Jylqy – tórt túliktiń tóresi
Tarihqa úńilsek, jylqyny eń alǵash qolǵa úiretken de qazaq ekeni maqtanysh. Aǵylshyn ǵalymdary qazaq jerindegi taĭpalar eń alǵash, osydan 6-7 myń jyl buryn jylqyny qolǵa úĭretkenin aitqan edi. Arheolog Viktor Zaibert bastaǵan halyqaralyq ǵylymi qaýymdastyq Soltústik Qazaqstan óńirinde «Botai qonysyn» zertteý barysynda osy tujyrymdy ǵylymi rastady. Bul tujyrym 2009 jyly SCIENCE ǵylymi jýrnalynda jariialanyp, álem jurtshylyǵyna jylqynyń tuńǵysh ret «Botai qonysynda» qolǵa úiretilgenin aiǵaqtap, b.z.d. IV myńjyldyqta osy jerde qymyz daiyndalǵanyn jariia etti.
Sóitip, tujyrymdy usynǵan jetekshi ǵalymdar: paleozoolog-maman, professor Shandor Bekeni jylqynyń tisterindegi aýyzdyqtardyń izderin anyqtaýdyń ózindik ádisin tapqan amerikalyq ǵalym Devid Entoni; jylqynyń súieginde qolǵa úiretilgendigin dáleldeitin morfologiialyq belgileriniń bólshektenýine qatysty osteologiialyq jiyntyqtardy zertteýshi nemis ǵalymy Frish Beneke; Botai ydystarynyń synyqtarynan qymyzdyń nálin anyqtaǵan aǵylshyn ǵalymy Alan Oýtram.
Osylai qazaqty aidai álemge pash etken jylqy týraly ne bilemiz? Osy túlikke degen kózqarasymyz qandai? Jeti qazynamyzdyń birine balanǵan janýardyń tarihyna kóz júgirtip, erekshe qasietterine úńilip, jylqy sharýashylyǵynyń bolashaǵyna barlaý jasaǵandy jón sanadym.
Meniń paiymymda, ózgelerden erterek atqa qonǵan babalarymyzdyń jylqy týraly tanymy da basqa halyqtardan joǵary bolýy zańdylyq. Mysaly, jolaýshylap kele jatyp, qulynnyń kisineýinen: «Mynaý baiaǵy joǵalǵan aiǵyrymnyń kózi ǵoi» dep tanyǵan babalarymyzdyń kóregendiligi ańyzǵa ainalǵan.
Eń ǵajaby, XVIII-XIX ǵasyrdyń ózinde orys zertteýshisi A.Vilkins «qazaq jylqysy arqyly biz, orystar, jylqyǵa qol jetkizdik» degendi aitqan. Eń qyzyǵy, orys zertteýshileri A.S. Krasnikov pen O.S. Týrbachev «loshad» degen sózdiń «Alash» jáne «at» sózderiniń birigýinen týyndaǵan degen qorytyndyǵa kelgen. Olardyń paiymdaýynsha, kóshpendi Alash taĭpalary (shamamen 800-900 jyl buryn) orys kniazdikterimen saýdalasqan. Orys kinázderi «Alashtan at» aldyq dep, bul janýardy «alash at», iaǵni óz tilderine beiimdep «loshad» dep atap ketken.
Ejelden beri qazaq jylqylary, qoldanylý maqsatyna orai negizinen, arǵymaq, qazanat, qarabaiyr, jaby dep bólgen. Qazaq jylqylary rýlyq, jerlik sipatyna qarai – Adai, Shekti, Naiman, Altai, Jetisý, Ile, Saýran jylqylary dep te jiktelip jatady. Árine, bul qazaqy jylqylardyń aimaqtyq túrleri.
Aýyzsha taralǵan áńgime, qaǵazǵa túsken derekterge súiensek, «arǵymaq» dep tek asyltuqymdy, taza qandy jylqylardy ataǵan. Taza qandy jylqy dep qazaq jerinde kóbine túrikmenniń aqalteke men tekejáýmit tuqymdaryn ataǵan, keibir derekterde jáne aýyzsha áńgimelerde arab jylqysy da taza qandy jylqyǵa jatqyzylǵan.
Orys zertteýshisi N.Bahmetev (1870) qazaq jylqysynyń aptap ystyq pen qaqaǵan aiazǵa tózimdiligi, uzaq júriske moiymaityny, jemshópsiz uzaqqa shydaitynyn jazǵan. Jorǵa attardyń jaily júrisin, alys jolǵa minýge yńǵaily qasietterin joǵary baǵalaǵan.
Orta Aziia men qazaq dalasyn kóp zerttegen A.Vilkinstiń «Zametki o loshadiah Týrkestana» (1885) atty eńbegi naqty faktilermen qundy. Ol qarabaiyr at jóninde «arǵymaq aiǵyrdy qazaq biesimen shaǵylystyrady, birinshi týǵany arǵymaqtan ainymaidy. Úshinshi týǵany búkil Orta Aziiada qurmetteitin qarabaiyrdy beredi...» degen pikir aitqan. Osy eńbekte «Áýlieata qazaqtary uzyndyǵy 100 verstik (80 km) báige uiymdastyryp otyrǵan» degen derek keltiredi. Zertteýshi jergilikti halyqtyń attyń qandai júrisin unatatynyna da nazar aýdarǵan. Alys jolǵa eń jaqsy júris «hod» dei otyryp, bul júris Eýropada kezdespeidi dep oi túiindeidi (bul «jorǵa aiań» bolar).
A.Vilkins óziniń «Lýchshie porody kirgizskih loshadei – Argymak» atty maqalasynda taza qandy jylqylardy basqa jylqy tuqymdarymen aralastyrmai, tek qorshaǵan tabiǵi ortaǵa beiimdep, tózimdilik pen shydamdylyqqa baýlyp, alys qashyqtyqqa shabýǵa úiretkenin jazady. Abylai hannyń qalmaqtarmen soǵys kezinde ár tútinge arǵymaqtan bir bie, bir aiǵyrdan salyq salǵanyn, osy jylqy úiirin «Hannyń injý-marjany» (Jemchýjina hanstva) dep ataǵany jaily derek keltiredi. Osy maqalada taza qandy arǵymaqtar men túrikmen jylqylarynyń báige jarysy baiandalady. Jarystan soń qazaq arǵymaqtarynyń qyzyp alyp, aýyzdyqpen alysyp, «kózinen ot ushqyndaǵany» sýretteledi.
