Statistika agenttiginiń tóraǵasy, ekonomika jáne saýda ministri (1999 – 2002), bilim jáneǵylym ministri (2003 – 2004), elimizdegi eki iri ulttyq kompaniianyń vitse-prezidenti jáneprezidenti... Mansap jolymen joǵarylaý ústine joǵarylai túsken. Biraq 2008 jyly ol 100 myń dollar para aldy dep aiyptaldy. Al sot qyzmet babyn asyra paidalanǵanyn ǵana dáleldep, úsh jylǵa bas bostandyǵynan aiyrdy. Bir jyldan keiin shartty túrde merziminen buryn bosap shyqty. Jaqsybek Qulekeev sodan jeti jyl ótkennen keiin «KARAVAN» tilshisine ekskliýzivti suhbat berýge kelisti. Bul onyń temir tordyń ar jaǵynda ótken kúnderi týraly búkpesiz áńgime boldy.
«Kóligimnen aqshanyń tabylýy kináli ekenime dálel bola almaidy»
– Jaqsybek Ábdirahmetuly, siz tutqyndalǵan kezde qoǵam dúrligip ketti. Aqparat quraldarynda ártúrli áńgime aitylyp jatty. Bireýler bul sizge qarsy ádeii istelgen dese, endi bireýler naǵyz paraqor ekenińizge shák keltirmedi. Al ózińiz buǵan qatysty ne aitasyz?
- Eń aldymen bul máseleni qozǵaýǵa kóńilimniń hoshy joq ekenin aitqym keledi...
Al shyndyǵyna kelsek, meni para aldy dep aiyptap, tergeý qapasyna toǵytýǵa esh negiz joq edi. Sot barysynda maǵan taǵylǵan aiyptyń jónsiz ekenine bultartpas dálel keltirildi. Munyń ádeii jasalǵany ustalǵan kezimnen-aq málim boldy. Qoǵamǵa sonshalyqty qaýip tóndiretindei áreket jasaǵan joq edim. Teoriia boiynsha, qylmystyń jan-jaqty jáne birjaqty belgileri bolady. Ekeýiniń biri bolmai shyqsa, adamdy qylmys jasady dep aiyptaýǵa esh negiz joq. Mundai qylmysqa barý úshin eki tarap aldymen ózara kelisip alýy kerek qoi. Al meni tek eki adamnyń aitýymen aiyptady. Onyń biri tender alǵysy kelipti-mis. Ekinshisi «ary jibermei», qarjy politsiiasyna aryz jazǵan. Rýslan Mestoevtyń sol aryzynda aitýynsha, ol 2008 jyldyń 6 naýryzynda maǵan kelipti, sonda men oǵan áldebir «Beket AST» firmasyna tender alyp berý úshin 100 myń dollar ákel deppin. Biraq men tender máselesimen eshqashan ainalysqan emespin. Bul, negizi, naq sol Mestoevtyń óziniń mindeti bolatyn. Óitkeni ol memlekettik satyp alýdy uiymdastyrý jónindegi basqarýshy direktor edi ǵoi. Biraq muny óziniń ary bilsin. Eń aldymen aitaiyn degenim osy.
Sotta onyń sóziniń jalǵan ekenin, ol kezde áriptesterimmen birge issaparda júrgendikten aramyzda álgindei áńgime bolmaǵanyn dáleldep berdim.
Endi «Beket AST» firmasy ókiliniń aitqandaryna toqtalaiyq. Aryz jazylǵan kezde ondai kompaniia bolmaǵan. Óitkeni ol 2007 jyldyń maýsym aiynda jabylyp qalypty. Al meniń 2008 jyldyń 1 sáýirinde tutqyndalǵanymdy bilesiz. Sot barysynda bul kompaniianyń qaǵaz júzinde ǵana bar ekeni, eshqashan da tenderge qatysyp kórmegeni anyqtaldy. Onyń quryltaishysy mamandyǵy býhgalter, jalǵyzbasty ana eken. Ol sotta bul
firmany keiin bir biznespen ainalysarmyn degen oimen ashqanyn aitty. Firmanyń ofisi bolmaǵanyn, esep shoty arqyly eshqandai operatsiia júrgizilmegenin rastaityn qujattardy kórsetti. Sondyqtan ol salyq qyzmetine kestesi ǵana bar bos qaǵazdy ótkizip kelgen. Sóitip, kompaniia iesi balalarymen birge páter jaǵalap júrgen. Al firmasyna ofis jaldaýǵa tipti múmkindigi bolmaǵan. Biraq jalǵan kýáger tabyla ketti. Ol sotta álgi ózi joq firmanyń Astanadaǵy filialynyń ókili ekenin aitty. Sýdianyń «osyndai kompaniiada 100 myń dollar qaidan paida boldy?» degen suraǵyna jalǵan kýáger «bul aqsha sharýashylyq qajettilikteri úshin jinalǵan» dep jaýap berdi. Biraq men týra sondai kólemde para talap etkendikten, sol aqshany Mestoevtyń maǵan berýine týra kelipti-mis. Alaida «Beket AST-nyń» iesi onyń sózin teriske shyǵaryp, «ondai qarjy qolymda bolsa, eń aldymen baspana máselesin sheship alar edim ǵoi» dedi.
