Jer komissiiasynyń alǵashqy otyrysy ótti
Komissiia tóraǵasy Qazaqstan Respýblikasy Premer-Ministriniń Birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevtyń jetekshiligimen júrip jatqan otyrysta jinalǵan komissiia músheleri óz oilary men usynystaryn ortaǵa salýda. Bul týraly QazAqparat, Munara.kz saittaryna silteme jasap, dalanews.kz habarlaidy.
Baqytjan Saǵyntaev, Premer-Ministrdiń birinshi orynbasary, Jer reformasy boiynsha komissiianyń tóraǵasy:
– Biz elimiz, onyń beibit bolashaǵy úshin alańdaityn azamattardy yntymaqtasýǵa shaqyrdyq. Halyqty barynsha qamtý úshin oblystyq ákimdiktiń janynan qurylǵan qoǵamdyq keńester jumysqa jumyldyryldy. Komissiia bizdiń azamattarymyzǵa barynsha pikirtalastar barysy týraly durys aqparatty BAQ rejiminde ashyq túrde alýy úshin jumys isteitin bolady.
Bizdiń jumysymyz ashyq, jariialy túrde júrgiziledi. Máseleni búgingi bir ǵana otyryspen sheshe almaimyz. Biz bul jerde daýlasý úshin emes, jer men el taǵdyryn aqyldasý úshin jinalyp otyrmyz. Biz ata-baba dástúrlerin jalǵastyra otyryp, qandai da bolmasyn máseleni tek aqyl-parasatpen jáne sabyrmen sheshýimiz kerek. Aqylmen, sabyrmen jan-jaqty talqylaý arqyly biz halyqqa, qoǵamǵa, jas urpaqqa máseleni sheshýdiń jańa úlgisin kórsetýimiz qajet. Bir sátte túbegeili ózgeristerdi jasaimyz degen de asyra senim bolmaýy kerek. El múddesindegi másele qadam-qadammen júzege asyrýdy talap etedi. Barshamyz syndarly suhbat ornatyp, naqty nátijege jetý jolynda jumys isteýimiz kerek.
Óz pikirlerińizdi, halyqtyń pikirin ortaǵa salyńyzdar. Kelesi otyrysqa deiin onyń barlyǵy saraptalady, eskeriledi. Oryndy paiymdardy kelise otyryp, qabyldaimyz. Orynsyz pikirler bolsa, onyń jónsizdigin bárimiz maquldap, keri qaitaramyz. Iaǵni, komissiia jumysy barysynda ár máseleni egjei-tegjeili muqiiat talqylap, nátijeli ári tiimdi jumys atqarýǵa tyrysýymyz qajet. Eń bastysy – bizdiń jumysymyz ashyq, jariialy túrde júrgiziledi. Erteńge degen nyq senim – turaqtylyq pen tynyshtyqtyń, tatýlyq pen birliktiń, memlekettiń myǵymdylyǵynyń negizi. Barshańyzdy keleli iske belsendi atsalysýǵa shaqyramyn!
Muhtar Qul-Muhammed, «Nur Otan» partiiasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary, Jer reformasy boiynsha komissiianyń tóraǵasy orynbasary:
– Jerdiń tarihyna alańdaýshylyq bildirgen ár azamatqa, oǵan óz pikirin qosqysy keletin azamatqa biz rahmetimizdi aitýymyz kerek. Sol úshin Elbasymyz 5 mamyr kúni bul Zańǵa búkil halyqtyń kózinshe moratorii jariialady. Osy zańǵa usynys engizemin, tolyqtyrý jasaimyn, jetildiremin degen azamattardyń barlyǵyna aiqara esik ashyp otyr. Elbasynyń sózin taǵy bir márte qaitalap aitaiyn: «Halyqqa qajeti joq zańnyń, bizge de qajeti joq», dedi. Mine sondyqtan halyqtyń ókilderi retinde sizder pikirlerińizdi aityp otyrsyzdar. Sonyń barlyǵy eskeriletin bolady dep esepteimin.
