ش.ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جەنە ەتنولوگييا
ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
قر ۇعا كوررەسپوندەنت مٷشەسٸ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
ۇلى تۇلعانىڭ تاريحتاعى رٶلٸ قيلى ٶلشەمدەرمەن انىقتالادى ەكەن. بٸرەۋلەرٸ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىندا كٶز كٶرٸپ, قۇلاق ەستٸمەگەن جاڭالىق اشۋىمەن تاريحقا ەنسە, ەكٸنشٸلەرٸ ەدەبيەت پەن ٶنەردٸڭ ٷزدٸك شىعارماسىن تۋىنداتۋىمەن اتىن مەڭگٸلٸككە قالدىرادى. ال, ساياسات پەن مەملەكەتتٸك بيلٸك سالاسىندا ۇلىلارعا قويىلاتىن تالاپتىڭ, ۇلىلار قاتارىنا كٸرۋدٸڭ ٶلشەم-ۇستانىمى مٷلدە بٶلەك. ەگەر الدىڭعىلاردىڭ ۇلىلىعى ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ تۇرعان زاماندا رەسمي رەسٸمدەلۋسٸز انىقتالىپ جاتسا, ساياسات پەن مەملەكەتتٸك بيلٸك ەلەمٸندەگٸ ۇلىنىڭ ۇلىلىعى ەلدەنەشە جىلدار ەمەس, عاسىرلار ٶتكەننەن كەيٸن مويىندالۋى, جەمٸسٸن بەرۋٸ مٷمكٸن. ۇلت تاريحى تاعىلىمىنا سٷيەنە ايتار بولساق, حح عاسىردىڭ الىپتارى قانىش سەتباەۆتٸڭ, مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ, شەكەن ايمانوۆتىڭ, مۇرات ايتحوجيننٸڭ, تاعى باسقالاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق ەرەكشە جاراتىلىسى جاڭالىقتارىمەن, كٸتاپتارىمەن ولاردىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە مويىندالدى. الاش ارىستارى ەليحان بٶكەيحانوۆ, مۇستافا شوقاي, سماعۇل سەدۋاقاسوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ الاسۇرعان حح عاسىر باسىنداعى ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ ناعىز سەركەسٸ ەكەنٸن ەندٸ عانا تانۋدامىز. قازاقستانعا, قازاق حالقىنا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ەزٸرگە لايىق باعالانباعان, مٸنە, وسىنداي تاۋتۇلعالاردىڭ قاتارىندا جۇمابەك تەشەنوۆ تۇر.
تەشەنوۆ رەسپۋبليكانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مەدەني دامۋىنا باسشىلىق جاساعان جىلدارى قازاق مەملەكەتٸنٸڭ اۋماق تۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋىنا كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ. ماڭعىستاۋدى تٷرٸكمەنستانعا قوسۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستارعا تويتارىس -بەردٸ. تىڭ ٶلكەسٸنە بٸرٸكتٸرٸلگەن سولتٷستٸك وبلىستاردى رەسەيگە, وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ ماقتا ەگەتٸن اۋداندارىن ٶزبەكستانعا بەرۋگە قارسى شىقتى. قازاقستان جەرٸندە يادرولىق جارىلىستار جاساۋعا قارسىلىق بٸلدٸردٸ. شىعارماشىلىق وداقتار ٶكٸلدەرٸنە ٷي-پەتەر بەرگەندٸگٸ ٷشٸن الماتىنىڭ ورتاسىندا “قازاق اۋىلىن” قۇردى دەپ ايىپتالدى. “قازاقەدەبيەتٸ” گازەتٸن جابۋدان, “سوتسياليستٸك قازاقستان” گازەتٸن “كازپراۆدانىڭ” اۋدارماسى ەتٸپ شىعارىلۋ قاۋپٸنەن قورعاپ قالدى. “ۇلتشىل” دەپ ايىپتالىپ, ن.حرۋششەۆتٸڭ نۇسقاۋىمەن قىزمەتٸنەن بوساتىلدى.