Orys zertteýshisi Ia.Ia. Polferov «Qazaqtyń eń jaqsy jylqy tuqymy – arǵymaq» degen maqalasynda da arǵymaq attyń sulý symbaty men júirik qasietin dáripteidi. V.Jeleznov «Kazak Vasilii Strýniashevtiń basynan keshkenderi» maqalasynda arǵymaqtyń uzaqqa shabatynyn, shapqan saiyn jyldamdyǵyn údetip otyratyn qasietterine toqtalyp, qýǵynshylardan qashqanda 200 verst (160 km) qashyqtyqty shaýyp ótkenin jazǵan.
V Firsov (1895) zertteýlerinde «Qazanat – qazaqy bielerge asyltuqymnan shyqqan aiǵyrlardy salýdan shyqqan býdan» degen derek jazyp, «qazaq biesiniń tuqymynda turaqtylyq bar, olar basqa tuqymdarmen býdandastyrǵanda, tek solardyń jaqsy qasietterin alady» degen tujyrym jasaǵan. Mahambettiń «Arǵymaqtan týǵan qazanat» dep keletin óleń joldaryndaǵy qazanattyń aiǵyry arǵymaq ekendigi anyq kórinedi. Qobylandy batyr jyrynda: «Minýge kerek qazanat, Belińe kerek sharbolat» degen sózder qazanattyń ertede qalyptasqan tuqym ekenine bultartpas dálel.
Sonymen, «Qazanat» degen uǵym asyltuqymdy aiǵyrlardy jergilikti tuqymnyń keń qursaqty tańdaýly mama bielerimen býdandastyrýdan alǵan jylqyny meńzep tur. «Qazanat» sózi – jeńimpaz, myqty jaýyngerdiń jylqysy degen uǵymdy bildiredi «Sádibek Túgel) degen pikirge dendesek, qazanat uǵymy attyń myqtysyn dáripteitinin baiqaimyz.
«Qarabaiyr» tuqymynyń býdan jylqy ekeni anyq bolǵanymen, shyǵý tórkini týraly derekter ár alýan. Ia.Ia. Polferov «Lýchshie porody kirgizskoi loshadi – karabaiyr» degen maqalasynda qarabaiyr arǵymaq tuqymdarynan alǵan suńǵaq boily ádemi jylqy ekenin /121bet/ aita kelip, túrikmen jylqysy men jergilikti bielerden týǵan býdan /128 bet/ degen anyqtama beredi. Jalpy, arǵymaqtan túsken býdan nemese qazanattan alynǵan býdan degen aqparattar jii kezdesedi. Qalai dese de qarabaiyr tuqymynyń alaman báigege shabatyn qarymy myqty jylqy ekeni shúbá keltirmeidi.
Qazaqtyń Qarabaiyr jylqysyn qazirgi Ózbekstan memleketinde derbes tuqym retinde tanylǵan «Qarabaiyr» tuqymymen shatastyrmaǵan abzal. Meniń paiymdaýymsha, XVIII ǵasyrdan beri jazba tarihqa engen derekter men aýyzsha jetken áńgime sarynyn salystyrsam, qarabaiyr degen ataý arǵymaqtan alynǵan býdandy qoltýma mal retinde qarabaiyr nemese kádimgi qarapaiym ózimizdiń úirenshikti jylqymyz degen maǵynada qoldanǵan ispetti. «Qarabaiyr qazanat, qara jolda qaldyrmas» degen jyr joldary osyǵan kýá.
Jaby dep kóbine qazaq jylqysynyń jyl boiyna jaiylymda baǵylyp, qalyń qar, kók muzda tebindep shyǵatyn sharýashylyq baǵytta ósirgen túrin ataidy. Qazaq jylqysy degenimiz, – denesi shymyr, tez et alǵysh, ońailyqpen arymaityn, ystyq-sýyqqa, ashtyqqa tózimdi mal ekeni daýsyz.
Abai aitqandai, «qar tepkenge qajymas qairan jylqy» degen osylar. Qazaq jylqysy mezetinde qajetti korekti boiyna jinai alatyn, qolaisyz kezeńderde jinaqtalǵan qordyń qýatymen qońyn túsirmeitin qasieti babalar júrgizgen selektsiialyq jumystardyń jasampaz jetistigi.
En dala tósinde erkin ósip-óngen qazaq jylqysy, shynymen, tabiǵattyń tóltýma tuqymy. Suryptaý jumystaryna orai olardyń birneshe tuqymdyq túrleri bar. Eń kóp taralǵany – «jaby» jylqysy. Bul jylqynyń negizgi qasieti jemshóp talǵamaidy, aýa raiynyń qai mezgiline bolsa da kónbis. Paidalaný maqsattaryna orai etti-sútti baǵyttaǵy jylqy, salt júriske beiimdelgen aiańshyl, alys saparlarǵa shyǵýǵa arnalǵan júrdek jylqy dep jikteýge bolady.
Jaby – túrki halyqtarynda kóbine «júk kótergish» degen maǵynany bildiretinin eskersek, sharýaǵa myǵym mal ekeni túsinikti.
2004 jyldan bastalǵan Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymi-zertteý institýty men Kembridj ýniversitetiniń ǵalymdary birlesip júrgizgen zertteýleri boiynsha akademik I.N. Nechaev «...jer júzindegi jylqylardyń ishinde qazaq jylqylarynda ǵana alǵashqy jabaiy jylqy tuqymynyń birinshi geni bary anyqtalǵan» dep jazady. I.N. Nechaevtiń pikirinshe, «...osy gen tarpańdardan qalǵan. Ertede qazaqtar jabaiy tarpańdarǵa bie qosyp, tuqym alǵan. Sonyń jurnaqtary bizdiń jylqylarda kezdesedi» dep oiyn túiindeidi.
Baiyrǵy qazaq jylqyny jyl boiyna jaiylymda baqqan. Erte kóktemnen taý etegine ilinip, jaz jailaý jailap, kúz kúzekke turaqtap, qys mezgilinde yqtasyny kóp, órisi kúngei bette ornalasqan jaiylymdarda ustaǵan. Jylqy jeitin shópterdi eki túrge bólgen: aq ot jáne qara ot. Aq ot degenimiz, – qara topyraqty jerdiń seleýli shópteri, qara ot degenimiz, – sary topyraqty jerdiń jýsandy, izendi shópter.