1995 jyldan 2001 jylǵa deiin 6 jyl boiy barlyq sheteldikterge Qazaqstannan 99 jyl merzimge jalǵa jer alýǵa múmkindik bolǵan, zańda. Biraq, qazaqtyń jerin eshkim talap alyp ketken joq. Óitkeni, muny basy-qasynda qarap otyrǵan azamattar bar. Sol sebepti osy búgingi otyrysymyz bereke-birlikpen, bir-birimizdi tyńdaýmen, bir-birimizdiń pikirimizge qulaq asýmen bastalyp jatyr.
Bul 75 adamdyq komissiia bolǵanymen, olardyń ar jaǵynda 75 myń adamnyń múddesi tur. Tipti, 17 mln. halyqtyń múddesi tur deýge de bolady. Bul – birinshiden. Ekinshiden, biz 100 paiyz daýys berip, 100 paiyz qol kóteretin kommýnistik zamannan ótip ketkenbiz. Demokratiialyq elderdiń barlyǵynda kez kelgen máseleni talqylaǵan kezde kópshiliktiń daýysyna qarai, yńǵaiyna qarai jyǵylady. Bul da qoǵamda bar nárse. Biraq, azshylyq daýys boldy eken dep keibir azamattardyń halyqtyń atynan aitqan pikirleri eskerilmeý kerek degen sóz emes. Árbir pikir eskerilýi kerek. Zańnyń árbir baby boiynsha Elbasynyń aityp otyrǵan tapsyrmasy halyqtyń ortasyna baryp túsindirilýi tiis. Erteń ol da bolady. Ártúrli toptyń pikirin ortaǵa salyp, bárimiz birdei sony talqylaýymyz kerek. Solardyń barlyǵy eskerilýi qajet.
Myrzatai Joldasbekov, Qoǵam qairatkeri, QR Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi, komissiia múshesi:
– Aldymyzda jarty jyldai ýaqyt bar. Baibalam salmai, sabyrmen biraz is tyndyrýǵa ýaqyt bar.
Asqar Myrzahmetov, QR Aýyl sharýashylyǵy ministri, komissiia múshesi:
– Jer sheteldikterge satylmaityny jańa da, bunyń aldynda da aitylyp jatyr. Bul jerde taǵy bir máseleni aitqym keledi. Eger de sheteldik kompaniia nemese sheteldik azamat jerdi Qazaqstannyń rezidentinen satyp alǵysy keletin bolsa, ony qazir notariýs arqyly rásimdeýge tyiym salynǵan. Eger de sheteldiń azamaty nemese sheteldik rezident Qazaqstannyń jerin jalǵa alamyn dese, tek qana konkýrsqa qatysýy kerek. Ekinshi ainalymnyn, naryqtan satyp ala almaidy. Buǵan tyiym salynǵan. Eldiń arasynda aýyl mańyndaǵy jaiylymdyq jerler, mal úshin qajetti shalǵyn jerler de jekemenshikke satylyp kete me degen alańdaýshylyq bar. Eldi mekenderdegi, shalǵai jerlerdegi mal sharýashylyǵyna arnalǵan jerlerdi satýǵa tyiym salynǵan. Bul bapta naqty kórsetilgen. Qazaqstan jeriniń jalpy alqaby – 272 mln gektar. Jer Kodeksi boiynsha, jer jeti sanattan turady. Sonyń ishinde eń úlken eki bóligi aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdiń kólemi – 100 mln. 800 myń gektar.
Muhtar Shahanov, Qoǵam qairatkeri, «Jalyn» jýrnalynyń bas redaktory, komissiia múshesi:
— Halyqtyń atynan dep jatsyzdar, keshirińizder, mundaǵy kóbi biliktiń atynan. Biz halyqtyń talap-tilegin eskerýimiz kerek. Ony osy bastan eskermesek, arty qiyn bolady, — dedi.