[caption id="attachment_9965" align="alignleft" width="335"]
قازاق ۋيكيپەديياسىندا ٶمٸر جولىنا قىسقاشا شولۋ بەرٸلٸپتٸ: تەشەنوۆ جۇمابەك احمەتۇلى (20.3.1915, اقمولا وبلىسى ارشالى اۋدان باباتاي اۋىلى – 18.11.1986, شىمكەنت قالاسى) – مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كانديداتى (1962). اقمولا قۇرىلىس تەحنيكۋمىن (1932), كوكپ وك جانىنداعى جوعارى پارتييا مەكتەبٸن (1955) بٸتٸرگەن. 1934-1939 جىلدارى بەينەتقور اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى, اۋداندىق جەر بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, 1939-1943 جىلدارى اقمولا وبلىسى جەر بٶلٸمٸ باستىعىنىڭ ورىنباسارى, 1944-1947 جىلدارى سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى پارتييا كوميتەتٸ حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, مال شارۋاشىلىعى بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, 1947-1948 جىلدارى سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, تٶراعاسى (1948-1952) بولدى. 1952-1955 جىلدارى اقتٶبە وبلىسى پارتييا كوميتەتٸنٸڭ 1-حاتشىسى, 1955-1960 جىلدارى قازاق كسر-ٸ جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى, 1960 – 1961 جىلدارىقازاق كسر-ٸ مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى قىزمەتتەرٸن اتقاردى. تەشەنوۆ رەسپۋبليكانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مەدەني دامۋىنا باسشىلىق جاساعان جىلدارى قازاق مەملەكەتٸنٸڭ اۋماق تۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋىنا كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ. ماڭعىستاۋدى تٷرٸكمەنستانعا قوسۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستارعا تويتارىس -بەردٸ. تىڭ ٶلكەسٸنە بٸرٸكتٸرٸلگەن سولتٷستٸك وبلىستاردى رەسەيگە, وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ ماقتا ەگەتٸن اۋداندارىن ٶزبەكستانعا بەرۋگە قارسى شىقتى. قازاقستان جەرٸندە يادرولىق جارىلىستار جاساۋعا قارسىلىق بٸلدٸردٸ. شىعارماشىلىق وداقتار ٶكٸلدەرٸنە ٷي-پەتەر بەرگەندٸگٸ ٷشٸن الماتىنىڭ ورتاسىندا “قازاق اۋىلىن” قۇردى دەپ ايىپتالدى. “قازاقەدەبيەتٸ” گازەتٸن جابۋدان, “سوتسياليستٸك قازاقستان” گازەتٸن “كازپراۆدانىڭ” اۋدارماسى ەتٸپ شىعارىلۋ قاۋپٸنەن قورعاپ قالدى. “ۇلتشىل” دەپ ايىپتالىپ, ن.حرۋششەۆتٸڭ نۇسقاۋىمەن قىزمەتٸنەن بوساتىلدى. 1961 – 1975 جىلدارى شىمكەنت (قازٸرگٸ وڭتٷستٸك قازاقستان) وبلىسى اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1975 جىلى وداقتىق دەرەجەدەگٸ دەربەس زەينەتكەرلٸككە شىقتى. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كەزەڭٸندە “قاراكٶل” عىلىمي-زەرتحانالىق ينستيتۋتىندا, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى تالداۋ-ەسەپتەۋ ورتالىعىندا قىزمەت اتقاردى. لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ, “قۇرمەت بەلگٸسٸ” وردەندەرٸمەن ماراپاتتالعان.
جۇمابەك تەشەنوۆ كەڭەستٸك قازاقستان باسشىلارىنىڭ شوعىرىندا بار بولعانى التى-اق جىل جٷردٸ. 1955 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى قىزمەتٸنە تاعايىندالعان ول 1961 جىلى رەسپۋبليكا ٷكٸمەتٸ باسشىلىعىنان بوساتىلعاندا 46 جاستا عانا ەدٸ. بٸراق, سول 1955-1961 جىلدار قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, ەلەم تاريحىندا ايرىقشا ماڭىزدى كەزەڭ بولاتىن.
