emes. Ol kisiniń kózqarasyn ózgertýge qanshama kúsh-jiger jumsaldy hám júike juqardy. Sóitip júrgende másele bir dirhammen sheshildi. «Qalaýyn tapsa, qar janady» degen osy-aý.
Aǵabek QONARBAIULY