Halyq jyrlarynda «jylqyny myńnan ósirgen, Arqanyń tarlaý bozy» degen jyr joldary kezdesedi. Osyndaǵy «tarlaý» – shyn máninde, erekshe shóp, jylqynyń jan azyǵy. Halyq ony tipti dáriptep «atqutyrtqan» dep te ataidy. Tarlaýdan soń jylqynyń súisinip jeitin azyǵy – betege. Sondyqtan da babalardan «betegeli belge bitem, naiza ustaǵan erge bitem» degen de sóz qalǵan.
Jylqynyń azyǵyn jan-jaqty zerttegen ǵalymdar: «Jylqy ajyryqty – jyl boiy, shidi – qystan kóktemge deiin, izendi – jyl boiy, ebelekti – kúzde jáne qysta, tas buiyrǵyndy – kúzde jáne qysta, kókpekti – kúzden kóktemge deiin, maiqarany – kúzde jáne qysta, betege, boz aqseleýdi jyl boiy jeidi» degen tujyrym jasaǵan.
Kóshpendi babalarymyz jylqynyń arqasynda Altaĭ men Atyraýdyń, Arqa men Alataýdyń arasyn jalǵady. Jalpy, jylqy kúsh kóligi retinde ǵana emes, qazaqqa dámdi ári sińimdi etimen, shólińdi qandyratyn shipalyq emi bar sýsyndyq sútimen qadirli. Sondyqtan da, qazaq turmysynda jylqy sán-saltanattyń, sulýlyqtyń simvoly retinde áspettelip, bailyqtyń ólshemi retinde qarastyrylǵan.
Ejelde sán-saltanat úshin bai-dáýletti qazaqtar túrkimen jáne arab jylqylaryn mingen. Músini symbatty, júrisi ásem osy jylqylardy jersindirip, olardy suryptaý barysynda arǵymaq tuqymdarynyń qalyptasqany joǵaryda jazyldy. Olardy iriktep óz jylqylarymen býdandastyrǵan. Osyndai selektsiialyq jumystyń nátijesinde keń baitaq dala tósinde tabiǵi suryptaýdyń tezinen ótken ártúrli baǵyttaǵy qazaq jylqysy damyǵan.
Júirik attar, kóbine, arǵymaqtar men býdan jylqylardyń ishinen shyqqan. Osy býdan jylqylardan miniske shydamdy, júriske de yńǵaily jylqylar iriktegen. Qarabaiyr dep atalyp júrgen jylqylar osyǵan saiady.
Jylqyny janyndai kórgen qazaq qaýymynda asyltuqymdy jylqylardyń, báige attardyń, jorǵalardyń tuqymdary erekshe qurmettelgen. Olardyń shyǵý tegi shejire siiaqty atadan balaǵa aitylyp, aýyzba-aýyz berilip otyrǵan. Sonymen birge, qazaq halqynda «sáigúlik», «tulpar» degen uǵymdar qalyptasqan. Meniń paiymdaýymsha, júirik jylqylardy áspettep tulpar, sáigúlik dep ataǵan. Kóbine, joralǵy retinde qadirli qonaǵyna mingizilgen ásem attardy «sáigúlik» dep dáriptegen.
Tulpar degen ataý, negizinen, bitimi bólek, uzaqqa shabatyn júirik ári myqty attardy sipattaǵan. Tulpar ataýy, kóbine, batyrlarmen qatar atalady. Aýyz ádebiette jylqynyń myqty júirikterinen iriktep tulpar ósirgen, osy tulparlardy batyrlar mingen. Ulan-ǵaiyr dalany mekendegen babalarymyz el tynyshtyǵy men jer tutastyǵyn qorǵaý úshin alys jolǵa talmaityn, qiyndyqqa moiymaityn, jaratylysy erekshe jylqy qajet bolatyny zańdylyq.
Mysaly, Alpamystyń Baishubary, Qobylandynyń Taibýryly, Er Tóstiktiń Shalquiryǵy, Qambar batyrdyń Qara qasqasy, Qabanbaidyń Qýbasy. Ádebiette jyrlanǵan tulparlardyń sipaty da keremet. Mysaly, «shyraqtai janǵan tomaǵakóz», «salpy erin», «shyqshyty oralyp jatqan túbektei», «ot ornyndai tuiaqty» degen teńeýler shyn júirikke tán nyshandar.
Birinshi dúniejúzilik soǵysqa deiingi dáýirde qazaq jylqysynyń arǵymaq, qazanat jáne qarabaiyr tuqymdary uzaq shabysqa shydamdylyǵymen babalarymyzdyń rýhyn ósirdi. Ázirge, qolda bar derekter boiynsha taza qandy atalǵan túrikmen, arab jylqylary osy tuqymdardyń qalyptasýyna jáne damýyna tikelei yqpal etkeni kúmán keltirmeidi. Adam qolymen aialap ósirgen mádeni suryptaýdyń nátijesi bolǵandyqtan, túrkimen attary názik, kirpiiaz bolyp keledi.
Osyndaida, babalarymyzdyń baptap ósirgen arǵymaqtary men qazanattary dittegen jerine jetkizip, mereiińdi ósirip, el qurmetine bólengeni maqtanysh.
Jylqyǵa degen babalarymyzdyń erekshe qurmetine jáne qazaq balalarynyń atqa degen qushtarlyǵyna úńilsem, sonyń astarynda jylqy malyna tán erekshe qasietter jatyr ma dep paiymdaimyn. Jylqynyń basty qasieti sol – týǵan jeri men júrgen jerin eshqashan umytpaidy. Jylqy óte sezimtal mal, sezim túisigi jaqsy jetilgenin ǵylym dáleldegen. Jalpy, kórý, estý, iis sezý, dám tatý qasietteri de jaqsy damyǵan janýar. Tazalyqqa jany qushtar, minezi kirpiiaz. Sýdyń tazasyn iship, shóptiń qunarlysyn ǵana jeidi. Dińkesi quryp, shóldep tursa da lai sý ishpeidi. Tipti aǵyn sýdyń ózin keship júrip, tunyǵyn tańdap ishedi.
Jylqynyń kózi ainalasyn 360 (keibir derekterde 340) gradýsqa túgeldei baqylai alady ári kúndiz-túni birdei kóredi. Jylqy basyn burmai-aq, artynda turǵan barlyq nárseni baiqai alady. Sezimtal bolǵandyqtan túnde ainalasyn juldyzǵa qarap barlap júretin qabiletke ie.