Baiqap turǵanyńyzdai, maǵan taǵylǵan aiyp osylaisha jala bolyp shyqty. Mende qandai da bir aram piǵyldyń bolǵany anyqtalmady. Sonyqtan da qylmystyq is qozǵaýǵa negiz joq edi. Biraq isti qozǵady da, meni sottap jiberdi.
- Alaida sizdi ustaǵan kezde kóligińizden aqsha tabyldy ǵoi. Buǵan ne deisiz?
- Iá, aqshanyń bolǵany ras. Ony meniń kólik júrgizýshime Mestoev bergen. Biraq kóligimnen aqshanyń tabylýy kináli ekenime dálel bola almaidy. Adamdy qylmystyq áreketi úshin jazalaidy. Joǵaryda aitqanymdai, meniń áreketimde qylmys belgileri bolmaǵan. Sondyqtan sot barysynda aiyptaýshylar para alǵanymdy dáleldei almady. Quqyqtyq memlekette mundai áreket basqasha túsindiriledi. Sondyqtan bul jaǵyn ári qarai aita bergim kelmeidi.
«Túrmeniń aty – túrme»
–Tutqyndalǵan kezde biliktegi dostaryńyzdan nemese tanystaryńyzda kómek suradyńyz ba?
- Suraǵan joqpyn, árine. Birinshiden, ondai múmkindigim bolǵan joq. Ekinshiden, árqashan da jaǵdaiǵa sabyrlylyqpen qaraýǵa tyrysamyn. Iaǵni bul báleden qutylýǵa eshqandai múmkindigim bolmady.
- Tergeý qapasynda sizge qysym kórsetildi me?
- Tergeýshiler kerek jaýabyn alý úshin túrli ádis-tásildi qoldanady ǵoi. Bári de boldy. Biraq tergeýshiler men tergeý qapasynyń qyzmetkerlerine qatysty eshqandai shaǵym aita almaimyn.
- Birge otyrǵan adamdar sizge qalai qarady?
- Bul jaǵynan jolym boldy dei alamyn. Alǵashqyda jalǵyz ózim otyrdym. Biraq ol kamera jalǵyz adamǵa arnalmaǵan. Munyń jaqsy jaǵy da, jaman jaǵy da bar. Jaqsy bolatyny, janymda eshkim bolmaǵandyqtan, óz isimmen alańsyz shuǵyldandym. Biraq adam degen bireýlermen áńgimeleskisi keledi ǵoi. Múldem oqshaýlanyp qalǵan qiyn eken. Sóitip, jalǵyz ózim 20 kúndei otyrdym. Munyń sebebin keiin bildim. Meni syrtymnan qarjy
politsiiasynyń qyzmetkerleri kúzetip otyrypty. Syrtqa sóz shyǵyp kete me dep nemese basqa bir nárseden qoryqqan siiaqty.
...Keiin naǵyz nashaqorlarmen bir kamerada otyrdym. Deliquly adamdarmen bir bólmede otyrý qorqynyshty edi. Oǵan deiin ómirimde nashaqor kórmegenmin ǵoi. Sol kórinisti áli kúnge deiin umyta alar emespin. Olar túni boiy uiyqtamai, kúndiz ǵana demalatyn. Al meniki kerisinshe. Qansha qiyn bolsa da, túnde uiyqtitynmyn...
Maǵan ǵana teledidar kórýge tyiym saldy. Basqalarǵa ruqsat etilgen. Biraq men de fýtboldan álem chempionatyn kórgim keletin. Degenmen, sonyń ornyn kitap oqýmen tolyqtyrýǵa tyrystym. Buǵan, árine, shekteý qoiǵan joq. Dostarym ekonomika taqyrybyndaǵy kitaptardy, gazetter men ǵylymi jýrnaldardy ákep berip turdy. Qasymda otyrǵan adamdar meniń ne istegenimdi, qandai kitap oqyp, ne týraly aitqanymdy kún saiyn basshylyqqa jetkizip turatyn. Konspektilerimniń kóshirmesin de túrme basshylaryna beretin.
- Keibir aqparat quraldary sizdi sýitsid jasamaq boldy dep aitty ǵoi...