بٸرٸنشٸدەن, ازييا مەن افريكانىڭ حالىقتارى ازاتتىققا قول جەتكٸزٸپ, وتارلىق جٷيە كٷيرەي باستادى. كەڭەستەر ەلٸندە گاندي, نەرۋ, ماو, فيدەل كاسترو, ناسەر ەسٸمدەرٸ اۋىزدان تٷسپەيتٸن. بٸرازىمەن قازاق باسشىسى كەزدەستٸ, كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزدٸ, پٸكٸر الماستى. جۇمابەك تەشەنوۆتەي سۇڭعىلا وي يەسٸ قازاقتان تارىداي ارتىقشىلىعى جوق باسقا ەتنوستار تەۋەلسٸز تٶل مەملەكەتٸن قۇرىپ جاتقاندا مەسكەۋدٸڭ اشسا - الاقانىندا, جۇمسا – جۇدىرىعىندا قالعان تۋعان حالقىنىڭ, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ بولاشاعىنا الاڭداعانى, شىنايى ازاتتىقتى ارمانداعانى كٷمەنسٸز.
ەكٸنشٸدەن, تىڭ يگەرۋ جەلەۋٸمەن قازاق اۋىلدارىنا اعىلعان سلاۆيان ۇلتى ٶكٸلدەرٸنٸڭ لەگٸ اي سايىن ارتىپ, دەموگرافييالىق احۋالدى اسقىندىرعانى, قازاق تٸلٸنە, مەدەنيەتٸنە, باسپاسٶزٸنە, وقۋ ورىندارىنا كەرەعار سالماعىن تٷسٸرگەنٸ كٶزگە ۇرىپ تۇردى. مۇنىڭ ارتى ۇلتسىزدانۋعا, تامىرسىزدانۋعا ۇلاساتىنىن قازاق وقىعاندارى مەن زييالىلارى عانا ەمەس, دەستٷرلٸ قوعام تەربيەسٸن كٶرگەن اۋىل اقساقالدارىنا دەيٸن سەزٸندٸ. اقمولا ٶڭٸرٸنٸڭ پەرزەنتٸ ج. تەشەنوۆ اۋىلدان باستالعان مەڭگٷرتتەنۋدٸڭ زٸل باتپان سالماعىن كٶرمەي قالعان جوق. تۇتاس حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن اداستىرۋ ادامزات تاريحىنداعى سيرەك قاسٸرەتتەردٸڭ بٸرٸ بولاتىن.
ٷشٸنشٸدەن, «حالىق جاۋلارى» رەتٸندە ايىپتالىپ, 1937-1938 جىلدارى اتىلعانداردى جاپپاي اقتاي باستاۋ تاريحي ەدٸلدٸك سالتاناتى ەدٸ ھەم سوتسياليستٸك يدەيا مەن پراكتيكانىڭ پەرمەندٸلٸگٸن, تارتىمدىلىعىن ەلسٸرەتٸپ قانا قويعان جوق, وعان سەنٸمسٸزدٸكپەن قاراۋعا تٷرتكٸ بولدى. سوتسياليزمنٸڭ بەسٸگٸندەي كٶرٸنگەن مەسكەۋ, كرەمل, تٸپتٸ بارشا قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸ جويداسىز زورلىق-زومبىلىققا بارعانى ەشكەرەلەنٸپ, كٶزٸقاراقتى قازاق زييالىلارىنا تاريح تاعىلىمىنان بۇرىنعىدان ٶزگەشە پايىم-تۇجىرىمدارعا بارۋ قاجەتتٸگٸن العا تارتتى. قارت كوممۋنيست س. كەنجەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ج. تەشەنوۆ ارىستاردى اقتاۋ ٸسٸنە بەلسەندٸ تٷردە قاتىسقان. بۇل ناۋقان تۇلعانىڭ ساياسي-يدەولوگييالىق ۇسىنىمىن ٶزگەرتپەسە دە, تۋعان حالقىنا جاقىنداتا تٷسكەنٸ سٶزسٸز. جەكە باسقا تابىنۋدى سىناۋ حالىقارالىق كوممۋنيستٸك جەنە جۇمىسشى قوزعالىسىنا سىزات تٷسٸرگەنٸن ەسكەرسەك, قازاق باسشىسىنىڭ ۇلتجاندىلىعىن نىعايتا تٷسكەنٸنە كٷمەنٸمٸز بولماۋى كەرەك.
