1. Búgin biz AÝYLShARÝAShYLYQ MAQSATYNDAǴY JERDI KIMGE BOLSA DA (zańdy tulǵa, jeke tulǵa barlyǵyna) JEKE MENShIKKE SATÝDY TOQTATÝYMYZ KEREK!
Men jerdiń naqty jaǵdaiymen, túrli kezdesýlerdegi júzdegen adamdardyń pikirimen tanysqan soń, osyndai sheshimge keldim. Men jeke turǵyn úi qurylysy (IJS), baý-baqsha sharýashylyǵy (LPH), baqsha, saiajai qajettiligi (10, 20, 30 sotyq), zaýyt, óndiris bazalary (1-5 gektar) úshin jerge jeke menshik berýdi joqqa shyǵarmaimyn. Biraq, aýylsharýashylyǵy masshtabynda (myńdaǵan gektar) jerdi jeke menshikke berýge quqyǵymyz joq. Nege?
Osy daý bastalǵanda men azamattyq týraly, neke týraly zańdardy, Azamattyq kodeksti , JShS týraly zańdardy kúsheitip, latifýndisterge, sheteldik zańdy, jeke tulǵalarǵa zańdy tosqaýyl qoiǵan jaǵdaida bizdiń sharýalarǵa jerdi jeke menshikke berý kerek dep oiladym. Onda olar nesie alady, jerdiń qunarlylyǵyn arttyrady, ózin ýaqytsha paidalanýshy emes, sol jerdiń qojaiyny sanaidy, sheneýnikterdiń tálkeginen saqtanady dep oiladym.
Biraq, qazir meniń kózim jetti. Ol tym idealistik túsinik eken. Biz qazir bul protseste ádildik pen adaldyq qamtamasyz ete almaimyz. Qazir kóp másele jabyq esik jaǵdaiynda, jemqorlyq shemalar boiynsha sheshiletinin barlyqtaryńyz bilesizder. Sondyqtan, qazir biz jer satyp alýǵa mol múmkindik beretin bolsaq, onda barlyǵy sol burynǵy «dástúr» boiynsha jabyq jaǵdaida, jemqorlyqpen, ádiletsiz túrde júzege asady. Halyq buǵan deiin munaisyz, gazsyz, ýransyz qalǵany siiaqty jersiz qalady.
Jerdi satýdy jaqtaityndardyń negizinen iri jer paidalanýshylar ekenin baiqadym. Solardy ákimdik bir stolǵa jinap, sóz berip otyr (Bul ásirese Almaty oblysyndaǵy jiynda qatty sezildi). Biraq maǵan olardyń úlken jerlerdi qalai alǵanyn táptishtep túsindirip berdi. Men 1990 jyldary pai berý naýqany qalai ótkenin, 2000 jyldary keńshar, ujymshar direktorlarynyń qalaisha jer iesi bolyp shyqqanyn jaqsy túsindim.
Olardyń barlyǵy birdei ádiletsizdikke bardy deýge bolmaidy, jaqsy mysaldar da bar. Biraq, kópshiligi adal jolmen jerge ielik etken joq. Biraq, bul úlken suraq. Qazirgi áńgime basqada.
Qazir osy iri jer paidalanýshylar jerdiń jappai satylýyna múddeli. Olardyń aitatyny – investitsiia, tehnologiia tartý kerek, sheteldik tájiribeni úirený kerek. Biraq, men bulardy aitarlyqtai dáleldi sebep dei almaimyn. Óitkeni, olar osyny aityp otyrǵanda eldiń kúlkisin keltiredi. Ol kásiporyndar qazirdiń ózinde sýper zamanaýi, tehnologiialary jańa, sheteldikter kelip tájiribelerin úiretip jatyr dep maqtanady. Onda jerdi shetelge berýdiń qajeti qansha? Jaýaby túsinikti bolar.
Biraq, bir nárse anyq – jerdi jeke menshikke bermei-aq, 49 jyl merzimge jalǵa berý arqyly aýylsharýashylyǵyn damytýǵa ábden bolady.
Zaman túzelip, qoǵamda jemqorlyq joiylǵanda, sóz bostandyǵy men demokratiia, ádildik ústemdik qurǵanda, jergilikti ákimder ádil sailaý arqyly sailanatyn bolǵanda, kórshilerimiz de demokratiialanyp, agressiiadan arylǵanda jerge jeke menshik engizý máselesine qaita oralý múmkindigin joqqa shyǵarmaimyn. Biraq, qazir jerdi jeke menshikke berý – ulttyq qaýipsizdigimizge úlken qater tóndirý.
