«Ádiletti Qazaqstannyń ekonomikalyq baǵdary». Memleket basshysy Q.K.Toqaevtyń bir jyl buryn halyqqa arnaǵan Joldaýy osylai ataldy. Mańyzdy qujat túgeldei derlik Qazaqstan Respýblikasynyń ekonomikalyq damý baǵdary jáne ony júzege asyrý joldaryna qatysty berilgen tapsyrmalarǵa toly boldy. Joldaýda kórsetilgen ózekti baǵyttar men júktelgen mindetter qanshalyqty iske qosyldy? Biz durys baǵytpen júrip kelemiz be? Osy taqyryp jóninde saiasattanýshy Jomart Simtikovpen suhbattasqan edik.
- Jomart myrza, Memleket basshysy Q.K. Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomikalyq baǵdary» atty Joldaýyna bir jyl ótti. Osy ýaqyt ishinde júktelgen mindetterdiń oryndalýy qandai deńgeide?
- Birinshiden, aitylǵan mindetterdiń barlyǵy 3 jyldyń ishinde oryndalýǵa tiis bolatyn. Iaǵni búgingi tańda ekinshi jyl jaqyndap qaldy. Atqarylatyn jumystar áli alda. Al osy bir jyldyń ishinde ózim baiqap, zerttep-zerdelep júrgen jumystarymyzǵa toqtalyp ótsem, ónerkásipke bailanysty óńdeý salasyn jedel damytý, munai-gaz, kómir, aýyr mashina jasaý, ónim klasteri, aýyl sharýashylyǵy, týrizm jóninde berilgen tapsyrmalar oryndalyp jatyr. El Prezidenti mynadai máselelerge erekshe kóńil aýdardy. Onda ýrandy konversiialaý jáne baiytý, avtobólshekter men tyńaitqyshtardy shyǵarý máselelerine basa nazar aýdarý kerektigin aitty. Sonymen qatar, óńdelgen ónim shyǵaratyn klaster qurý qajettigin qadap aitty.
- Rasynda da óńdelgen ónim, ónerkásip salasy elimiz úshin asa mańyzdy. Eń aldymen ónim óndirýshiler, qorǵanys ónerkásibi jaily sóz qozǵasaq?
- Qorǵanys ónerkásibi keshenin nyǵaitý, onda ulttyq qaýipsizdikke óndiristik keshendi qurý, oǵan zamanaýi tehnologiiany tartý, ásirese tsifrlandyrý máselesi boiynsha úlken tapsyrmalar berildi. Bular da júzege asyp jatyr. Osy turǵyda otandyq ónim óndirýshilerdi qorǵaýǵa mindettegen bolatyn. Sonymen qatar bizdiń ekonomikamyzdyń basqalar úshin jabyq degen sózdi bildirmeitindigin jáne sonymen qatar bizdiń elimizde árdaiym basqa adamdarǵa ashyq bola turyp biraq degenmen ulttyq biznestiń negizin qorǵaý máselesi aitylǵan bolatyn. Osy aitylǵandardyń bári birtindep oryndalyp jatyr.
- Zamanaýi tehnologiialardy engizý qazir kún tártibindegi kezek kúttirmes másele. Innovatsiialar jáne kreativti indýstriia salalarynda qandai jetistikter bar eken?
- Elimizde innovatsiialyq damýdyń basty baǵyttarynyń biri retinde Almaty men Astanada qajetti ekojúielerdi qalyptastyrýǵa úlken mán berilýde. Bul ekojúieler daryndy jastardy qoldap, aimaqtyq JOO bazasynda birtutas innovatsiialyq orta qurýdy kózdeidi. Munda teoriiadan góri praktikalyq baǵytqa basymdyq beriledi. Mysaly, zamanaýi azamattardyń shyǵarmashylyq áleýeti men ziiatkerlik kapitalyn tiimdi paidalaný úshin kreativti óndiris salalary men inkliýzivti ekonomikany damytý jumystary qolǵa alynýda. Alataý qalasy mańynda bolashaq kreativti ortalyqtardy qalyptastyrý indýstriianyń negizgi elementi retinde qarastyrylady.
