Jasandy intellekt – kompiýterdi, robottyq tehnologiiany nemese analitikalyq júieni adam siiaqty intellektýaldy oilaýǵa úiretý joldaryn zertteitin tehnologiia, dálirek aitsaq, qazirgi ǵylymnyń baǵyty. Shyndyǵynda, adamdar intellektýaldy robot kómekshileriniń bolýyn alǵashqy kompiýterler oilap tabylǵanǵa deiin armandaǵan. Bizdiń kúndelikti ómirimizde jasandy intellekttiń paida bolýy sońǵy jyldary barǵan saiyn qarqyndy bolýda. Tereń oqytý jáne neirondyq jeliler salasyndaǵy eleýli jetistikter sóileýdi taný, kompiýterlik kórý, tabiǵi tildi óńdeý jáne t.b. kóptegen tehnologiialardy jetildirdi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elde jasandy intellekttiń damýyna qoldaý bildirip, ony bilim, meditsina, ónerkásip jáne memlekettik basqarý siiaqty ártúrli salada belsendi paidalanýǵa shaqyrdy. Prezident jasandy intellektti damytý Qazaqstannyń álemdik naryqtaǵy básekege qabilettiligin arttyryp, ekonomikanyń turaqty damýyn qamtamasyz ete alady dep sanaidy.
«Jasandy intellekt budan bylai ǵylymi fantastika emes, ómirdiń aqiqatyna ainaldy. Jańa dáýirdiń bastalǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Kezinde elektr jaryǵy men internetti oilap tabý tirshiligimizdi qalai túbegeili ózgertse, jasandy intellekti tehnologiiasynyń yqpaly da dál sondai orasan zor. Ol adamzattyń turmys saltyn múldem basqa arnaǵa buryp, jumys protsesterin avtomattandyrady jáne aýqymdy ekonomikalyq qundylyq qalyptastyra alady. Keibir sarapshylardyń baǵalaýynsha, jasandy intellektiniń jahandyq ekonomikaǵa qosatyn eleýli úlesi – dúniejúzilik JIÓ-niń tórtten bir bóligine para-par. Atalǵan tehnologiianyń keń qoldanysqa ie bolýy Qazaqstannyń qarqyndy damýynda mańyzdy ról atqara alady. Sondyqtan qysqa merzim ishinde jasandy intellektini damytý úshin barlyq jaǵdaidy jasaý qajet»,-degen edi Q.Toqaev Digital Bridge forýmynda.
Jasandy intellekt (JI) – intellektýaldyq qabiletterdi qajet etetin tapsyrmalardy oryndaýǵa qabiletti baǵdarlamalar men júielerdi jasaýǵa arnalǵan ǵylym salasy. Jasandy intellekttiń negizgi maqsaty - kompiýterlik júielerge qorshaǵan ortany qabyldaýǵa, aqparatty óńdeýge, sheshim qabyldaýǵa jáne tájiribeden táýelsiz úirenýge múmkindik beretin algoritmder men modelderdi jasaý.
Jasandy intellekt robototehnika, kompiýterlik kórý, tabiǵi tildi óńdeý, avtomatty josparlaý siiaqty ártúrli salalarda keńinen qoldanylady. Jasandy intellektini mamandanýy boiynsha álsiz, kúshti jáne sýper dep jikteidi. Álsiz jasandy intellekt naqty qarapaiym máselelerdi sheshýge arnalǵan jáne jalpy intellektke ie bolýǵa umtylmaidy. Al, qarqyndy damyp kele jatqan kúshti jasandy intellekt qorshaǵan ortany qabyldai alatyn, adamdarǵa uqsas avtonomdy sheshim qabyldai alatyn júie. Sýper intellekt - adamnan qabileti joǵary intellekt. Ol jetildirilgen oilaý, dáleldeý, paiymdaý, qarym-qatynas jáne oqý qabiletteriniń arqasynda adamnyń mindetterin jaqsy oryndai alady. Bul keremet jáne qorqynyshty estiledi, biraq olar áli jasalǵan joq.
Jasandy intellekttiń jetildirilgen ádisteri mashinalyq oqytýǵa, tereń oqytýǵa jáne neirondyq jelilerge negizdelgen. Olar júielerge úlken kólemdegi derekterdi taldaýǵa, úlgilerdi anyqtaýǵa jáne boljamdar jasaýǵa múmkindik beredi.