Jylqynyń ózge maldardan ózgesheligi, buǵana súiekteri joq. Bul jylqyǵa júk kóterýge, báigede kósile shabýǵa múmkindik beredi. Kúretamyrlary jýan bolǵandyqtan qany ainalysqa tez túsedi.
Jylqynyń bir ereksheligi aýzymen dem ala almaidy, eger murny jabyq bolsa, olar tunshyǵyp qalady. Jylqy túregep turyp uiyqtai beredi. Qazaqy paiymda, jaqsy attar, ásirese júirik attar «az ottap, kóp jýsaidy» degen pikir bar. At jaratatyn bapkerler túregep turyp jýsaǵan jylqynyń kúsh qýaty búkil denesine tarap, tulǵasynyń shymyr, tutas bolyp qalyptasýyna yqpal etedi jáne az ottap, kóp jýsaǵan jylqy ózin-ózi jaratady degen kózqarasty ustanady. Jýsaý degenimiz jylqynyń toǵyn basyp, tynystap demalýy ekenin eskersek, shynymen, júirik attar ózderin ishtei jaratyp, denesin jeńil ustaityn kinámshil bolady.
Mal ishinde aiazǵa tózimdisi de jylqy. Dalada jaiylymda aiazda júrgen jylqylar art jaǵyn (quiryǵyn) jelge tosyp, jaiyla beredi. Sýyqqa shydamaityn osal jeri – qara siraǵy (tizesinen tómen).
Jylqy toppen ómir súretin janýar. Úiirge salǵan «aiǵyr» óz úiirin basqaryp, ony qorǵai alady, al myqty aiǵyrlar úiirin qaiyryp ustaidy. Jylqy maly túisigi jetilgen tekti mal bolǵandyqtan, aiǵyr óz balasyna shappaidy. Eger úiirine bóten býaz bie qosylsa, ony qýalap júrip ish tastatady. Al qulyndasa, onda qulyndy shainap óltirip tastaidy. Bul jaýyzdyq emes, tek qan tazalyǵyn saqtaý túisigi, ieligindegi úiirdiń óziniń uryǵynan kóbeiýine jaýapkershilik. Úiirin shúigin óris pen sýdyń tunyǵyna jetelep, aiazda, jańbyrly kúnde yqtasyn jerge aidap qaiyratyn aiǵyrdyń túisigine qairan qalasyń. Keide úiirdi mama bieler de bastaidy, degenmen úiirdi qaiyratyn tek aiǵyr. Keremeti sol, aiǵyrda qulynnyń týylǵan sáttegi kisinegen únin umytpaityn jáne óz balasyn jazbai tanityn qasiet bar.
Jylqynyń esti mal ekenine tánti bolasyń. Mysaly, eki aiǵyrdyń úiiri jaiylymda bir jerge toqailasyp qalsa, aiǵyrlar birine-biri jaqyndap kelip, tastaǵan tezekterin iiskeý arqyly qaisysynyń myqty ekenin anyqtaidy. Osaldaý aiǵyr úiirin alyp, basqa óriske ketedi. Mine, túisikti maldyń sezimtaldyǵy.
Álbette, shóptiń shúiginin jep, sýdyń tunyǵyn ishken jylqynyń súti de, eti de dámdi ári shipaly. Ǵalymdar jylqy etiniń kóptegen (17 túrli) aýrýǵa em bolatynyn dáleldegen. Máselen, jylqynyń júregin jeý mi qyzmetin jaqsartady. Midaǵy jasýshalardy jańartyp, adamnyń este saqtaý qabiletin arttyrady. Sonymen qatar onyń eti júrek-qan tamyry aýrýlaryna, búirek jumysyn jaqsartýǵa, býyn súiekteriniń syrqyramaýyna óte paidaly. Jylqy etiniń ereksheligi sýyqta qatpaityny ári et jegen adamnyń denesin qyzdyratyn qasieti. Úlken kisiler, mysaly meniń ájem «sábiinde jylqynyń etin jep, sútin ishken adam kókirek aýrýyna shaldyqpaidy» dep aityp otyratyn.
Jylqy maly jaraqat alsa da, jazdyń aptap ystyǵynda qurttamaidy, osyndai qasiet janýarlar ishinde jylqyǵa ǵana tán. Jylqy denesindegi ettiń ereksheligi bolar, ashyq jaraǵa shybyn qonbaidy.
Jylqynyń súti de janǵa dárý. Baiyrǵy qazaq jańa saýylǵan bieniń sútin jas balaǵa jylydai ishkizgen. Dimkəs balalardyń densaýlyǵy osy jylqy sútiniń arqasynda durystalyp ketken. Tipti keibir derekterde, júkti əieldiń betinde paida bolǵan qara daqtarǵa bieniń jańa saýylǵan sútiniń kóbigin jaqsa, esh daq qalmaityny aitylady.
Qymyz daiyndaý barysyndaǵy mikrobiologiialyq úrdis kezinde súttiń quramy adam aǵzasyna paidaly korektik zattarmen qanyǵyp, dámi kirip, qymyzdyń quramyndaǵy elementter tez sińimdi bolady. Ásirese, qymyz qan quramyndaǵy gemoglobindi, eritrotsitterdi kóbeitetin dərýmenderge bai. Burynǵy analarymyzdyń densaýlyǵy myqty, dəri-dərmeksiz dúniege qanshama urpaqty əkelýleri osy qymyzdyń paidasy men qýaty bolar. Bertinge deiin qymyzdyń dámin keltirip, emdik áserin kúsheite túsý úshin oǵan kepken súr qazy, qoidyń quiryǵy, bal, meiiz, qalampyr, kúshala, kók qylsha, quima kúmis (jamby) qosqan. Úzbei qymyz ishkende ekzemanyń jazylatyny ǵylymi dáleldengen.
Qyzyǵy, jylqynyń tezegi de paidaly. Mamandardyń aitýynsha, asma aýrýyna shaldyqqan adamdy, jylqy tezegin iisketý arqyly jazýǵa da bolady eken. Baiyrǵy qazaqtar úsigen balanyń aiaǵyn jylqynyń tezegine orap jazǵan eken.