تٶرتٸنشٸدەن, حح عاسىردىڭ 50-60 جىلدارى مەجەسٸندە قازاقتىڭ بٸرنەشە ەيگٸلٸ ازاماتتارىنىڭ كەڭەستٸك ەڭ كٶرنەكتٸ ماراپاتتى – لەنين سىيلىعىن يەلەنۋٸ ۇلتتىق سانا-سەزٸمدٸ دٷر سٸلكٸندٸردٸ, ۇلتتىق ماقتانىشتىڭ ٶسۋٸ مەملەكەتتٸك دەربەستٸك, ەلەمدٸك ٷدەرٸستەردەگٸ قازاقستاننىڭ ورنى جايلى ويلاۋعا جەتەلەدٸ.
مٸنە, وسىنداي تاعدىرانىقتاعىش سەتتە مەسكەۋ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ نازارىنا ٸلٸككەن, باس حاتشى ن.س. حرۋششەۆتٸڭ العاشقىدا قولداۋىمەن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمٸنٸڭ تٶراعاسى, قازاقستان مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى قىزمەتتەرٸنە جوعارىلاتىلعان ج. تەشەنوۆ سوتسياليزمنٸڭ اسقىنعان قايشىلىعىن, ازدى-كٶپتٸ جاقسىلىعىنان باسقا ورتالىقتىڭ ٶكتەمدٸگٸ مەن ەدٸلەتسٸزدٸگٸن ٶز كٶزٸمەن كٶرە باستادى. ەسٸرەسە ب. مومىشۇلى مەن ر. قوشقارباەۆقا كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الىپ بەرە الماعانى جانىنا باتتى. كەڭەستٸك بيلٸكتٸڭ ەكٸجٷزدٸ تابيعاتىنان جيٸركەندٸ.
ول جول ايىرىعىندا تۇردى. ەكٸنٸڭ بٸرٸن تاڭداۋعا مەجبٷر بولدى. بٸرٸنشٸ تاڭداۋ – وزبىر توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ ەرەجەسٸ مەن تالابىنا كٶزسٸز باعىنۋ, ايتقانىنان شىقپاۋ. بۇل جولدى تاڭداۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ەكٸنشٸ تاڭداۋ – مەسكەۋ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ كٶڭٸلٸنە جاققانسىپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتٸ مەن مٷمكٸنشٸلٸگٸن قولدان كەلگەنشە حالقىنىڭ يگٸلٸگٸنە جاراتۋ. ٷشٸنشٸ تاڭداۋ – باسىن بەيگەگە تٸگٸپ, قازاقستان مٷددەسٸ مەن بولاشاعى ٷشٸن ورتالىقپەن ايقاسقا تٷسۋ.
جۇمابەك تەشەنوۆ ەكٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ تاڭداۋ جولىنا تٷستٸ. ەكٸنشٸ تاڭداۋ اياسىندا ول قازاق باسپاسٶزٸن, وقىعاندارىن, ٶنەرٸ مەن عىلىمىن, تٸپتٸ استاناسىن قولدان كەلگەنشە جەلەپ-جەبەپ, شاراپاتىن تيگٸزدٸ. وسى تاڭداۋ شەڭبەرٸندە قالعاننىڭ ٶزٸندە قازاق تاريحىنداعى ايرىقشا ورنى ەشقاشان جوعالماس ەدٸ.
