بٸر ديرحامعا «ساتىلعان» جٷرەك...
«جٷرە بەرسەڭ, كٶرە بەرەسٸڭ, كٶرە بەرسەڭ, كٶنە بەرەسٸڭ» دەگەن ماقال دەل بٷگٸنگٸ قوعامعا قاتىستى ايتىلعان سىڭايلى. بٸر سٶزگە كەلمەي, كيكٸلجٸڭگە بارىپ, جٷز كٶرمەستەي جاۋلاساتىن بولدىق. ۇساق-تٷيەككە بولا اشۋلانىپ, تٶبەلەسۋگە دەيٸن بارامىز. ۇيات, سابىر, ار, ادامگەرشٸلٸك دەيتٸن اسىل قۇندىلىقتار جايلى ايتقاندا تەتتٸ سٶيلەيمٸز. «بٸلمەگەندٸ كەشٸرمەسەڭ, بٸلگەندٸگٸڭ قايدا?» – دەپ قويامىز. ۇلى ۇعىمنىڭ قاسيەتٸن قاشىرىپ, قادٸرٸن سەزٸنبەي كەلەمٸز-اۋ.
وقيعاعا ورالىپ, «قيىن كٸسٸ» جايىن سٶز ەتسەك. بۇرىن بٸر كٸسٸمەن (ەسٸم-سويىن ايتۋ ماڭىزدى ەمەس شىعار) قىزمەتتەس بولدىم. ٶزٸ ەسكەري ادام. پولكوۆنيك دەگەن شەنٸ بار. بويىندا قانى قىزىپ تۇرادى. شال بولسا دا شارشاۋدى بٸلمەيدٸ. كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن تامىرى ٷزٸلمەگەن «ٶنٸمٸ». ەسكەري اداممەن تٸل تابىسا كەتۋ دە وڭاي ەمەس ەكەن. بٸزدٸڭ ارامىزداعى كەلٸسپەۋشٸلٸك, پٸكٸرتالاس, داۋ-داماي دٸننەن باستاۋ الدى. ول: «قۇداي جوق», – دەيدٸ. مەن: «بار», – دەيمٸن. ال ەندٸ كەپ بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزدٸ جوققا شىعارىپ, ٶز سٶزٸمٸزدٸ دەلەلدەپ, كەشكە دەيٸن قىزىل كەڭٸردەك بولىپ جاتقانىمىز...
بٸر قىزىق ەڭگٸمە بار. اسپاننان تاس جاۋادى دەسە, بٸر قازاق قىڭق ەتپەسە كەرەك. تۋىسقانى: «اۋ, تٶبەڭدٸ تاس تەسكەلٸ تۇر, قام-قارەكەت جاسامايسىڭ با?» – دەپ شىر-پىر بولسا, ەلگٸ كٸسٸ بٷلك ەتپەستەن: «ەۋەلٸ جاۋسىن, سوسىن كٶرە جاتارمىز», – دەگەن ەكەن. سول سەكٸلدٸ, بٸزدٸڭ دە اعامىز: «و دٷنيەگە كٸم بارىپ كەلٸپتٸ دەيسٸڭ, بارىپ جاتساق, كٶرە جاتارمىز», – دەۋشٸلەردٸڭ ساپىندا. سونىمەن بٸز بٸر-بٸرٸمٸزگە ەجەپتەۋٸر «سىناق» بولدىق. قۇددى پليۋس-مينۋستاي. جاقىنداي كەتسەك, شارت-شۇرت ەتە قالامىز. داۋىس كٶتەرٸپ سٶيلەگەندە زەرەڭ ۇشادى. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە مەنٸڭ پٸكٸرٸمدٸ قولداماعان ول ٶزٸمە «شابۋىل» جاساي باستادى. ماماندىعىم – جۋرناليست ەكەنٸمدٸ بٸلە تۇرا مەنٸ مولدا دەپ تانيدى. مولدالارعا جٶن-جوسىقسىز تٸل تيگٸزٸپ تە الادى. سونىمەن پٸكٸرٸنەن قايتپايتىنىن سەزدٸك. سٶز جارىستىرۋ پايدا بەرمەيتٸنٸن بٸلدٸك. ەندٸ نە ٸستەمەك كەرەك? مٸنە, بۇل ٷلكەن مەسەلە. قوناققا شاقىرساق. دەم-تۇزىمىز جاراسقانمەن, سٶزٸمٸز جاراسپايدى. سىرتىنان تٸلەۋٸن تٸلەسەك, دۇعا ەتسەك. سوندا دا بويىنان ٶزگەرٸستەر بايقالا قويمادى. جٷرەگٸنە قالاي جول تابۋعا بولادى? وسى سۇراق مازالادى. ەسكەريلەردٸڭ جٷرەگٸن جٸبٸتۋ ٷلكەن ىجداھاتتىلىقتى تالاپ ەتەتٸنٸن اڭعاردىق. بٸزدٸ جاقتىرماسا مەيلٸ-اۋ, يسلام دٸنٸ تۋرالى كٶزقاراسى جاعىمسىز سيپات الا باستادى. بٸزدٸڭ قاتە-كەمشٸلٸكتەرٸمٸز ارقىلى اسىل دٸنٸمٸزگە باعا بەرٸپ (ٶز تٷسٸنٸگٸ بويىنشا), ٶزٸندٸك پٸكٸرٸ قالىپتاسقانىن بايقادىق. «قۇداي جوق» دەپ ۇرانداتقان اعامىزدىڭ جٷرەك كٸلتٸن تابا الماي ەلەك بوپ جٷرگەندە ول 9 مامىر – جەڭٸس كٷنٸ مەرەكەسٸندە ەسكەري كيٸمٸمەن جۇمىسقا كەلدٸ. كەۋدەسٸ تولعان تٶسبەلگٸ. باياعىداي ەڭگٸمەلەسە كەتتٸك. سٶز اراسىندا تٶسبەلگٸ مەن شەتەلدٸڭ تەمٸر اقشاسىن, ياعني تيىنىن جيناۋ حوببيٸ ەكەنٸن ايتىپ قالدى. تٶسبەلگٸ مەن تيىن سىيلاعان دوستارى تۋرالى ەڭگٸمەسٸن ايتا جٶنەلدٸ.
سونىمەن بٸز دە قۋلىققا باسىپ, ونىڭ سٷيٸكتٸ ٸسٸمەن اينالىسۋعا بەل بۋدىق. جۋىردا سەتٸ تٷسٸپ مىسىر ەلٸنە ساپارمەن بارعاندا ەلگٸ اعامىزعا ارنايى بەس-التى تيىندى ساقتاپ قويدىم. الماتىعا كەلگەندە اپارىپ, قولىنا ۇستاتتىم. ول كٸسٸنٸڭ بالاشا قۋانعانىن كٶرسەڭٸز... بۇرىنعى كٶزقاراسى, پٸكٸرٸ 180 گرادۋسقا ٶزگەردٸ. ماقتاي جٶنەلدٸ. ٸلگەرٸدە ايتقان بالاعات, عايبات سٶزدەرٸ ٷشٸن كەشٸرٸم سۇراپ تا ٷلگەردٸ. قۋانعانىنان ٶزٸن قويارعا جەر تاپپاي كەتتٸ. ٶزگەلەرگە بٸز جايلى جىلى پٸكٸرٸن ايتىپ, «مازاسىن» الدى.
مىسىردىڭ بٸر ديرحامى ونىڭ جٷرەگٸن جاۋلاۋعا جەتكٸلٸكتٸ بولدى. ەر ەسٸكتٸ ٶز كٸلتٸمەن عانا اشۋعا بولاتىنى سەكٸلدٸ, ادام جٷرەگٸن جاۋلاۋدىڭ ٶز تەسٸلٸ, ٶز جولى بولادى ەكەن. جٷرەك كٸلتٸ تابىلسا, ادام كٶڭٸلٸن, نازارىن اۋدارۋ قيىن ەمەس. ول كٸسٸنٸڭ كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋگە قانشاما كٷش-جٸگەر جۇمسالدى ھەم جٷيكە جۇقاردى. سٶيتٸپ جٷرگەندە مەسەلە بٸر ديرحاممەن شەشٸلدٸ. «قالاۋىن تاپسا, قار جانادى» دەگەن وسى-اۋ.
اعابەك قوناربايۇلى