Jylqy ósirýdegi qazaq halqynyń tamasha ónegesiniń biri balalardy erte jastan atqa minýge úiretý. Árine, at ústinde bala tez eseiip, erjetedi. «Atqa mingenniń arqasy qozady» demekshi, atqa mingen balanyń kóńili marqaiyp, armanyna qanat bitip, shabyttanyp ketetini óz aldyna, eń bastysy, ákesine qolǵanat ekenin erte túisinedi. Adam at kóńilin tapsa, at adamnyń taqymyna jaqsa, ekeýiniń arasynda jaqsy qarym-qatynas ornaityny belgili jait. Degenmen atqa beiili aýǵan adam jaman oidan da qutylady jáne adamnyń bar yqylas-peiili atqa aýyp, boiyndaǵy keibir jaman qylyqtardan arylýyna yqpal etedi. Jaqsy at mingen adam sol attyń arqasynda kópshilikpen tyǵyz bailanysta bolyp, igi jaqsylardan ónege-tálim alýyna múmkindik alady.
Qazirgi ýaqytta meditsina ǵylymy atqa minýdiń densaýlyqqa paidaly ekenin dáleldedi. Al babalarymyz osy túitkildi erteden bilgen. Qazaqtyń ulttyq oiyndary da, kóbine, atpen tikelei bailanysty. Máselen, kókpar, qyz qýý, aýdaryspaq, jamby atý, teńge alý, alaman báige, toq báige, qunan báige, jorǵa jarys, tai jarystar bir jaǵy sporttyq sharaǵa kelse, ekinshi jaǵynan eptilikti shyńdaityn jattyǵý ispetti.
Qazaq halqynyń atqa miný tártibi de ózgeshe. Qazaqy dástúrde aldynan qaraǵanda attyń oń jaǵyn «miner jaǵy» deidi, al sol jaǵyn «qamshylar jaǵy» deidi. Bul tártiptiń syry adamdardyń ońqai bolýyna bailanysty degen pikir bar. Baǵzy zamanda joryqqa attanǵandar qylyshty ońai sýyrylý úshin sol jaǵyna taqqan. Sol jaǵynda qylyshy bar adamnyń aldymen sol aiaǵyn úzeńgige salý yńǵaily ekeni shyndyq. Bul tártip kóp adamnyń bir mezette atqa otyrýyna da yńǵaily bolǵanyn eskergen.
Attyń syny, at baptap jaratý máseleleri boiynsha qazaq halqyna tán ózindik qoltańba qalyptasqan. Meniń paiymym boiynsha, aiaǵy shyqqannan atqa otyrǵan babalarymyz jylqy syryn jaqsy meńgergen. Baiyrǵy qazaqtardyń atty báigege jaratýdaǵy ádisi de ózgeshe bolǵan, báigege kóbine, 40-60 kún aralyǵynda jaratqan. Eýropalyqtar bolsa, atty jyl boiyna trening jasatyp, bir qalypty ustaidy.
Qoldaǵy bar málimetter boiynsha «at synaý óneri» Shyǵystan, qazaq dalasynan bastalatyny (V.Kovlevskaia «Kon i vsadnik», M.: Naýka, 1977) bizge maqtanysh.
Jalpy, at tańdaý, júirikti synaý qazaq halqynyń qanymen bitisken kieli óner desek artyq bolmaidy. Abai óleńderinde attyń jiyrma jeti túrli syny qamtylsa, Iliias Jansúgirov «Qulager» poemasynda tulpardyń elý úsh belgisin jazady. Jylqyny túbine dendep zerttegen Qajytai Iliiasulynyń báige atynyń jetpis toǵyz túrli synyn sipattaidy. Maldardyń minez-qulqyn zertteitin jeke ilim taǵy bar. Mysaly, báige aty kermege, ne beldeýge bailansa qabyrǵalap, qyryn turady. Bul báige attaryna tán sergektik. Osyndai kózge ilmeitin, árkim bile bermeitin at syrlary óte kóp.
Júirik attarǵa tán belgiler synshylar tarapynan ártúrli qyrynan aitylǵanmen, negizinen attyń túr-turpatyn tolyq sýretteidi. Mysaly, Abai synynda: «toiattaǵan búrkittei salqy tósti» dep omyraýynyń keńdigin aitady, shyntaǵy qabypǵadan alshaq tupady, jersoǵary sińirli keledi, tuiaǵy jumyp bolady, quipyǵy kúltelenip, kótendigi shyǵyńqy, qyl túbi áldi keledi degen teńeýler shynaiy sýretteme. Boranbai bidiń «artynan qarasań tósi kórinip turatyn» degen teńeýi arty taltaq, bota tirsekti jylqyny aitqany, Mahambet jyrlaǵan «tomaǵa kóz» kóziniń úlkendigin, «teke muryn» dep attyń tanaýynyń keń bolǵanyn qalaǵany.
Júirik jylqynyń ieginiń asty alqymy keń bolatyny, tanaýy keń bolyp, balyqtyń jelbezegindei jelbirip turatyny jáne tanaýynda tesiktiń kóp bolatyny ǵylymi dáleldengen sipattar. Shyndyǵynda, óren júirik attyń tanaýyndaǵy kóp tesikter jylqynyń tynysy alýyna dem berip, uzaqqa shabýyna yqpal etedi.
At bitimine qarai ár qily bolady. Aldy-arty birdei sharshy attar bolady, Arab jylqylary osy topqa jatady. Aldy alasa, arty biik attardy qazaq tanymynda órshil, al shoqtyǵy biik jylqyny aldy kúshti bolady dep baǵalaidy. At jaratatyndar quiymshaǵy kóterińki jylqyny «ottyǵy úlken eken, myqty janýar» dep baǵalaidy. Qazaq tili sózge bai bolǵandyqtan, at jaratatyn adamdardy qazaqta, kóbine, «seiis», «atbegi» dese, Ǵabit Músirepov «atpaz» dep atapty. Qazaqy tanymda, bapkerler kóbine, júirik attyń úsh belgisine (úsh shoshaq) aldymen nazar aýdarady: kekili, shoqtyǵy jáne quiymshaǵy.
Orys ǵalymy A.Vilkins zertteýlerinde qazaq dalasynda at jaratýdyń keibir tustaryna sholý jasapty. Mysaly, «18-20 verst júgirip kelgen atqa sý ishkizgende at bir-eki jutyp, sýdan basyn alsa daiyn bolǵany» degen aiǵaqty keltirgen. Tórehan atam, baptaǵan attyń babyn bilý úshin tún ortasynda tas qarańǵyda bulaq basyna bos qoia beredi eken. Eger at bulaqtan sý ishse, onda babynda min joq dep sanapty. Taǵy bir keń etek alǵan belgi, tezektiń qurǵaq bolýy. Attyń tezegin qolmen qatty qysqanda ylǵal qolǵa juqpaý kerek.