Jasandy intellektini damytý tek ozyq tehnologiialardy ǵana emes, ǵalymdardyń, injenerlerdiń jáne basqa da mamandardyń yntymaqtastyǵyn qajet etedi. Adamnyń intellektisi men jasandy intellektiniń integratsiiasy eń paidaly jáne innovatsiialyq nátijelerge ákelýi múmkin. Sondyqtan zertteýdi jalǵastyrý jáne ony qoǵamnyń qajettilikterine sáikes damytý mańyzdy, ol bizdiń ómirimizdi jaqsartýdyń paidaly quralyna ainalady.
Jasandy intellekt adamdardyń ómirine aitarlyqtai áser etedi. Ol qoǵamymyzdyń ártúrli salalaryna enip, barlyq jerde ózgerister engizýde.
Jasandy intellekttiń qarapaiym mysaldaryn qarastyraiyq.
- Daýystyq kómekshiler: Apple kompaniiasynyń Siri nemese Google Assistant siiaqty zamanaýi daýys kómekshileri sóileýdi taný jáne paidalanýshy komandalaryn oryndaý úshin jasandy intellekt tehnologiiasyn paidalanady. Olar suraqtarǵa jaýap bere alady, usynystar bere alady, qurylǵylardy basqara alady jáne t.b.
- Usyný júieleri: Netflix, Amazon jáne YouTube siiaqty kóptegen tanymal internet platformalar paidalanýshylarǵa usyný úshin jasandy intellektini paidalanady. Jasandy intellekt paidalanýshynyń qalaýyna sáikes ony qyzyqtyratyn materialdardy usynady.
- Avtomattandyrylǵan aýdarma: ony Google Translate siiaqty avtomattandyrylǵan aýdarma platformalary mátinderdi ártúrli tilderge aýdarý úshin paidalanady. Olar joǵary dáldikpen aýdarýdy úirený úshin úlken kólemdegi mátindik derekterdi óńdeidi.
- Alaiaqtyqty anyqtaý: Bankter men qarjy institýttary alaiaqtyq áreketterdi anyqtaý úshin jasandy intellektini belsendi túrde paidalanýda. Jasandy intellekt klientterdiń tranzaktsiialaryn taldaidy jáne qarjylyq qylmystardyń aldyn alýǵa kómektesetin kúdikti tranzaktsiialar týraly eskertýler beredi.
- Protsesterdi avtomattandyrý: jasandy intellekt biznestegi ártúrli tapsyrmalar men protsesterdi avtomattandyrý úshin paidalanylýy múmkin. Mysaly, avtomatty jikteý júieleri úlken kólemdegi qujattardy óńdep, suryptai alady, al óndiristik robottar óndiristik jelilerde kúndelikti tapsyrmalardy oryndai alady.
Bul kúndelikti ómirde jasandy intellektti qoldanýdyń keibir mysaldary ǵana. Jasandy intellektini qoldaný aiasy keńeiýde jáne onyń áleýeti endi ǵana júzege asa bastady.
Jumys pen óndiris salasynda jasandy intellekt kúndelikti jáne monotondy tapsyrmalardy avtomattandyrý, tiimdilikti arttyrý jáne shyǵyndardy azaitý múmkindigine ie. Mysaly, zaýyttardaǵy robotty júieler óndiristik jelilerde kúrdeli operatsiialardy oryndaýǵa, qatelerdi azaitýǵa jáne ónimdilikti arttyrýǵa qabiletti. Sonymen qatar, derekterdi baqylaý jáne taldaý, tutynýshylar tájiribesin jaqsartý jáne biznes-protsesterdi ońtailandyrý úshin qoldanylatyn qyzmet kórsetý sektoryna áser etedi. Jasandy intellektti damytý jáne qoldaný birqatar oń jáne teris saldarǵa ákeledi.
Meditsinada salasynda aýrýlarǵa diagnoz qoiý men emdeýdi jaqsartýǵa kómektesedi. Mashinalyq oqytý algoritmderi meditsinalyq derekterdi taldap, úlgilerdi tabýǵa kómektesedi, bul dárigerlerge dálirek sheshim qabyldaýǵa jáne tiimdirek emdeýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Kólik jáne logistika salasynda marshrýttardy ońtailandyrýǵa jáne kólik jelilerin basqarýdy jaqsartýǵa ákelýi múmkin. Bul ónimdi jetkizý ýaqytyn qysqartýǵa jáne tasymaldaý shyǵyndaryn azaitýǵa múmkindik beredi.
