Saiasattanýshylar da «anaý partiia munsha paiyz alady, al mynaý boq jep qalady» dep bal ashyp, sol ashqan baldaryn ǵylymi sózdermen árlep, áspettep, álek bolady. Endi bir sailaýlar eshqandai sebep bolmasa da, belgilengen ýaqytta ótedi. «Mundai oqiǵa – sailaýdyń mezgilinde ótýi – Qazaq elinde buryn-sońdy bolmaǵan» dep taǵy da jýrnalister kósiledi.
Biraq nege ekeni belgisiz, oppozitsiia taǵy da jeńilip qalady. Taǵy qyzyq! Jeńilýdiń sebebi nede? Syn kótermeitin sailaý zańynda ma, álde oppozitsiianyń daiyndyǵynda ma?
Gazetter men saittar taǵy da partiia basshylarynan suhbat alyp, aq ter, kók ter bolady. Al saiasattanýshylar taǵy da etektei maqala jazyp, onyń shápkisine «men aityp edim ǵoi!» degen aidar taǵady. Oilamaǵan jerden halyq daýsynyń seksen paiyzyn alǵan «Nur Otan» úndemei qutylady.
Al Ortalyq sailaý komissiiasynyń tóraǵasy aldyn ala daiyndap qoiǵan, «keibir zańsyzdyqtar oryn aldy, biraq ol sailaýdyń jalpy nátijesine áser etken joq» dep bastalatyn málimdemesin oqýǵa daiyndalady. Halyqaralyq baqylaýshylar missiiasy da alty ai buryn daiyndap qoiǵan, «keibir jerlerde zańbuzýshylyq derekteri kózge tústi, biraq bul sailaýdy Qazaqstannyń demokratiiaǵa degen taǵy bir qadamy dep esepteýge bolady» (ekinshi abzats) dep bastalatyn esebin jaryqqa shyǵarady. Baqylaýshylar zańsyzdyqtar tirkelgen aktilerdi sotqa beredi. Sot ol aktilerdi qaitadan sailaý komissiialaryna jiberedi…
Eń qyzyǵy, partiialarǵa berilgen daýystardyń sany bolmasa, ortalyq sailaý komissiiasynyń qorytyndy esebiniń mátini de, baqylaýshylardyń esepteriniń mátini de, jiyrma jyl boiy ózgermeidi… Demek, munyń barlyǵy ÓZGERISTERDIŃ BOLMAǴANYNYŃ belgisi.
Byltyr sý jańa Prezident «tereń saiasi reforma jasaimyn» dep aidy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Oiy, nieti, maqsaty durys, biraq ol reformany kimdermen jasaidy, ol jaǵy beimálim kúiinde qaldy.
Eger saiasi júiesi naqtylanǵan Amerikadan nemese Frantsiiadan bir top maman alyp kelip, solarǵa tapsyrma berse, áńgime basqa. Onda «sheteldik sarapshylar men mamandarǵa aqsha shashyp jatyrsyńdar», degen qańqý sózdi aitatyn ýra patriottardan basqa eshkim de qarsy bolmas edi.
Eger Qazaq elinde búginge deiin osy júieni synaǵan, ózderiniń ideialaryn, kózqarastaryn usynǵan adamdardan top quryp, «osy kúnge deiin saiasi reforma kerek dep, qulaǵymyzdy sarsylttyńdar, al endi ózderiń jasap kórińder» dese, qoǵam «batyl qadam» dep qol soǵar edi.
Eger keshegi, eks-prezidenttiń qasyndaǵy adamdarmen jańa jáne saiasi reforma jasaimyn dese, bárimiz bir kisidei, teatr qudaiy sanalatyn Stanislavskii siiaqty «SENBEIMIN!» dep aiqailar edik. Menińshe, Qasym-Jomart aǵamyz úlken kóregendik jasady – saiasi reformanyń «tereńine» de «saiazyna» da barǵan joq. Bári burynǵysha qaldy.
Shetelden maman ákelse – olar demokratiialyq institýttardy ornatatyn reformany daiyndaidy, ózimizdiń demokrattar olardan da ótken qoǵamdyq ózgeristerdi ómirge alyp kelýleri yqtimal. Qysqasy, bári burynǵysynsha, ózgeris joq. Tek sóz bar. Al «qaǵaz bárine de shydaidy», degen tamasha maqal taǵy bar.
