«Qyrǵyzstandaǵy qazan búligi Qazaqstanda qaitalanbaidy» degen saiasattanýshy Nurlan Ádilhanuly munyń 5 sebebin alǵa tartty dep habarlaidy Dalanews.kz. Al, oqiyq...
№1 sebep
Eń aldymen qazaq pen qyrǵyz biliginiń tarihi ereksheligi baryn nazarǵa alý kerek. Qazaqtar áýel bastan han biligine baǵynǵan. Hannyń aitqany zań. Han biligine qarsy kelý qalyptasqan qaǵidaǵa qaishy boldy. Hannan asyp kete almady. Osy sebepti de qazaqtar biliktiń ierarhiialyq formasyn qalypty dúnie retinde qabyldap, moiynsundy.
Al endi qyrǵyz aǵaiynǵa keleiik. Qyrǵyz halqy mundai bilikti qatyp-qalǵan qasań dúnie dep qabyldaǵan joq. Ózderi sailaǵan hanmen avtonomdy deńgeide bailanys qurdy. Alystan aralasty.
Qyrǵyzda erte zamannan «manaptar» institýtynyń irgetasy myqty boldy. Bylaisha aitqanda feodal-manaptardyń qoǵamdaǵy yqpaly kúshti edi. Olar ámirshiden yqpaityn. Múddesine qaishy másele týyndasa hanǵa qarsy kelýden taiynbaityn edi.
Erte dáýirdegi enesaidyń kóshpeli qyrǵyzdary da uzaq ýaqyt bir basshynyń jeteginde júrgen joq. Áskerdegi qolbasshy, ákimdiktegi ámirshi jii-jii aýysyp otyrdy.
Áskerbasylar men jergilikti ákim-qaralar qysqa merzimge ǵana sailanatyn. Olardy sol merzimge sailaýdyń da ózindik sebebi bar-tyn. Soǵys jaǵdaiy men saiasi ahýalǵa qarai jii-jii aýys-túiis bolyp turar edi.
Kópshiliktiń hanǵa baǵynbaýy, kerisinshe handy qysymǵa alýy qyrǵyz qoǵamy úshin qubylys bolǵan joq. Hannan irgesin aýlaq salǵan «óz biligim ózimde» deitin ortalyqtar ondap, júzdep sanaldy. Myńdaǵan jyldar boiyna ózektiligi ólmei kele jatqan bul úrdis aqyr sońy qazirgi qyrǵyz qoǵamyn qalyptastyrdy.
№2 sebep
Geosaiasi jaǵynan qyrǵyzdardyń ornalasýy aimaǵy álgindei tájiribe júrgizýge (osy kúnge deiingi tóńkeristerdi aitady, red.) óte qolaily. Qazaqstannyń qalqasynda tur. Qit etse Resei ásker jiberedi, teriskei óńirlerdi tartyp alady dep alańdamaidy. Elitasy da kim-kóringenniń kóńiline qaramaidy. Tóńkeris jasasa da shekarasy aman, irgesi sógilgen dáneńesi joq.
Al Qazaqstannyń jaǵdaiy múlde bólek. Biz kópvektorly saiasatty amaldyń joqtyǵynan tańdap aldyq. Geosaiasi ahýal, túrýli irgeden tas otyrǵan odaqtasymyz bar, aqyr sońy turaqtylyqty basty orynǵa qoidyq.
Bilik te bul turaqtylyqty saqtap qalý úshin eń bir radikaldy amalǵa barýǵa ázir ekenin isimen de, sózimen de dáleldegen. Kishigirim kikiljińniń sońy erteń kúlli halyqtyń saiasi kóńil-kúiine áser etip, uly dúrbeleńge ulassa sheteldik investorlar elden bir kúnniń ishinde taiyp turady.
№3 sebep
Ózderińiz de bilesizder, Qyrǵyzstannyń Qaýipsizdik komiteti alańǵa shyqqan halyqtyń aldynda alǵashqylardyń biri bop tize búkti. Qaýipsizdik salasyna jaýapty tulǵalardyń tilersegi osal, beli bekem bolmai shyqty.