Bilim berý salasynda jasandy intellekt oqý baǵdarlamasyn oqýshylardyń jeke qajettilikterine sáikestendirýge kómektesedi. Mashinalyq oqytý algoritmderi árbir stýdent úshin jekelendirilgen oqý josparlary men usynystar jasaý úshin baǵalardy jáne oqý derekterin taldai alady. Sonymen qatar, JI jańa daǵdylar men tilderdi úirenýge kómektesedi.
Bizneste jasandy intellekt kúndelikti tapsyrmalardy avtomattandyrýǵa jáne derekter taldaýyn jaqsartýǵa kómektesedi. Bul sheshim qabyldaý protsesterin jyldamdatady, tiimdilikti arttyrady jáne kompaniialarǵa naryqtaǵy ózgeristerge tezirek jaýap berýge múmkindik beredi. Úlgini avtomatty túrde taný, daýys pen mátindi óńdeý jáne úlken kólemdegi derekterdi taldaý - bul progress pen jańa ashýlardy jeńildetetin mańyzdy quraldar.
Degenmen, jasandy intellekttiń artyqshylyqtaryn talqylaǵanda etikalyq jáne áleýmettik máselelerdi de eskerý qajet. Derekter qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne qupiialylyqty qorǵaý mańyzdy. Ilon Mask pen Stiven Hoking jasandy intellekt damýyn baqylaýda ustaý qajet dep esepteidi. Tesla negizin qalaýshy jasandy intellektti iadrolyq qarýmen salystyrady, al britandyq fizik mundai júieler adamnyń degradatsiiasyna ákelip soqtyrady jáne bizdi dármensiz etedi dep sanaidy.
Jahandyq aýqymda jasandy intellekt negizindegi tehnologiialar men qyzmetterdi damytý boiynsha jetekshi bulttyq platformalar Amazon, Google jáne Microsoft bolyp tabylady.
Baǵdarlamalyq jasaqtamany ázirleýde jasandy intellekt baǵa jetpes quralǵa ainaldy. 2023 jyldyń eń qyzý pikirtalastarynyń biri GitHub Copilot jáne ChatGPT, ázirleýshilerge kómektesýge arnalǵan eki belgili jasandy intellekt quraldarynyń ainalasynda boldy. ChatGPT – bul kóptegen mátindik derekterde oqytylǵan jáne stýdentter arasynda jii qoldanylatyn model. Oqytý protsesinde atalǵan modeldi paidalanýda barynsha tiimdilik pen qaýipsizdik sharalaryn qabyldaý kerek. Jasandy intellektke qoljetimdilik bar jerde bilim alýshylardy syni oilaýǵa úiretý mańyzdy.
Sonymen qatar, osy jyly jasandy intellekt salasynyń kórnekti tulǵasy jáne Google-dyń ataqty ǵalymy Djeffri Hinton Google-daǵy qyzmetinen ketip, jasandy intellektýaldy kompiýterler jaqyn arada adam deńgeiindegi intellektke qol jetkize alady dep alańdaýshylyq bildirdi.
Qazaqstanda jasandy intellektti damytý ǵylymi-tehnologiialyq zertteýlerdiń basym baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Elimiz innovatsiialyq damýǵa, kúrdeli máselelerdi sheshýge jáne ekonomikanyń ártúrli salalaryna jańa múmkindikter ákelýge qabiletti intellektýaldy júielerdi qurýǵa umtylýda. Memleket túrli baǵdarlamalar men qorlar arqyly jasandy intellekt boiynsha ǵylymi jobalardy belsendi túrde qoldaidy.
Qazaqstanda jasandy intellektini qoldanýdyń perspektivaly baǵyttarynyń biri qala qurylysy jáne menedjment bolyp tabylady. Ziiatkerlik júieler kólik infraqurylymyn jaqsartýǵa, energiiany basqarýdy ońtailandyrýǵa jáne memlekettik qyzmetterdi tiimdirek etýge kómektesedi. Osylaisha, Qazaqstan jasandy intellekti belsendi damytyp, eldi jańǵyrtý jáne innovatsiialyq damytý úshin óziniń áleýetin iske asyrýda.