Joǵaryda aitylǵan sebepter boiynsha biz jerdi satýǵa moratorii jariialaý kerekpiz. Biraq, osyǵan deiin satylǵan (barlyǵy 0,6 paiyz) jerler eger ieleri tómende aitalytan latifýndiiaǵa qarsy talaptardy buzbaǵan bolsa ielerinde qalýy tiis. Keri alynǵan jaǵdaida ol jerdi memleket eki jaqtyń da kelisimimen satyp alýy tiis.
2. BIZ LATIFÝNDIIa MEN NEOFEODALIZMGE ShEKTEÝ QOIaTYN NAQTY ZAŃDAR QABYLDAÝYMYZ KEREK
Men latifýndiia men neofeodalizmdi qalai túsinemin? Bul ádiletsiz kásipkerlik formasy, munda adam aýylsharýashylyq maqsattaǵy alyp aýmaqtardy alyp alady da, ózi eshteńe istemei, ári ketse ol jerdi sýbarendaǵa berip qoiyp, paida taýyp jatady. Alaida, ol jerdiń jaǵdaiyna alańdamaidy, sonyń saldarynan bonitet baly tómendep, eroziia artady.
Biznestiń mundai túri – arenda men sýbarenda qalalyq jerlerde júzege assa bolady. Jyljymaityn múlik salyp, ony qansha jalǵa berseń de bere ber. Arendaǵa kólikti, jihaz, basqa da menshikti berýge bolady. Biraq, jer ádettegi jyljymaityn múlik emes, ol halyqqa bir ret jáne birjola berilgen. Ol óndiristiń negizgi quraly, ekonomika men memlekettiń negizi. Jer – halyq qazynasy, bizge babalarymyzdan qan men ter tóge otyryp qalǵan óte shekteýli resýrs. Oǵan sol jerde naqty eńbek etetin, ómir súretin, qamqorlyqpen qaraityn adam ǵana ielik etýi kerek.
Iaǵni, jer shekteýli resýrs bolǵandyqtan elde latifýndister qansha kóp bolsa, naqty sharýalar sany da sonshalyqty kem bolady. Aýyldarda kedeishilik, jumyssyzdyq, qalalarda áleýmettik shielenis oryn alady. Budan bólek adamdar ózderiniń malyn jaiatyn jer tappai qalady. Bul óte ózekti másele.
Sonymen, elde latifýndisterge qarsy turýdyń qandai joldaryn kórip otyrmyn?
2.1. Jaiylym jerler eshkimniń menshiginde de, arendasynda da bolmaýy kerek. Aýyl turǵyny óz malyn jaiatyn jerge shartsyz quqyq ielenýi tiis.
2.2. Bul úshin árbir aýylda halyq sanyn artyǵymen eskere otyryp, belgili-bir radiýs belgilenýi tiis. Osy radiýs ishindegi jerler eshkimniń menshiginde bolmaýy, eshkimge jalǵa berilmeýi tiis.
2.3. Aýylsharýashylyq jerleriniń sýbarendasyna zańmen tyiym salý. Bul shara burynnan talqylanyp kele jatsa da, áli qoldanylmady. Sonymen birge, eger aýylsharýashylyq maqsattaǵy jer 2 jyl ishinde óz maqsatynda igerilmese memleketke qaitarylýy qajet. Mundai norma zańda bar, biraq, jer ieleriniń «abyroiyna» bailanysty qoldanylmaidy.
2.4. Asa iri, monopoliialyq kólemdegi aýylsharýashylyǵy jer úlesterimen kúresýdiń eki joly bar – ákimshilik jáne ekonomikalyq. Birinshi nusqasy bir qolda qansha jer tiesili bolýy kerektigin zańdyq normamen bekitýdi usynady. Bul normalar ár óńirde halyq tyǵyzdyǵyna, jerde ósetin daqyldar túrine qarai ár túrli bolýy kerek. Men bul normanyń jaqtaýshysy boldym. Biraq, ony qoldaný boiynsha jergilikti ákimdikterdiń qorqa soǵýy, múddelilik tanytpaýyna bailanysty atalǵan normalardy bekitý men baqylaýda qiyndyqtar kezdesetin bolady.
2.5. Sondyqtan latifýndiiaǵa qarsy avtomatty ekonomikalyq sharalar qodaný qolaily. Sóitip, bir qolǵa ótetin jer normasyn anyqtalǵannan soń biz NORMADAN TYS JERLERGE PROGRESSIVTI JER SALYǴYN ENGIZÝIMIZ QAJET. Eger adam nemese zańdy tulǵa normadan 2 ese kóp jer paidalanyp jatsa jer salyǵyn 2 koeffitsentten, 3 ese kóp jer paidalansa jer salyǵyn 3 koeffitsentten, ary qarai tóleidi.