Muhtar Taijan, Bolathan Taijan qorynyń prezidenti, komissiia múshesi:
– Qazaqty jalqaý, erinshek deitindermen kelispeimin. Ol – quldyq sananyń kórinisi. Osy qazir ózimiz otyrǵan Astanadaǵy kóptegen ǵimarattar táýelsizdik jyldary qazaqtyń qolymen salyndy. Qazaqty jalqaý deý durys emes. Ózim aýylsharýashylyq salasynda qyzmet etip júrmin. Sharýalarymyzdyń da múmkindikterimen tanyspyn.
Prezident «Halyqqa unamaityn zań kerek emes» dedi. Biz de sony aitamyz. Halyq sońǵy birneshe aptada óz ustanymdaryn bildirdi. Ol ustanym boiynsha halyq jerdi sheteldikterge satýǵa da, jalǵa berýge de qarsy ekenin kórip otyrmyz. Osy stoldyń basynda otyrǵandardyń kóbi el jaqsylary, akademikter, depýtattar, úkimet ókilderi. Biraq, eshkim halyqtan joǵarymyn dep aita almaidy. Halyq amalsyzdyqtan, sheneýnikter tyńdamaǵan soń mitingke shyqty. Qazir osyndai múmkindik berilgen soń, jer máselesin aqylmen, sabyrmen sheshetin ýaqyt keldi. Bárin talqylap, bir sheshimge keleiik.
Máselen, úlesinde 49 paiyz sheteldik aktsiiasy bar kompaniialar jerdi jalǵa ala ala ma? Osyny naqtylaý kerekpiz. Óitkeni, buǵan halyq qarsy. 10,25 jylǵa jalǵa berýge de qarsy. Biz bul zańdy ózgertý kerekpiz. Men óz basym ol zańǵa qatysty jumys tobyna kirýge, sol úshin Astanada úi jaldap turýǵa da ázirmin.
Bekbolat Tileýhan, Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, komissiia múshesi:
– El osy jerde otyrǵan halyqtyń ókiline senbese, sonda kimge senedi. Halyq degen bala-shaǵań, quda-jekjatyń. Siz ben biz Soltústik koreia emespiz. 100 paiyz daýys berý múmkin emes. Biz osy jerde halyqtyń atynan sonyń sózin sóileýge kelip otyrmyz.
QR Ekonomika ministri Q.Bishimbaev:
– Avstraliia, Kanada bizge uqsas elder. Olar ekonomikany ərtaraptandyrý maqsatynda jer reformasyn sətti júzege asyrǵan. Bul elderde jer telimderin paidalanýda menshik quqy shektelmegen. Iske asyrylǵan reformalardyń arqasynda Avstraliiada sońǵy jyldary aýyl sharýashylyǵyna jyl saiyn 2-4 milliard Avstraliia dollary tartylyp keledi. Sondai-aq Úndistan, Əzerbaijan, Chili siiaqty damýshy elderde osyndai reformalardan keiin jer jekeshelendirýge berildi. Məselen, Úndistanda 1979 jyldan bastap jalǵa berý merzimi 20 jyldan asady. Nətijesinde on bes jyl ishinde aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ónimdilik 28 paiyzǵa óskeni anyqtaldy. Əzirbaijanda 1997 jyly jerdi jekeshelendirý týraly zań qabyldandy. Osy zańǵa sáikes, jer sheteldikterge jalǵa nemese jergilikti azamattarǵa jeke menshikke beriledi. Osy elde 2003 jyly jerdiń ónimdiligi elýden júz paiyzǵa deiin óskeni anyqtaldy. Ósimdik sharýashylyǵynyń qarqyny qyryq paiyzǵa deiin ósti. Chilide 1974 jyly jerdi jekeshelendirý bastaldy. Bul elde sheteldikterdiń jerge menshik quqy shektelmegen, sonyń arqasynda jerdiń ónimdiligi 26 paiyzyǵa artqan. Bul derekterdiń barlyǵy kóp jyldardan beri ǵalymdar tarapynan zerttelgen jəne ashyq aqparat kózderinde bar. Kóptegen əlemdik tájiribelerdi qorytyndylai kele, jer reformasy eshqashan óndiristi tómendetpeidi, kerisinshe ərdaiym tiimdi nətijelerge alyp keledi, – dedi.