Baiyrǵy babalardyń at baptaý ádisi de ózgeshe. Ár aýyldyń júirikti baptaityn óz bapkerleri bolǵan. Baiyrǵy ustanym boiynsha, júirikti jazda baptap, kúzde semirtip, qysta kúiin saqtap, kóktemde qýatyn arttyryp otyrady eken. Sondai-aq baptaýda júrgen júiriktiń qoltyǵy ashylyp, ókpesi pisip, tynysy durys ashylsa, teri oidaǵydai alynsa, ishi aqaýsyz tartylsa, sýytýy ábden qansa bundai júiirikti babyna túsken júirik dep baǵalaidy eken. Baby qanǵan, jaratýy kelisken júirikti ary qarai tolyq jetildirip báige maqsatyna orai baptaýdy atbegiler tilinde «júirik qyrlaý» deidi. Júirik qyrlaý isi naǵyz bapkerlerdiń qolynan keletin sharýa.
Qazaqy baptaý bolsyn, zamanaýi ádis boiynsha da shaýyp kelgen attyń entigin ańdaý basty belgi (indikator). Attyń entiginiń basylǵanyna, iaǵni qansha ýaqytta tabiǵi qalpyna kelgenine qarap, baptaý jumysy retteledi. Báigege jastaiynan qosylǵan keibir jylqylar ózin-ózi baptaidy eken. Jarkent óńirinde ómir súrgen meniń babam Salpyq bidiń ataqty «Aqqoian» degen aty sondai janýar bolypty. Qar sýymen taý basyna ketken Aqqoian jazǵyturym ózin-ózi jarata bastaidy eken. Ustap ákep, kermege bailaǵanda janýar jer tarpyp, shyr ainalyp, sańlaqtanady eken.
Baby kelgen júirikti anyqtaýdyń tásili kóp ári ár qily. Mysaly, atamnyń tásilinde tezegi men nesebine mán beredi eken, tezegi qurǵaq ári sýǵa batpaityn bolsa, nesebi móldir taza bolsa jáne júni jyltyldap tursa ǵana «qyrlaýǵa» kóshedi eken. At baptaý ádisteri Beken Qairatulynyń «Qazaqtyń atbegilik óneri» atty kitabynda keńinen qamtylǵan.
Qazirgi tańda, zamannyń yńǵaiyna qarai, halyq tamashalap, júirikterge dem berip otyrý úshin ippodromdarda ainalyp shabý jolǵa qoiyldy. Júirik attardyń baby men baǵy qatar synalatyn burynǵy báige eń az degende 50-60 shaqyrym bolatyn. Sondyqtan búgingi ainalma báigede jylqylar, kóbine, orta qashyqtyqqa (18-21 km) júgiredi. Sonymen, alysqa shabatyn attar qulashyn jazyp, baýyry jipsip kele jatqanda ushqyr attar márege jetip úlgeredi. Osylaisha, alysqa shabatyn attardyń (qazaqy uǵymda arǵymaq pen qazanattar) baǵy bailanyp, tulpar attardy qalyptastyratyn suryptaý jumystary toqyraýǵa ushyrady.
Qazaqtyń baiyrǵy tulparlary qazirgi taza qandy attar siiaqty bir jarystan soń qaljyrap qalmaidy, bir sýytyp alǵannan keiin-aq qaita qalpyna keletin sergek bolǵan. Biraq, ondai qazanattyń tuqymy azyp ketti. Onyń eń basty sebebi, XIX ǵasyrdyń basynan bastalǵan alasapyranda alys-jaqyn elderge údere kóshken aýqatty adamdardyń jaqsy jylqysynyń kóshpen birge aýyp ketkeni. Jurtta kóshke ilese almai kúndelikti tirlikke jaraityn jaby jylqylar ǵana qaldy. Osylai, jylqy tuqymy azyp ketti. Al keńestik kezeńde ippodromda ainalyp shabý, qysqa jáne orta qashyqtyqqa báige taǵaiyndaý, teginde uzaqqa shabatyn myqtylyq qasieti bar jylqylardyń damýyna tusaý boldy.
XX ǵasyrdyń basynda Qostanai jylqy zaýytynyń negizinde «Qazaqtyń qazanaty» degen jańa tuqym shyǵarý qolǵa alyndy. Memlekettik «Qazaq tulpary» atty sharýashylyq quryldy. Osy sharýashylyqta arab jylqysynyń myqtylyq qasietin, aǵylshyn tuqymynyń jyldamdyǵyn sińirý maqsatynda býdandastyrý jumystary júrgizildi. Óitkeni Qostanai jylqysy turqy jaǵynan aǵylshyn tuqymy siiaqty suńǵaq, súiegi myǵym bolǵanymen, alaman báigege qosqanda jyldamdyǵy jetpei jatty. Osylaisha, arab jylqysynan alǵan býdan men aǵylshyn aiǵyrynan alynǵan býdandardyń maqsatqa sai urpaqtaryn ózara shaǵylystyryp, eki tuqymnyń da jaqsy qasietterin Qostanai jylqysynyń boiyna sińire otyryp, «Qazaqtyń qazanaty» tuqymyn shyǵarý júrip jatty. Ókinishke orai, bul bastama aiaǵyna jetpei qaldy.
Eń soraqysy, táýelsizdik alǵannan keiin báigege qosý úshin syrttan jappai taza qandy jylqylar ákelindi. Amerikadan, Angliiadan, Irlandiiadan, Frantsiiadan, Polshadan, kórshimizdegi Reseiden ákelingen jylqylarda esep joq. Degenmen bulardyń baiyrǵy qazaqi jylqylardyń shiregine de kelmeitini shyndyq. Arǵymaq, qazanat, qarabaiyrlardyń keremeti – uzaq miniske shydamdylyǵy, sharýaǵa jáne alysqa shabatyn qarymdylyǵynda. Árine, 50-60-80 km shaqyrymǵa báige ótkizý ippodrom aiasynda da, ainalma shabatyn atqa da, ári kórermenderge de qiynshylyq ákeleri sózsiz. Uzaq qashyqtyqqa attardy jiberý úshin babalarymyz salǵan tike shabysty qaita jandandyrý qajet-aq. Sonda ǵana babalarymyz qalyptastyrǵan sara jolǵa túsip, at sportynda óz brendimizdi jasai alatynymyzǵa senimdimin.