2.6. Bul qarjyny biz biýdjetke emes, barlyq Qazaqstan azamattarynyń zeinetaqy shottaryna JSN (IIN) boiynsha teńdei bólip aýdarý kerekpiz. Osylaisha biz ÁR AZAMATTYŃ ShARTSYZ BAZALYQ JER KIRISI arqyly «Jer – halyq qazynasy» degen urandy naqty ekonomikalyq turǵyda qoldanysqa engizemiz. Bul júie jariia bolatyndyqtan ár azamat mysaly Kýlaginniń jerinen qansha aqsha túskenin bilip otyratyn bolady. Al, Kýlaginniń ózine osynsha kóp jer alý ekonomikalyq turǵydan tiimsiz bolady da ol jerden qutylýǵa asyǵady. Bul barlyq halyq baqylap otyratyn ekonomikalyq ádisterdi qoldaný arqyly neofeodalizmmen kúres dep atalady.
2.7. Bul sharalardyń yqpaly bolýy úshin Qazaqstannyń barlyq jeriniń elektrondy kadastry kerek. «Qai jerdi kim arendaǵa alǵan, ne istep jatyr, ne egilgen, qojaiyny kim?» degen suraqtarǵa jaýaptar bolý kerek sol kadastrda. Jer serigi, gýgl, t.b. zamanǵa sai quraldar arqyly ony isteýge bolady.
Biz latifýndister men neofeodaldardyń sanyn qysqartý arqyly aýyldy jandandyrýǵa, aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa negiz bolatyn jol ashatynymyzdy tolyq túsinýimiz qajet. Bul - jer reformasy men qoǵamdaǵy áleýmettik turaqtylyqtyń negizgi sharttarynyń biri.
3. Qorytyndy
Kez-kelgen reforma bir nárseni túsinýden jáne ony ózgertýge, jaqsartýǵa degen nietten bastalady. Eger tek aldap, máseleni burmalap jiberý nieti ǵana bolsa, ol jaqsylyqpen aiaqtalmaidy.
Komissiianyń Almaty oblysyndaǵy otyrysyn qoiylymǵa ainaldyrý áreketine qarap (beinejazbadan kóre alasyzdar, otyrystyń alǵashqy bir, bir jarym saǵaty) astanalyq kei adamdar miting ótti, belsendiler ustaldy, endi komissiiany da aqyryndap ysyryp tastaý kerek dep otyr ma degen oiǵa jeteledi. Meniń qatelesýim de múmkin, bárin ýaqyt kórsetedi.
Biraq, eger Astanada osyndai oi bolsa, onda olar qatelesedi.
Másele belsendilerde emes. Halyq qazir bizge, bizdiń jumysymyzǵa qarap otyr, qarap qana qoimai qorytyndy shyǵaryp otyr. Bizdiń halyq talapshyl. Qazir jaz, kanikýldar men demalys ýaqyty. Halyq qorytyndyny kúzde shyǵarady.
Sondyqtan bizde jaz boiy intensivti túrde jumys istep, barlyǵyn durys sheshýge múmkindik týyp tur. Eger bizdiń Komissiia bosańsyp ketse, otyrystardy teatrlyq qoilymdarǵa ainaldyrýǵa kóshse, onda onyń kúzdegi saldary óte aýyr bolýy múmkin. Ol ýaqytta ekonomikalyq ahýal da odan ári kúrdelene beredi, jumyssyzdyq artady, jylytý maýsymy bastalady...
Óz halqymyzdyń tarihy men ulttyq minezin bilgendikten biz Qazaqtar óz jerin eshkimge jaidan jai bere salmaitynyn aitýymyz kerek. Muny, árine, óz halqynyń tarihy men mentalitetinen alshaq, orystanǵan sheneýnikter bilmeýi múmkin. Qazaq úshin Jer – óte mańyzdy másele, ony ońailyqpen jaba salý múmkin emes.
Men ózim ekonomist jáne kásipker retinde osy taqyrypty zerttei kele halqymnyń «JER SATYLMASYN, ShETELDIKTERGE JALǴA BERILMESIN!» degen formýla quraǵandaǵy danalyǵyna, ustanymynyń durystyǵyna barlyq jaǵynan kóz jetkizdim.
Jer reformasyna qatysty jumysta da biz osyny negizge alý kerekpiz. Kezekti silkinýler men tolqýlar eshkimge kerek emes, ony bizdiń «tatý» kórshilerimiz paidalanyp ketýi múmkin. Áli de barlyǵyn durys jáne qalypty aiaqtaýǵa bolady. Tek niet bolsa jetkilikti. Eń basty niet taza bolsa, bárin jasaýǵa bolady. Shyn nietpen jumys jasaiyq, baýyrlar!
Derekkóz: abai.kz