Qýanysh Aitahanov, QR Parlamenti Senatynyń depýtaty, komissiia múshesi:
– Jerdiń astyndaǵy munai da, gaz da, kópir de, temir de taýsylady. Jańartylatyn, taýsylmaityn ol – jer. Jer anany durystap igeretin bolsaq, ol jyl saiyn qunarlyǵyn arttyra otyryp, ónimdi kóp berip, ózimizdi-ózimiz tolyq qamtamasyz etip, artylǵan ónimdi shetelge shyǵaryp, elimizge valiýta ákeledi. Ol úshin jerdi qarqyndy paidalanýymyz kerek. Oǵan búgingi tańda qarjymyz bolmai jatyr. Jerge investitsiia kelýi kerek. Sol sebepti jerdi sheteldikterge jalǵa berý degen másele osydan týyndap otyr. Investitsiia tartý arqyly jerdiń astyndaǵy bailyqty qalai paidalansaq, jerdiń ústin de solai kádege jaratýymyz qajet. Ol úshin jerdi sheteldikterge jalǵa berip, jerge investitsiia ákelýimiz kerek. Biraq ta ol qandai sheteldikterge, kimge berilýi qajet? Osyny anyqtaýymyz kerek. Máselen, Frantsiia, Germaniia, Izrail, Daniia siiaqty damyǵan elderdiń invstorlary kelip, bizge nivestitsiia salatyn bolsa, nege olarǵa jer bermeske? Qazir Aqmola oblysyna amerikalyq biznesmender kelip, iri qara malyn ósirip jatyr. 2013 jyly Qazaqstan naryǵyna kirgen bul sheteldik investorlar ótken jyly 2 myń tonna etti eksportqa shyǵarǵan. Biraq sheteldikter ózderiniń investitsiiasymen kelsin. Olar óz adamdaryn ákelmesin. Jumysshylar bizdiń qazaqstandyqtar bolsyn. Qazaqstannyń azamattary bolsyn.
Qazaqta «Iesiz qalǵan jer jetim» degen sóz bar. Jer bos jatpaýy kerek. Iesiz jatqan jer tozady. Sol sebepti bul jerdi halyqtyń yrysy retinde paidalanýymyz qajet. Bizdiń barlyǵymyzdyń negizgi maqsatymyz, Jer kodeksine engizilgen ózgeristerdiń negizgi maqsaty – jerge menshik iesin tabý, onyń qunarlyǵyn arttyrý, tiimdi paidalaný. Menshik iesin tabýdyń joly, menińshe, ony azamattarǵa satý degen sóz. «Ózimdik degende ógiz qara kúshim bar», deidi. Jalǵa berý bir bólek. Jalǵa berilgen kóp jerler bos jatyr. Aram shóp ósip ketken, al eger ol ózińniń aqshasyn berip, satyp alatyn bolsa, oǵan degen onyń kózqarasy basqasha bolady.
Keibir azamattar 100-degen myń gektar jer alyp alǵan. Onyń kóptegen jeri paidalanylmai jatyr. Sol sebepti jerdi satýda onyń mólsherin bekitýimiz kerek. Bir adamǵa degen mólsher bolýy tiis. Ol ár aýdanda, ár oblysta jerdiń jaǵdaiyna, óńirlik klimatyna bailanysty ártúrli bolatyn shyǵar.