Parlament sailaýynyń dúbiri de jaqyndady. Saiasi ózgeristerdiń naqty kórinisine kýá bolǵysy kelgen elektorat kózderin qoldarymen qalqalap, jolǵa qaraidy. Jolda taǵy da sol – alty jabaǵy. Eshqandai qyzyq joq. Tek qana Prezident apparaty qaisy partiiaǵa qansha paiyz berýi múmkin degen máselege bás tigýge bolatyn shyǵar. Basqasy – sheshilgen másele.
Biraq qoǵamǵa qyzyq kerek. Sondyqtan bolýy kerek, buqaralyq aqparat quraldary uiysyp, shańy shyqqan eski júndi qaitadan sabalai bastady.
«Oibai, praimeriz bolyp jatyr!», «Eki partiianyń birigýi múmkin be?», «Aýyl» partiiasy «Birlikpen» birikpeimin depti», «Aq jol» – «alashtyń izbasarymyz deidi», «Kommýnister ultshyldarǵa tiisip, upai jinap jatqan kórinedi», t.t. Iá, kóńil aýdaratyndai taqyryptar, biraq jarys jolynda baiaǵy altaý…
Olardyń júrisin, shabysyn, aiaq alysy men keibireýleriniń shań kómip qalysyn qalai qyzyqty etip jazsań da, sailaýdyń basty tuzdyǵy – BÁSEKELESTIK joq. (Aitpaqshy, sol altaýdyń keibireýleriniń sailaýǵa qatyspaýy da múmkin. Olardyń basty mindeti – sailaý emes, «Qazaq elinde kóppartiialyq júieniń bar ekenin kórsetý ǵana)
Básekelestikti «dástúrli partiialardyń» ishindegi jalǵyz baital – JSDP-nyń jasaýy múmkin edi. Biraq olar da eki ottyń ortasynda qalǵan siiaqty.
Eger sailaýǵa túsemiz dese, «byltyrǵy sailaýdan «sailaý júiesinde ádildik joq dep» bas tartyp, boikot jariialap, ultshyldardyń eteginen tartyp edińder, endi uialmai-qyzarmai, sailaýǵa qalai túsemiz deisińder», degen suraq aldarynan shyǵady.
Eń qyzyǵy, eger JSDP ótip ketip, parlamentten oryn alsa, «ótken jyly sender «biz prezidenttik sailaýda Sizderge qarsy shyqpaiyq, al sender sol úshin parlament sailaýynda bizge oryn berińder», dep bilikpen kelisken ekensińder», degen sózdiń aitylýy anyq. (Menińshe, osyndai kelisimdi Ámirjan buzyp jiberdi. Oǵan deiin Ámirjanǵa bir aýyz jaman pikir aitpaǵan oppozitsiia serkeleriniń bir sátte ony jabyla jamandaǵany da sonyń aiǵaǵy siiaqty)
Biliktiń qolyndaǵy aqparat alańynyń aq ter kók ter bolyp, Qazaq elinde úlken bir saiasi naýqannyń bolyp jatqanyn kórsetýge tyrysýyn túsinýge bolady. Bul – jańa prezidenttiń (biraq sol, ózimiz kórgen, burynǵy, avtoritarlyq júieden shyqqan, sol júiege berile qyzmet istegen), jańa baǵytyn (biraq N.Nazarbaevtiń isin jalǵastyramyn, sabaqtastyqty ustanamyn, demek, burynǵy, eski jolmen júremin degen jan), jańa saiasi reformasyn («Sailaý týraly» zań da, «Saiasi partiialar týraly» zań da qoǵamnyń aralasýymen jan-jaqty talqylanǵan da joq, 25 jyl boiy aityp kele jatqan kúrdeli ózgerister jasalǵan joq) kórsetýge baǵyttalǵan talpynystar. Bul — halyqaralyq uiymdarǵa da, ózimizdiń azamattarǵa da «tereń saiasi reformanyń» júzege asyp jatqanyn kórsetýge arnalǵan qimyl-qozǵalystar.
Sailaýdyń basty qyzyǵy – BÁSEKELESTIK. Túrli saiasi kózqarastyń, túrli ustanymdardyń, el bolashaǵyna arnalǵan túrli baǵdarlamalardyń básekelistigi. Ókinishke qarai, saiasi baǵytta básekelestik bolmasa, saiasi partiialardyń sanynyń altaý bolǵany da, alpys bolǵany da eshnárseni ózgerte almaidy.
Onyń kórinisin biýlletennen tabasyńdar. Baiaǵy partiialar, baiaǵy sailaý júiesi, baiaǵy sailaýdy ótkizýshiler. Demek, nátijesi de baiaǵydai bolyp shyǵady. Al bári belgili bolsa – qyzyq ta bolmaidy.
Dos KÓShIM,
saiasattanýshy