بٸراق حح عاسىردىڭ 50-60-شى جىلدار مەجەسٸندە قازاق حالقى ٷشٸن ٶلٸم مەن ٶمٸر بەتپە-بەت كەلگەندەي كٷن تۋدى. تىڭ ٶلكەسٸن قۇراپ وتىرعان سولتٷستٸكتەگٸ بەس وبلىستى رەسەي قۇرامىنا بەرۋ كرەملدەگٸ تالقىلاۋعا تٷستٸ. سونىڭ الدىندا عانا ج. تەشەنوۆتٸڭ كەلٸسپەگەنٸنە قاراماستان وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸنٸڭ بٸراز جەرٸن ٶزبەكستانعا بەرٸپ جٸبەرگەن مەسكەۋ بيلەۋشٸلەرٸ قازاقستان كونستيتۋتسيياسىن بەلدەن باسقان بولاتىن. ەل مەن جەر مٷددەسٸن جەكە باسىنىڭ قاراكەتٸنەن جوعارى قوياتىن جۇمابەك تەشەنوۆ بۇل جولى شارت كەتتٸ. سول تۇستا ونىڭ جاقسىلىعىن, ٸسكەرلٸگٸن, قارىمىن, باتىلدىعىن كٶرگەن نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ, ساعادات نۇرماعانبەتوۆ, ساعىندىق كەنجەباەۆ, سەرٸك قيراباەۆ, امانوللا رامازانوۆ سىندى ازاماتتار بٷگٸندە ۇلت تاريحىنان لايىقتى ورنىن تاۋىپ وتىر. كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى س. نۇرماعامبەتوۆ بىلايشا تولعانىپتى:
«سولتٷستٸك وبلىستاردى رەسەيگە قوسا سالۋ, قازاقتى قورلاۋ, نامىسىن جەر ەتۋ, قالىپتاسقان شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى بٸرجولا قۇرتۋ دەگەن سٶز. حالىقتىڭ تاعدىرىنا بالتا شابۋمەن بٸردەي», - دەگەندٸ اشىق ايتتى.
«ەلبەتتە, ونىڭ رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ تٶرالقا تٶراعاسى, قازاقستان مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى (ٷكٸمەت باسشىسى) بولىپ, شىرقاپ كٶتەرٸلۋٸ تەگٸن ەمەس, ٷلكەن تالانت يەسٸ ەكەنٸن, العىرلىعىن, بٸلگٸشتٸگٸن تانىتادى, تۋا دارىن ەكەندٸگٸن دەلەلدەيدٸ. قانداي قىزمەتتە بولسا دا, جۇمەكەڭ ەڭ الدىمەن ٶز ەلٸنٸڭ ماقسات-مٷددەسٸنەن شىعاتىن, حالىقتىڭ جاعدايىن ويلايتىن, حالىقتىق, ۇلتتىق مەسەلەلەردٸ وداق باستىقتارىنىڭ الدىندا تايسالماي قوياتىن. جٷرەگٸ قازاق دەپ سوعاتىن بٸرتۋار ازامات ەدٸ.
ويى شولاق, ٶرەسٸ تار, پيعىلى تەرٸس, قوعام قۇبىلىستارىنىڭ تاريحي مەنٸن جەتە تٷسٸنبەيتٸن ساناسى تايىزدار سول بٸر جىلدارى قازاقستاننىڭ تەرٸسكەي ٶلكەلەرٸن رەسەيگە قوسپاق بولعانىن بٸزدەر جاقسى بٸلەمٸز. سول تار كەزەڭدە قازاقستاننىڭ تۇتاستىعى ٷشٸن جان بەرٸپ, توتاليتارلىق جٷيەگە ەرتەدەگٸ باتىرلارشا قارسى شىققان بٸردەن-بٸر ازامات وسى جۇمابەك احمەتۇلى بولدى.
«سولتٷستٸك وبلىستاردى رەسەيگە قوسا سالۋ, قازاقتى قورلاۋ, نامىسىن جەر ەتۋ, قالىپتاسقان شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى بٸرجولا قۇرتۋ دەگەن سٶز. حالىقتىڭ تاعدىرىنا بالتا شابۋمەن بٸردەي», - دەگەندٸ اشىق ايتتى.