Berik Ábdiǵali, saiasattanýshy, komissiia múshesi:
– Árine, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tiimdi baǵamen ótkizý óte ózekti másele bolyp otyr. Áli kúnge deiin deldaldar kóp. Mal basyn kóbeitýge qomaqty qarjy bólinýde, degenmen de ónimdi tiimsiz baǵamen áketip jatyr. Egin sharýashylyǵynda jobalar bar, alaida mal sharýashylyǵy, et ónimderi máselesine tiisti deńgeide kóńil bólinse degen usynys bar. Komissiia otyrysynda jer reformasy qaralǵanymen, jalpy bul taqyryp aýyldyń máselesine tikelei bailanysty bolyp tur. Qazir aýyldardy bailanystyratyn joldyń jaǵdaiy, eldi mekenderdegi bilim berý salasynda qordalanǵan máseleler bar ekenin jasyryn emes. Shalǵaidaǵy aýyldardan halyq áli kúnge deiin kóship jatyr. Árine, Úkimet tarapynan kómek kórsetilýde, kóptegen jeńildetilgen nesieler berýde, «Diplommen aýylǵa» degen baǵdarlamalar iske asyrylýda. Degenmen de bólinip jatqan nesielerdi igeretin azamattar bolmai jatyr. Aýyldaǵy kóptegen isker adamdar qalaǵa ketken. Bolashaqta yntalandyrý tetikteri arqyly aýylǵa aqsha salýǵa, azamattardy kóshpeýge, aýylda qalýǵa yntalandyrý jobalaryn qarastyrǵan jón.
Dos Kóshim, saiasattanýshy, komissiia múshesi:
– Birinshi másele, jańa bizdiń Jaqsylyq Úshkempirov aǵamyz, Temirhan aǵamyz, Saýer myrzalar, taǵy da basqa adamdardyń aitýyna qaraǵanda, olardyń sózin tyńdaǵannan keiin men jerdi sheteldikterge satpaý kerek eken degen sózdiń durys ekendigin uqtym. Agroónerkásip salasyndaǵy adamdardy shaqyrǵan uiymdastyrýshylarǵa rahmet. Osyndai adamdar bar, erteń Jaqsylyq aǵamyzdyń artynan júzdegen qazaqtyń jigitteri keledi, olar dál osyndai tamasha óndiris oryndaryn ashady, jerdi óńdeidi, joq álde basqa eldiń azamattarynyń qolynan keletin is pe bul?! Mine, kórip otyrmyz. Sondyqtan osy máseleni talqylaýdyń da qajeti joq. Osy jerdegi jigitterdiń barlyǵy aitty, qolymyzdan keledi, jasai alamyz. Tek qana mynadai, mynadai kómek kerek dedi jas jigitter. Sondyqtan osy máseleni talqylaýdyń qajettiligi de joq.
Qazirgi jer reformasyna qatysty daý-damai túsinbeýshilikten týǵan másele. Ony sheshý úshin aldymen halyqtyń bilikke degen senimin arttyrý qajet.
Dáýren Babamuratov, «Bolashaq» jastar qozǵalysynyń jetekshisi, komissiia múshesi:
– Men sizderdiń nazarlaryńyzdy úsh máselege aýdarǵym keledi. Birinshiden, Jer kodeksinde mindetti túrde qaýymdyq jer túsinigi engizilýi tiis dep esepteimin. Sebebi, jer satylady degen kezde árbir azamat eń birinshi kezekte aýylyndaǵy jer eske túsedi. Al endi dál osy turǵydan kelgende búkil qazaqtyń aýylynyń ár úiinde 20-30 qoiy, 5-6 siyry, 2-3 jylqysy bar. Endi 20-30 qoidy baǵý úshin arnaiy 100 gektar, 500 gektar jerdi jalǵa ne bolmasa satyp alý tiimsiz. Sondyqtan aýyldyń tóńiregindegi 5-10-15 shaqyrym jer eshqashan satylmaýy, jalǵa berilmeýi kerek.
Ekinshi másele aýyl sharýashylyǵyna beriletin nesie. Sońǵy 10-15 jyldyń kóleminde elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna mol nesie berildi. Biraq ol aqshanyń basym bóligin iri jer ielenýshileri aldy. Alaida bul nesielerdi kommertsiialyq qarjy uiymdary bergendikten ol maqsatsyz jumsaldy. Sondyqtan «Turǵynúiqurylysjinaqbanki» sekildi tek aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy nesie beretin memlekettiń qatysýyndaǵy bank qajet dep esepteimin.