Osy oraida, 2011 jyldan bastaý alǵan alys qashyqtyqtarǵa arnalǵan 90,120 shaqyrymdyq at marafondarynda aldaryna qara salmai, jeńimpaz atanyp kele jatqan Adai jylqylary. Iaǵni bul Adai jylqysynyń teginde babalarymyz qalyptastyrǵan shydamdylyq, myqtylyq qasietterdiń saqtalǵanyna kýá. Osy jarystarda Adai jylqysynyń keń tynysty ekeni de anyqtaldy. Aralyq mejede tynyǵý kezinde qan qysymy men júrek qaǵysynyń qalpyna kelýi boiynsha basqa jylqylardan ozyq turdy. Sonaý 1952 jyly synaqta Adai jylqysynyń eki aty bir táýlikte 301 shaqyrym qashyqtyqty júrip ótkenin eske alsaq, osy tuqymnyń qarymdylyǵy áli de tektik tamyryn joǵaltpaǵanyn kórsetedi.
Árine, aǵylshyndardyń taza qandy jylqysy ázirge báigeniń aldyn bermeidi. Sol «sáigúlikterdiń tula boiynda qazaqtyń qazanattarynyń qany týlap jatqany talas týdyrmaityn shyndyq» degen Sádibek Túgel sózine mán bersek, baiyrǵy babalar qoldanǵan suryptaý ádisimen arǵymaqty da, qazanatty da qaita jandandyrýǵa bolady. Ókinishtisi, qazaq óziniń tól janýarynyń jeńisine qýanyp júrgen joq, óĭtkeni báĭgeniń júldesi shetelden ákelingen aǵylshyn attardyń qanjyǵasynda. Qazirgi álemge tanymal jylqy tuqymdarynyń eshqaĭsysy da 100 shaqyrymǵa júgire almaĭdy. Óitkeni suryptaý solai júrgizildi. Endi jylqyǵa degen qurmetimizdi qaita túletip, maqsatty túrde suryptaý júrgizip, at baptaý, júirik jaratý máselesin jolǵa qoisaq, alaman báigemen jáne jorǵa jarysta álemdik júiede óz ornymyzdy alýǵa tolyq múmkindik bar. Bul sporttyq baǵyttaǵy jylqy salasyn damytý baǵytyndaǵy basymdylyq, eger osy sharalar qarastyrylsa, jylqy túligin sán-saltanattyń simvoly sanaǵan babalar dástúri jandanar edi.
Qazaqtyń báige attarynan keiingi joǵary baǵalaityn, erekshe qurmetteitini jorǵa attar. Jorǵanyń júrisi adamǵa óte jaily. Jorǵa júrisi jylqyda týa bitetin qasiet bolǵandyqtan, qazaqtyń aýqatty bailary jorǵa tuqymyn ósirip, olardy jorǵasynyń ereksheligine (aiaq alysy) qarai jiktep, báigege arnalǵan jylqyny erekshe kútimge alǵan.
Tarihqa úńilsek, revoliýtsiiaǵa deĭin elimizde 5 milliondai jylqy bolǵan. Qazir, úsh million basqa áreń jetkizdik. Jylqy kóp bolsa, «júzden júirik, myńnan tulpar» degendei, báige attar da kóbeiedi. Eń bastysy, jylqynyń kóbeiýi úlken strategiialyq mańyzdy másele. Jylqy malynyń basy artsa, qymyz da kóp bolady, et te molaiady. Jylqynyń sýsynyn iship, etin jegen adamnyń densaýlyǵy da túzeledi. Mal basy ósken saiyn, ónimniń baǵasy da arzandaidy, iaǵni ekonomikalyq turǵydan da, áleýmettik jaǵynan da utarymyz mol. Ázirge qaltaly azamattarymyz ońaĭ oljaǵa maldanyp, qazaqtyń tól týmasyn damytýǵa salǵyrttyq tanytyp júrgeni kóńilge qaiaý túsiredi.
Jylqy sharýashylyǵyna baiyppen qarasaq, eń áýeli túbegeili sheshiletin másele sharýashylyqqa qajetti baǵyttaǵy ónimdi maldardy damytýdy jeke qarastyryp, sporttyq baǵytta minis, júirik pen jorǵa jylqylardy bólek damytýdy oilastyrǵan jón. Qaisy jerde qandai jylqy, qanshama jylqy ósirýge bolatyny osy arnaýly baǵdarlamanyń enshisinde. Belgili kezeńderde belgili túlikti ósirý úshin shuǵyl sharalardyń qoldanylǵanyn tarihtan bilemiz. Ótken ǵasyrdyń sońynda siyr malyn on million basqa, qoi túligin otyz alty millionǵa jetkizdik. Ókinishtisi, qazirgi tańda iri qara sharýashylyǵyna mán berilip, jylqy túligi taǵy qaltarysta qaldy.
Meniń oiymsha, bar jylqynyń ózin kózdiń qarashyǵyndai saqtap, ósire bilse, mal basynyń kóbeietini shúbásiz. Basqa salalarda qarastyrylǵan memlekettik qamqorlyq: túliktiń ósimin yntalandyrý, mal asyldandyrý jumysyna demeý, jylqy eti men qymyz óndirisine sýbsidiia berý, jylqy etin eksportqa shyǵarýdy qoldaý siiaqty sharalar bolsa quba-qup. Alǵashqy kezeńde, urǵashy maldy shekten tys soiýǵa da shekteý qoiylǵany abzal. Saiyp kelgende, sharýa tarapynan qulyq pen qunttylyq bolsa, memleket tarapynan qoldaý kórsetilse, Qazaqstannyń keń-baitaq dalasynda milliondaǵan jylqy ósirýge ábden bolady.
Jylqy malynyń sanyn bes, on, tipti on bes millionǵa jetkizýge múmkindik bar. Qazaqstanda igerilmei jatqan tabiǵi jaiylymdar jetkilikti, tek shabyndyqtardy qaita qalpyna keltirip, sýǵarý máselesin retteýge memlekettik qoldaý asa qajet. Saryarqanyń tósinde basy bos óris jetkilikti. Sol siiaqty, Shýdyń boiy, Syrdyń boiy, ár óńirde kezdesetin toǵailar jylqyny jutatpaityny kúmánsiz. Baǵdarlamanyń ózegi, «mal ósirseń, órisińdi tap» degen ustanymmen qai jerde, qandai tuqymdy jáne qanshama bas ósirýdi jolǵa qoiý. Osy baǵytpen shól jáne shóleit aimaqtarda ornalasqan tabiǵi jaiylymdardy jylqy ósirý arqyly tiimdi paidalaný halyq igiligine qosylar súbeli úles bolar edi.