Muny qyrǵyz qoǵamynyń ózi kútken joq. Qyrǵyzdar eldegi quqyqqorǵaý júiesiniń qanshalyqty qaýqarsyz, áljýaz ekenine kózi jetti.
Qazaqstandaǵy basqarý qurylymy qyrǵyzǵa qaraǵanda áldeqaida qýatty. Quqyq qorǵaý salasynyń irgetasy berik. Biliktiń negizgi arqasúier kúshi – politseiler. Sondyqtan bul sala mamandaryna qumbyl kóńil bólinedi. Politseiler búgingi júieniń legitimdigin saqtap otyr.
Sońǵy aidaǵy oqiǵalar, onyń ishinde Belarýstegi jaǵdai kásibi daiyndyqtan ótken kúshtik qurylymdar bileýshiniń negizgi qalqanyn ekenin dáleldedi. Politseilerge iyq tiregen bilik tizgindi bere qoimaidy, kerisinshe solardyń kómegimen jaǵdaidy turaqtandyrýǵa tyrysady.
№4 sebep
Indet asqyndy. Jer-jerde karantin jariialanyp, shekara jabyldy. Osy kúnge deiin orysqa jaldanyp, jan saqtap kelgen júzdegen, myńdaǵan qyrǵyz jumyssyz qaldy. Qazandaǵy búlikke migratsiia faktory aitarlyqtai áser etti.
Resei men Qazaqstanǵa kire almai, óz elinde kibirtiktep qalǵan qyrǵyz migranttary eki qolǵa, bir kúrek tappai ábden qinaldy. Keshe dúr kóterilgen halyqtyń ishinde bulardyń úlesi úlken.
Qazaqstan kórshisindei emes, óz azamattaryn jumysmen qamtýǵa kóńil bóledi. Alys-jaqyn shetelden jumys izdep ketken kórshimizdiń turǵyndary sekildi bytyrap júrgen joq. Iá, migratsiia bizde de bar. Biraq dál qyrǵyzdaǵydai deńgeide emes.
№5 sebep
Qyrǵyzstanmen salystarǵanda Qazaqstanda orta tap bar. Orta tap degenimiz materialdyq jaǵdaiy jaqsy, tóńkeris týǵyzatyn kóńil-kúiden ada aýditoriia.
Iá, Qazaqstandaǵy orta taptyń ómir saltyn damyǵan elderdiń deńgeiimen salystyrǵan jón emes. Indetpen ilese kelgen ekonomikalyq qiyndyq bul ortanyń qaltasyn qaqty.
Karantinnen birinshi kezekte shaǵyn jáne orta biznes zardap shekti. Osy kúnge deiin júieniń kóptegen kemshilikterine kóz juma qarap, kónip kelgen orta tap alańǵa shyqsa, eldegi saiasi ahýal asqynyp keter edi. Osyny eskergen bilik birden es jiyp, jalpy halyqtyń jaǵdaiyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan joba-jospar ázirlep, shaǵyn jáne orta bizneske salyq jeńildigin jasady.
Al Qyrǵyzstandaǵy orta tap bizdegidei emes, ala-qula. Aýqymdy emes. Alystaǵy Dýbai, irgedegi Resei ketip jatqan migranttardyń kópshiligi qyrǵyz qoǵamynyń qozǵaýshy kúshi atanar álýetke ie edi. Alaida bilik olardy qoldaǵysy kelgen joq. Aitqan sózine qulaq aspady, eskertýin elemedi. Olar da bilikke jalynyp, jalbarynyp jatqan joq, qolynan is keletin, aqsha taba alatyn aýditoriia shetel asyp ketti.
Qyrǵyzstan ekonomikasynyń dál qazir ońala qoiýy ekitalai. Aldymen zańdy bilik ornyǵyp, eldegi saiasi ahýaldy sabasyna túsirgeni jón.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