جۇمەكەڭنٸڭ سول تۇستاعى ەرلٸگٸن قازاق ۇلتى جوعارى باعالادى. ال كوپك ورتالىق كوميتەتٸ مەن كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ باسشىلارى, ەلبەتتە, ونى جاراتپادى, ٶشتەستٸ, قۋدالادى. قولىنان ٸس كەلەتٸن, جٷرەگٸ وت, بٸربەتكەي ازاماتتى قورلادى, قىزمەتتەن بوساتتى, «ۇلتشىل» دەگەن كٸنە تاعىپ شەتتەتتٸ.
سودان كەيٸن ول 15 جىل بويىندا تاپجىلماستان شىمكەنتتە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتتٸ. دەمەك, 1947 جىلعى لاۋازىمدى ورنىنان شەگەرٸلٸپ تٶمەندەتٸلدٸ. بٸراق جۇمەكەڭ نالىعان جوق, حالىققا سىيلى, ابىرويلى بولدى. بٷكٸل وبلىس جۇرتى, جۇمەكەڭدٸ قاتتى قۇرمەتتەدٸ, قولىنان كەلگەن سىي-سيياپاتىن كٶرسەتتٸ. قاراپايىم حالىقتىڭ ۇعىمىندا ول ۇلتى ٷشٸن جانىن قيعان ۇلتجاندىلىعى ٷشٸن قيياناتقا ۇشىراعان باتىر, «كٸسەندەۋلٸ دالا جولبارىسى» بولىپ كٶرٸندٸ. حالىق ونىڭ ەرەن تۇلعاسىن تاني بٸلدٸ».
سوندىقتان جۇمەكەڭنٸڭ ٶز ەلٸ, حالقى ٷشٸن ٸستەگەن وراسان ٸسٸ حالىق ەسٸندە مەڭگٸ ساقتالىپ, ۇلتتىق تاعدىر تٶرٸنەن ورىن الىپ, تاريحىمىزدىڭ ٷزدٸك ازاماتتارىنىڭ قاتارىندا ٶمٸر باقي جاسايتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن».
دەگەنمەن, ج. تەشەنوۆتٸڭ بۇل قايراتكەرلٸگٸنەن ۇلتقا قىزمەتٸن عانا كٶرۋگە بولمايدى. ول اباي ٶسيەتٸندەگٸدەي بارشا ادامزاتتى سٷيدٸ. كوممۋنيستٸك پارتييا مەن كەڭەستٸك توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ قويناۋىندا ٶسٸپ-جەتٸلگەنٸمەن تۇتاس ەدٸلەتسٸز قۇرىلىسقا قارسى شىقتى. تٷپتەپ كەلگەندە, توتاليتارلىق جٷيەنٸ 1991 جىلى كٷيرەتكەندەردٸڭ الدىڭعى شەبٸندە قازاقتىڭ باتىر ۇلى بار دەپ بٸلگەنٸمٸز ابزال.
ادامنىڭ مٸنەزٸ تاعدىرىن انىقتايدى دەگەن سٶز بار. دەرەكتەرگە, ەستەلٸكتەردەگٸ مەلٸمەتتەرگە جٷگٸنسەك, ن.س. حرۋششەۆ پەن ج. تەشەنوۆتٸڭ مٸنەزدەرٸندە كٶپ ۇقساستىق بار ەكەنٸن كٶرەمٸز. جەر مەسەلەسٸ كٶتەرٸلگەنشە كرەمل بيلەۋشٸسٸ مٸنەزدٸ, بٸلٸمدٸ قازاق باسشىسىنا قولداۋ كٶرسەتتٸ. بٸراق, ەركٸنە جٸبەرٸپ قويعان جوق. قازاق باسشىلارىن تۇقىرتىپ الۋدى ول 1954 جىلى ج. شاياحمەتوۆكە, ن. وڭداسىنوۆقا قارسى قولدانعان ەدٸ. وسى جەردە تاعى بٸر سۇراق تۋادى. نەگە ٶزٸنە قارسى شىققان ج. تەشەنوۆتٸ رەسپۋبليكا باسشىلىعىنداعى قىزمەتٸنەن الۋمەن شەكتەلدٸ, نەگە بٸرجولاتا تەنتٸرەتٸپ جٸبەرمەدٸ? بٸزدٸڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. ەڭ باستىسى – جەكە باسقا تابىنۋدى سىناعان ن.س. حرۋششەۆ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ جاڭا تولقىنىن تۋعىزۋعا جٷرەكسٸندٸ. حالىقارالىق بەدەلٸ مەن سىرتقى ساياساتىنا نۇقسان كەلەتٸنٸن ۇقتى. بۇعان قوسا قازاقستاندا, وداقتاس رەسپۋبليكالاردا ۇلت مەسەلەسٸن قوزدىرىپ الۋدان دا سەسكەنگەن بولار. قالاي بولعاندا دا, ج. تەشەنوۆتەي قايراتكەر تۇلعانى امالسىزدان وبلىس دەڭگەيٸندەگٸ باسشى مەرتەبەسٸندە قالدىرۋدى جٶن كٶرگەن.