Qazaqstanda jasandy intellektini qoldanýdyń taǵy bir salasy – aýyl sharýashylyǵy. Jasandy intellekt topyraq pen ósimdikterdi baqylaý júielerin ázirleý, egin ónimdiligin boljaý jáne tyńaitqyshtar men sýdy paidalanýdy ońtailandyrý úshin qoldanýy múmkin. Bul aýyl sharýashylyǵynyń tiimdiligin arttyrýǵa jáne azyq-túlik qaýipsizdigin jaqsartýǵa kómektesedi.
Ziiatkerlik júielerdi energiia resýrstaryn basqarý salasynda da qoldanýǵa bolady. Osy saladaǵy derekterdi taldaý, qýat shyǵyndaryn ońtailandyrý jáne tutynýdy boljaý úshin jasandy intellektini paidalaný qýat shyǵyndaryn azaitady jáne energiia tiimdiligin arttyrady.
Sonymen qatar, jasandy intellekt kólikti basqarýdyń avtonomdy júielerin qurý, marshrýttardy ońtailandyrý jáne qozǵalys qaýipsizdigin jaqsartý úshin kólik sektorynda qoldanylýy múmkin. Bul jol apattaryn jáne keptelisterdi azaitýǵa septigin tigizedi.
Jalpy, jasandy intellekttiń damýy adamdardyń ómirin jaqsartýǵa, ekonomikany damytýǵa jáne eldiń halyqaralyq arenadaǵy básekege qabilettiligin arttyrýǵa jańa múmkindikter ashady. Qazaqstan bul salany belsendi damytýǵa, daryndy mamandardy tartýǵa jáne jasandy intellekt salasyndaǵy innovatsiialar men startaptarǵa qolaily jaǵdai jasaýǵa umtylady.
Qazaqstanda jasandy intellekt salasynda ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystarmen belsendi ainalysatyn birneshe uiymdar men ýniversitetter bar. Q.I.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ Qazaqstandaǵy jetekshi joǵary oqý oryndarynyń biri bolyp tabylady jáne IT-tehnologiialar, sonyń ishinde jasandy intellekt salasyndaǵy ǵylymi-zertteý jáne bilim berý qyzmetin belsendi túrde damytyp keledi. Atalǵan oqý orynynyń bilim berý baǵdarlamasy mashinalyq oqytý, úlken kólemdi derekterdi taldaý, kompiýterlik kórý jáne jasandy intellekttiń basqa aspektilerin qamtidy.
Elimiz jasandy intellekt salasyn belsendi damytýǵa jáne innovatsiialyq tehnologiialardy qoldanýǵa óz úlesin qosýǵa umtylýda. Qazirdiń ózinde kóp nárse jasaldy, biraq Qazaqstanda bul salany odan ári damytý úshin áli kóp nárse isteý kerek.
Qazaqstanda jasandy intellekt damýynyń artyqshylyqtary:
- Ekonomikalyq áleýet: Jasandy intellekttiń damýy eldiń ekonomikalyq damýy úshin jańa múmkindikter týǵyzady. Jasandy intellekt negizindegi innovatsiialyq tehnologiialar jańa jumys oryndaryn qurýǵa, investitsiia tartýǵa jáne eksporttyq áleýetti arttyrýǵa ákelýi múmkin.
- Básekege qabilettilikti kúsheitý: jasandy intellektti paidalaný Qazaqstandyq kompaniialar men uiymdardyń halyqaralyq naryqtaǵy básekege qabilettiligin arttyrýy múmkin. Sonymen qatar, óndiris tiimdiligin ulǵaitady, biznes-protsesterdi ońtailandyrady jáne ónimder men qyzmetterdiń sapasyn jaqsartady.
- Bilim men ǵylymdy jetildirý: Jasandy intellektti damytý jáne qoldaný bilim berý baǵdarlamalary men ǵylymi zertteýlerdi jetildirýge yqpal etedi. Ol oqytýdyń innovatsiialyq tásilderin damytýǵa, smart oqý platformalaryn jasaýǵa jáne ǵylymi saladaǵy múmkindikterdi keńeitýge kómektesedi.
- Ómir súrý sapasyn jaqsartý: Jasandy intellektti paidalaný Qazaqstan azamattarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa ákelýi múmkin. Jasandy intellekt meditsinada dálirek diagnoz qoiý jáne tiimdi emdeý úshin, kólikte qozǵalysty ońtailandyrý úshin, qala qurylysy men resýrstardy basqarýda jaily jáne turaqty ómir súrý ortasyn qurý úshin qoldanylýy múmkin.