Úshinshi másele, jer jalǵa sheteldikterge berilmesin dep aityp jatyrmyz. Onyń ishinde ásirese Qazaqstanmen irgeles jatqan 5 memleketke berilmeýi kerek. Halyq kúdiktenip otyr, qaýiptenip otyr. Halyqty kúdiktengeni úshin aiyptaýǵa bolmaidy. Másele tek soltústik ne bolmasa shyǵystaǵy kórshide emes. Sol siiaqty ońtústiktegi Ózbekstan men Qyrǵyzstan azamattaryna da bailanysty.
Ivan Saýer, «Rodina» Agrofirmasy» JShS bas direktory, komissiia múshesi:
– Jermen tikelei jumys istep jatqan adamdar ózderiniń pikirlerin az bildirip jatyr. Shyn máninde, halyqtyń arandatpai, halyqtyń sózine qulaq túrý kerek. Halyqqa málimetterdi jetkizeiik, buqara óz kezeginde tiisti qorytyndy shyǵarsyn.
Aqylbek Kúrishbaev, «Sáken Seifýllin atyndaǵy Qazaq agrotehnikalyq ýniversiteti» AQ rektory, komissiia múshesi
– Bizde jerdi bólýde ádiletsizdik bar. Álemdik tájiribege toqtalsaq, olarda da bir adamǵa jer bólgende kóp kólemde bermeidi. Olarda tiisti mólsheri bekitilgen. Bizde qazirgi kezde birneshe kompaniialar bar, iaǵni Soltústik Qazaqstanda 500 myń gektardy qamtyp otyr. Bul durys emes. Ol óz kezeginde ulttyq qaýipsizdigimizge, sondai-aq básekege kedergiler jasaidy. Soǵan bailanysty zańnamaǵa tiisti ózgerister engizý kerek.
Murat Ábenov, qoǵam qairatkeri, komissiia múshesi:
– Jastardyń arasynda jer máselesine qatysty tek bir jaǵy ǵana aitylady. Iaǵni, emotsialyq jaǵy ǵana baiqalady. Al jer reformasy ne úshin jasalyp jatyr, naryqtyq ainalymǵa engizý ne úshin qajet degen máselelerdi kóbisi bilmeidi. Sondyqtan búgingi kúni Jer reformasy ne úshin jasalǵanyn keńirek túsindirýimiz kerek siiaqty. Ásirese qazaq jastarynyń arasynda aqparat durys jetpeidi. Máselen, ońtústik óńirdegi jastardyń qarjylyq saýaty joq. Olar qalai nesie alý kerek, kompaniia qalai ashý kerek degen máselelerdi bilmeidi.
Sońǵy jyldary qalanyń azamattary aýylǵa kóp baratyn boldy. Qalada oqyǵan qazaqtyń jas jigitteri aýyldan biznes ashýda. Sebebi, tiimdi jaǵyn baiqady. Al aýyldyń jastary kerisinshe, qalaǵa qashyp jatyr. Meniń oiymsha, osy jaǵdaidy durystaý úshin jastarǵa kóbirek aqparat berýimiz kerek.
Nurjan Áltaev, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary, komissiia múshesi:
– Jer máselesi halqymyz úshin barynsha ózekti ekendigi sózsiz. Óitkeni bul bizdiń týyp-ósken ata-qonysymyz. Biraq, sonymen birge sol jerdi biz eń aldymen halyqtyń igiligine paidalanýymyz kerek. Bolashaqta tek qana munai-gaz emes, munan bólek eldiń ál-aýqatyn kóteretin, ekonomikamyzdy aiaqqa nyq turǵyzatyn eń birinshi kezekte aýyl sharýashylyǵy bolmaq