1961 جىلى بار بولعانى 46 جاسىندا ساياساتتان ىعىستىرىلعان ج. تەشەنوۆ نومەنكلاتۋرا تٸزٸمٸنەن تٷسٸپ قالسا دا, حالىق جادىنا مەڭگٸگە جازىلدى. قازاق ورتاسىنداعى, قوعامدىق ساناداعى بيٸك بەدەلٸ بۇرىنعىدان اسپانداي تٷستٸ, بٸر مىسقال كەمٸگەن جوق. قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە اتى اڭىزعا اينالدى. وسىنى بٸلگەن ارنايى قىزمەت ادامدارى ونى دٷنيەدەن ٶتكەنشە باقىلاۋدان تىس قالدىرمادى. اقپاراتتىق كەڭٸستٸك مەيلٸنشە تار سول بٸر توقىراۋ جىلدارىنداعى تەشەنوۆ فەنومەنٸنٸڭ سىرى قازاق مەنتاليتەتٸنٸڭ وپتيميزمٸ مەن گۋمانيزمٸندە جاتىر. كٷنٸنە سان مىڭ پەلە كٶرسەك تە, بولاشاقتان ٷمٸت ٷزبەيتٸنٸمٸز راس قوي. ستالين زامانىندا دا سولاي بولعان. كەڭەستەر وداعى ستالينيزمنەن ارىلا باستاعان تۇستا ۇلتى ٷشٸن قىزمەت ەتۋگە دايار ۇلت زييالىلارىن تانىپ, قادٸرلەپ, سەنٸم جٷگٸن ارتقان جۇمابەك تەشەنوۆتٸ تاپ سول ازاماتتار, سولار تەكتەس ازاماتتار سىبىرلاپ-اق, سىرتتاي, دابىرا قىلماي, ٷزدٸكسٸز ۇلىقتاپ, قوعامدىق سانادا بۇرىنعىدان بەكەمدەي تٷستٸ. قاراپايىم حالىق بيلٸك پەن بايلىقتان شەتتەتٸلگەن, قوعامدىق پٸكٸردٸ قالىپتاستىرۋدان اۋلاق قالعان, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەملەكەتتٸك يدەولوگيياعا ەبدەن بايلانعان جىلداردا زييالىلاردىڭ ۇلى تۇلعا ج. تەشەنوۆكە جاساعان قىزمەتٸ, ەسٸمٸ مەن ٸسٸن سانادان ٶشٸرمەگەنٸ – حالىقتى مەڭگٷرتتەنۋدەن ساقتاپ قالعانى, بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تاريحي-ٶركەنيەتتٸك كٸرپٸشٸن قۇيعانى.
جۇمابەك تەشەنوۆ 1986 جىلى دٷنيەدەن وزدى. ارادا بٸرەر اپتا ٶتٸسٸمەن ەيگٸلٸ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ الپاۋىت يمپەرييا – كەڭەستەر وداعىنىڭ ٸرگەسٸن شايقادى, 1991 جىلى شاڭىراعى ورتاسىنا تٷستٸ. ازاتتىق اڭساعان تەشەنوۆتەي قازاق پەرزەنتتەرٸنٸڭ ارمانى ورىندالدى.