Biologiialyq jaratylysyna orai jylqy túligi elimizdegi tabiǵi jaiylymdarda kezdesetin shóptesin ósimdikterdiń 416 túrin paidalana alatyny ǵylymi zertteýlerde dáleldengen. Mysaly, jaiylymda kezdesetin 91 túrli jýsannyń 39 túrin, 181 túrli sorańnyń 48 túrin jeidi eken. Endi shóleit aimaqtarda kezdesetin jataǵan ósimdikter, kóbine, aqýyzy mol burshaq tuqymdastar ekenin eskersek, osyndai alýan túrli shóp túrin jegen jylqy etiniń quramy erekshe bolatyny zańdylyq.
Álbette, tabiǵi jaiylymdarda baǵylǵan jylqy eti ekologiialyq taza ónim talabyna sai keledi jáne jylqy eti men sútiniń zamanaýi adamdardyń tamaqtaný údesine sai dámdi, jeńil qorytylatyn sińimdi bolatyn qasieti – jylqy ónimderiniń sapalyq alǵysharttary. Sondyqtan otandyq jylqy tuqymdarynyń jaiylymǵa beiimdiligin tolyq paidalaný tabiǵi jaiylymdardy tabys kózine ainaldyrýdyń utymdy joly bolar edi. Degenmen basymdylyqty uiymdasqan iri sharýashylyqtarǵa bergen jón. Óitkeni usaq sharýashylyq maldy asyldandyrýǵa da, turaqty ónim mólsherin josparlaýǵa da qaýqarsyz.
Qaraǵandy oblysynda bielerdi óndiristik tehnologiia negizinde saýyp, jylqy sútin leofildi ádispen qurǵaq untaq túrinde eksportqa shyǵara bastaýy álemdik naryqqa jol tartqan jaqsy bastama. Endigi kezek – Japoniia jáne basqa da jylqy etin paidalanatyn memleketterge jylqy etin shyǵarýdy júzege asyrý. Osy oraida, jańashyldyqqa umtylǵanmen, jańasha jumys isteýdi igere almai jatqan jaibasarlyǵymyz qolbailaý bolyp tur.
Ónimdik baǵyttaǵy jylqylardy sút ónimdiligi nemese et ónimdiligi boiynsha suryptaýdyń jańa ádisteri áli óndiriske jol tappady. Genomdyq saralaý ádisi tek shyǵý tegin anyqtaýdan ary aspady. Salany qarqyndy damytýdyń taǵy bir ádisi, ol jylqy malynyń semizdigin, ásirese qabyrǵa qyrtysynyń qalyńdyǵyn anyqtaýdyń zamanaýi ádisterin óndiriske engizý máselesi. Etti siyr salasynda bir jasar taiynsha etiniń mármerlik sapasyn ýltradybystyq ádisimen anyqtaǵandai, jylqy malynda da osy ádisti qoldansa, suryptaý jumystaryna serpin beriler edi.
Sońǵy jyldary taqyrybynan at úrketin, mysaly, «Qundylyqtardyń quldyraýy» siiaqty ózekti maqalalar jii jariialanyp júr. Shyndyǵynda, kóp adamdar jaiylymda júrgen jylqyǵa eshteńe qajet emes, óz tamaǵyn ózi taýyp jeidi nemese bailar jylqy ósirip jatyr, olarǵa qoldaýdyń qajeti qansha degen jańsaq pikirge boi aldyryp jatqany janyńa batady. Bailar, kóbine, hobbi úshin sporttyq baǵytta jylqy ustaidy. Al jaiylymda júrgen jylqy ózimen ózi ósedi desek, nege et qymbattaidy nemese qymyzdyń baǵasy arzandamaidy. Saýal kóp, astaryna úńilip jatqan salalyq qyzmetker joq. Bul salada memleket nazar aýdaratyn túitkilder jetip artylady. «Ústirt qaralǵan is árdaiym shiki» bolatynyn eskersek, jylqy sharýashylyǵyna degen salǵyrt kózqarasty toqtatý kerek.
Táji tumaý aýrýy etek alyp, jylqy ónimine suranys artyp keledi. Osyndaida, «óziń óndirmei, ózegiń jalǵanbaidy» degen qazaqy uǵym oiǵa oralady. Endigi ózekti másele 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan agrarlyq salany damytýdyń ulttyq jobasynda jylqy sharýashylyǵy basymdylyqqa ie bolyp, babalar qadir tutqan túliktiń baǵy jansa bolǵany. Igerilmei jatqan en dalanyń tósin jaiylymǵa beiimdelgen qoltýma maldyń úiirlerimen toltyryp, qala men qala mańynda «jylqy baqtym – jorǵalattym» degen ustanymmen minis attardy setirlep ustap, sporttyq baǵytty jandandyrsaq upaimyz túgeldener edi.
Aibyn TÓREHANOV,
professor.
(maqalanyń sońy, basy ótken sanda)
Bilip júrgen jón!
- Jylqyǵa qatysty halyqaralyq ólshem birliginde «at kúshi» degen uǵym qoldanysqa engen. Bul ólshem at shydamdylyǵynyń kórsetkishi. Mysaly, 1 at kúshi /a.k./ = 75 kg.m/s = 0,736 kVt.=736 Vt.
- 1933 jyly shyqqan «Kazahi» dep atalatyn poshta markasynda atqa mingen qazaqtar beinelengen. Bul marka «Keńestik halyqtar» seriiasymen 0,2 mln danamen shyqqan eken.
- qazaqy jylqy ish maiyn qabyrǵasyna sýyq túskennen keiin jinaidy, al qazynyń shúigini qabyrǵadaǵy qyrtyspen ólshenedi. Sondyqtan soǵymdy qar túskennen keiin soiǵan.
- azǵan adamdarǵa /aýrý, álsiz jáne ebedeisiz semiz adamdarǵa/ taban túsken qazy bergen, ony toraltý deidi. «Órtke qarsy órt qoiý» nemese «qardyń basyn qar alady» ustanymy boiynsha mai basqan adamǵa mai jegizgen.