Sonymen qatar, elimizde jasandy intellekt, tsifrlandyrý jáne kreativti indýstriia salalarynda da aitarlyqtai jumystar atqarylýda. Jasandy intellektti joǵary oqý oryndarynda paidalaný jáne tsifrlandyrý protsesteriniń jalǵasýy – osynyń aiqyn dáleli. Qazaqstannyń kreativti indýstriiaǵa bet burǵanyn anyq baiqaýǵa bolady.
- Energetika jáne kólik-logistika salalary qazir eń kóp talqylanyp jatqan taqyryp desek artyq aitqandyq emes. Bul salalardaǵy jaǵdaiǵa qandai baǵa berer edińiz?
- Bolashaqta energetika tapshylyǵyna ushyraitynymyz málim. Osyǵan bailanysty eldegi energetika salasy zerttelip, atom elektr stansasy salynýy boiynsha 2027 jylǵa deiingi aralyqta taldaý qolǵa alyndy. Jasyl ekonomika, atom energetikasy boiynsha referendým ótkizý máselesi qoiylǵan bolatyn. Iaǵni alda 1,5 jylǵa jýyq ýaqyt bar. Degenmen búgingi tańda AES salý máselesin qozǵap, soǵan daiyndyqty, halyqtyń kózqarasyn bilý jóninde jumystar atqarylyp jatyr. Ol árbir iri qalalarda, aýdan, oblys ortalyqtarynda túrli ónerkásip azamattarymen, Qazaqstan azamattarymen pikirtalastar júrip jatqanyn bilemiz. Basa aitatyn jait, elimizdegi taý-ken salasyn basqarý júiesin jańǵyrtý qajettigin, osyǵan bailanysty geologiialyq barlaýǵa erekshe nazar aýdarý kerek. Mineraldy shikizattardyń bazasyn tolyqtyrý úshin taý-ken salasyn basqarýǵa qatysty jańa zańdar qabyldanǵan bolatyn. Biraq zań talaptarynyń keibir máseleleriniń durys oryndalmai jatqandyǵyna bailanysty teoriialyq jaǵynan da praktikalyq jaǵynan da bul elge investitsiia tartý, eldiń investitsiia áleýetin ashýǵa úlken kóńil bólip jatqandyǵyn aitýǵa bolady. Osy sala boiynsha elimizdiń 1,5 mln sharshy shaqyrymdy aýmaǵyn geologiialyq jáne geofizikalyq barlaý jasalsa, úkimettiń mindeti retinde 2026 jylǵa qarai onyń kólemi keminde 2 mln 200 myńǵa jetkizý kerektigi aityldy. Bul sala boiynsha da biraz jumystar oryndaldy.
Taǵy bir erekshe kóńil bólgen sala - kólik-logistika salasy. Kólik-logistika boiynsha ortalyq Aziiadaǵy birlesken integratsiialyq yqpaldasýǵa kelip jatqan bes memlekettiń arasyndaǵy másele boiynsha, ásirese QHR jáne elimizdiń shyǵysy men batysynyń arasyn qosatyn joldardy retteý tek teoriia, kelisim-shart júzinde emes, naqty iske asyp jatqandyǵyn kórsetedi. Kólik-logistika salasy boiynsha óz áleýetimizdi tolyqqandy paidalaný, ásirese Qytaidan Eýropaǵa, Reseige, Ortalyq Aziiaǵa jáne osy aimaqtarǵa Qytaidan jiberiletin taýarlardyń kólemin aitarlyqtai kóbeitý kózdelgen bolatyn. Qazaqstannyń geosaiasi jaǵynan alyp qarastyrǵan kezde soltústik pen ońtústikti, batys pen shyǵysty bailanystyratyn jahandyq jolairyqta ornalasqandyǵyn biz búginde kólik-logistika salasy boiynsha ekonomikamyzdy alǵa bastaityn kúshterdiń biri retinde qoldanýymyz kerek. Búgingi tańda júzege asyp jatqan shekaralyq aimaqtardaǵy aýdandardyń dami bastaýy, olardyń belgili bir dárejede sonyń jemisin kórip otyrmyz. Bul másele boiynsha básekelerdiń bolyp jatqandyǵyn, eń birinshiden Dostyq-Moiynty, Baqty-Aiagóz, Darbaza-Maqtaral siiaqty temirjol jobalarynyń sapaly túrde júzege asyp jatqandyǵyn biz esten shyǵarmaýymyz kerek. Osy másele boiynsha bolashaqta qolǵa alynbaq. Mysaly Almatyny ainalyp ótetin temirjol jelisi negizdeldi. Bul da belgili bir dárejede júzege asyp jatyr. Osy baǵytta Baqty ótkelinde jańa qurǵaq port salý, Aqtaýdaǵy konteiner habtaryn qurý jáne onyń qurylysy júzege asýda. Qara teńiz arqyly ótetin orta dálizdiń boiynda turǵan ailaq áleýetterin arttyrý, onda Qytaidyń Sian, Grýziianyń Poti qalalaryna óz terminaldarymyzdyń qurylysy bastalatyndyǵy aityldy. Bul Qytaidyń «bir beldeý, bir jol» megajobasy bizdiń ulttyq baǵdarlamamyzben tolyqtai qabysyp jatqandyǵyn kórsetedi. Bul irgeles eldermen onyń ishinde Reseimen, Qytaimen, Orta Aziia jáne Ońtústik Aziiadaǵy kórshilerimizben tatý-tátti, syndarly, ári dostyq qarym-qatynasta bolýymyzdyń ózi kólik áleýetin tiimdi paidalanýymyzǵa úlken negiz bola alady.