Degenmen, elimizde jasandy intellekt damýynyń kemshilikteri de bar:
- Mamandardyń jetispeýi: jasandy intellektti júzege asyrý úshin jasandy intellektini ázirlei jáne qoldana alatyn joǵary bilikti mamandar qajet.
- Infraqurylymnyń jetkiliksizdigi: jasandy intellekttiń damýy joǵary jyldamdyqty internetti, qýatty esepteý júielerin jáne basqa da infraqurylymdy qajet etedi.
- Etikalyq jáne qupiialylyq máseleleri: Jasandy intellektti jaýapkershilikpen jáne etikalyq turǵydan paidalanýdy qamtamasyz etýge kómektesetin zańnama men erejelerdi ázirleý qajet.
- Jumys ornyn joǵaltý qaýpi: jasandy intellekt engizý ekonomikanyń keibir sektorlarynda avtomattandyrýǵa jáne jumys oryndarynyń qysqarýyna ákelýi múmkin. Bul tiisti sharalar men saiasatty retteýdi talap etetin áleýmettik jáne ekonomikalyq qiyndyqtardy týdyrýy múmkin.
Joǵaryda atalǵan faktorlardy eskere otyryp, jasandy intellektti damytý aitarlyqtai artyqshylyqtarǵa ie bolýy múmkin. Bolashaqta jasandy intellekttiń odan ári damýy jáne onyń ómirdiń ártúrli salalaryna áseri kútilýde. Olar:
- Aqyldy úiler men qalalar: Aqyldy úiler jaryqtandyrý, temperatýra men qaýipsizdikti baqylaý siiaqty túrli tapsyrmalardy avtomattandyrady, al aqyldy qalalar kólikti, energiiany paidalanýdy jáne qoǵamdyq qyzmetterdi ońtailandyrady.
- Meditsina jáne densaýlyq saqtaý: jasandy intellekt meditsinany jetildiredi, aýrýlarǵa jyldam diagnoz qoiýǵa kómektesedi jáne jeke emdeý ádisterin usynady. Meditsinada robototehnika, sonyń ishinde hirýrgiialyq robottar men dári-dármek jetkizýdiń avtonomdy júieleri de damidy dep kútilýde.
- Robototehnika jáne avtomattandyrý: Robottar qaýipti nemese kúndelikti jumystardaǵy adamdardy almastyra otyryp, ártúrli salalarda kóbirek qoldanylatyn bolady. Ártúrli ortalarda kúrdeli tapsyrmalardy oryndai alatyn neǵurlym jetildirilgen avtonomdy robottar jasalady. Robottandyrý sonymen qatar eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerge ákeledi.
- Kólik jáne avtonomdy tehnologiialar: Avtomobil ónerkásibin damytý tek joldarda ǵana emes, avtonomdy kólikterdi jasaýǵa baǵyttalatyn bolady. Sondai-aq júkter men jolaýshylardy jetkizý úshin ushqyshsyz ushaqtar men avtonomdy ushaqtardy damytý kútilýde. Bul kólik júiesiniń qaýipsizdigi men tiimdiligin arttyrýǵa ákeledi.
- Oiyn-saýyq tehnologiialary jáne virtýaldy shyndyq: qyzyqty virtýaldy álemder men jaqsartylǵan shyndyqty jasaý úshin jańa tehnologiialar ázirlenedi. Olar paidalanýshylarǵa jańa álemderdi zertteýge, interaktivti oiyndarǵa qatysýǵa jáne virtýaldy nysandarmen ózara árekettesýge múmkindik beredi.
Árine, bul jasandy intellekt damýynyń birneshe baǵyttary ǵana. 2023 jyldyń sońynda jasandy intellekt salasyndaǵy startaptarǵa salynǵan investitsiia kólemi jahandyq aýqymda shamamen 50 milliard dollarǵa jetti. Progresstiń jyldamdyǵy men aýqymyn boljaý qiyn. Jasandy intellektini paidalaný kúndelikti ómirimizge jáne jumysymyzǵa kóptegen múmkindikter men artyqshylyqtar ákelýi múmkin. Biz jasandy intellekt arqyly bizdiń igiligimiz úshin qyzmet etetin jaqsy bolashaqty qura alamyz dep oilaimyn.
Ainur Ahmediiarova, Sátbaev ýniversiteti Avtomatika jáne aqparattyq tehnologiialar institýty qaýymdastyrylǵan professor, PhD doktory