- Aýyl sharýashylyǵy salasynda biylǵy jyly qandai ózgeristerdi baiqadyńyz?
- Aýyl sharýashylyǵy taqyrybyna toqtalatyn bolsaq, «Aýyl amanaty» atty baǵdarlamanyń búgingi tańda úlken qajettiligi týyndap tur. Iaǵni bir jyldyń ishinde «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń birtalai jobasy júzege asty dep aitýǵa bolady. Búgingi tańda aýyl amanaty baǵdarlamasynyń birtalaiy júzege asty deýge bolady, onda zamanaýi tehnologiia aýyl sharýashylyǵynda, aýyldyq jerlerge barǵandyǵyn baiqaimyz. Aýyl sharýashylyǵy, ásirese et-sút, astyq ónimderin tereń óńdeý jáne óndiristik jylyjailar sharýashylyqtaryn damytý siiaqty máselelerde basymdyqtar berilgendigin baiqaýymyzǵa bolady. Elimizdiń ońtústiginde bolsyn, ońtústiginde bolsyn, aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń áleýetin ár ýaqytta qaperden tys qaldyrmai otyr. Sharýalarǵa úlken kómekter berilip jatqandyǵyn baiqaýǵa bolady. Elimizdegi Soltústik Qazaqstan oblysynda júzden astam iri sút-taýar fermasynyń qurylysy bastaldy. Olardyń sharýashylyq tájiribesi, jem-shóp qoryn daiyndaýy, sonymen qatar qus fabrikalary, kókónis qoimalary, et ónimderin shyǵaratyn kásiporyndarynyń tájiribelerin basqalar alýy kerektigi aityldy. Prezidentimiz sonymen qatar egin sharýashylyǵynda basqa da agroqurylymdardy damytý barysyndaǵy úlken sharalardyń qajettigin, aýyl sharýashylyǵyndaǵy joǵary tehnologiialyq salalardy qabyldaý kerektigin, azyq-túlik kelisim-shart korporatsiiasyndaǵy ahýaldy turaqtandyrý kerek degen máselelerdi kótergen bolatyn. Aýyl sharýashylyǵyna bailanysty kóptegen sharashalar oryndalyp jatqanyndyǵyna biz kýámiz.
- Barlyq salany talqylap, týrizm týraly aitpai ketkenimiz jón bolmas, elimizde týrizm salasynda qandai jetistikter bar?
- Ekinshi másele retinde elimizdegi týristik áleýetti nyǵaitý, týrizm salasyna basa kóńil bólý jóninde memleketke kelip jatqan azamattardyń sanyn arttyra otyryp oǵan investitsiia salýdy kózdedi. Máselen osyǵan bailanysty 15 iri jobadan turatyn naqty tizim daiyndalýy tiis bolatyn, búgingi tańda olar jasalynyp jatyr. Jobalardy tiimdi oryndaý merzimderi aiqyndaldy.
- Jomart myrza, ýaqytyńyzdy bólip, egjei-tegjeili jaýap bergenińiz úshin rahmet.
- Sizge de raqmet! Qazaqstannyń damýy úshin jasalyp jatqan qadamdar týraly osyndai ashyq suhbattar óte mańyzdy.