- Bul ótirik. Ondaidy oilaǵan da emespin.
- Týystaryńyz sizdi kamerada óltirmek boldy dep málimdedi. Tipti Bas prokýratýraǵa ashyq hat ta jazdy. Solai boldy ma?
- Meni óltirýge arnaiy adamdardyń jiberilgeni – dáleldengen nárse. Sol úshin tergeý qapasy basshylarynyń biri sottaldy. Úlken janjal boldy. Ol týraly kezinde aqparat quraldary jazdy. Muny esime alǵym kelmeidi. Árine, túrmeniń aty – túrme. Meni úsh jylǵa sottady. Temir tordyń ar jaǵynda 515 kún otyrdym. Qalai bolǵanda da, bul meniń taǵdyrym. Jazmysh qoi. Men úshin bul synaq boldy. Óz oiymsha, sol synaqtan jaqsy óttim. Adam bolyp qaldym. Basqa jandarǵa degen senimimdi joǵaltqan joqpyn. 2009 jyly shartty túrde merziminen buryn bosatyldym. 2010 jyldyń basynda eńbekke qaita aralasyp, sodan beri ózimniń súiikti isim – ǵylymi jumystarmen ainalysyp júrmin.
- Joǵary laýazymdy sheneýnikter arasyndaǵy burynǵy áriptesterińiz túrmege baryp turdy ma?
- Otbasym qiyndyqqa tap bolǵanda dostarymnyń eshqaisysy teris ainalmaǵanyn maqtanyshpen aita alamyn. Áli kúnge deiin adal dos retinde tonnyń ishki baýyndai aralasyp turamyz. Meniń qarsy bolǵanyma qaramastan, túrmege kóbi bardy. Qarsy bolǵan sebebim, olarǵa kesirim tie me dep qoryqtym. Basyma kún túskende dosymnyń kóbi meni jáne otbasymdy moraldyq jaǵynan da, materialdyq jaǵynan da qoldap otyrdy. Ol úshin alǵysym sheksiz.
- Bostandyqqa shyqqannan keiin ózińizge jala japqandardan kek alǵyńyz kelmedi me?
- Ol kezde de ondai oiym bolǵan emes, qazir de joq. Bireýge kek saqtap ómir súre almaimyn. Kek alý degeniń qylmys qoi. Men ondaiǵa baratyn adam emespin.
«Men zańǵa baǵynatyn azamatpyn»
- Sizden keiin ózge de joǵary laýazymdy sheneýnikterdi tutqyndai bastady. Olar – Jaqsylyq Dosqaliev, Serik Búrkitbaev jáne basqalar. Olarmen aralasyp turasyz ba?
- Iá, olardyń birazymen aralasamyn. Mysaly, Dosqalivpen kórshimin. Keide jolyǵyp turamyz. Búrkitbaev ekeýmiz bir aýdannanbyz. Joǵary oqý ornyna túsýge birge kelgen edik. Ol intellektýal, ǵylymǵa jan-tánimen berilgen adam. Sondyqtan áli de dospyz. Ǵylymi múddelerimiz ortaq. Ysqaqovpen keide meiram kezinde habarlasyp turamyn. Siz aityp otyrǵan adamdar saiasi kózqarasy ornyqqan óte bilimdi hám saýatty mamandar. Olar qazir jas emes. Men olardy qylmys áleminiń dókeileri dep sanamaimyn. Ondai bolmaidy da. Olardyń árqaisysy elimizdiń damýyna shamasy jetkenshe úles qosyp keledi.
- Memlekettik qyzmetke oralatyn oiyńyz joq pa? Oǵan shekteý qoiatyn merzim áldeqashan ótip ketti ǵoi.
- Zań boiynsha oarala almaimyn. Óitkeni Eńbek kodeksindegi sońǵy ózgerister boiynsha oǵan múmkindik joq. Sony qalap ta turǵan joqpyn. Dál qazir ózimniń súiikti isimnen qolym bosamai jatyr.
- Al Ermegiiaev isi boiynsha aiyptalǵan Pirmetov myrza «Astana EKSPO-2017» ulttyq kompaniiasy top-menedjmentiniń quramynda áli kúnge deiin bar. Sonshama daý-janjal bolyp jatqanyna qaramastan, qyzmetinen ketpepti...
- Men ony tanymaimyn. Sondyqtan kinálai almaimyn. Ár adamnyń óz ambitsiiasy bar. Men zańǵa baǵynatyn azamatpyn. Saiasatqa qaityp oralmaimyn dep sanaly túrde sheshim qabyldadym.
- Biraq siz «Aq jol» partiiasyna kirdińiz ǵoi. Buǵan ne sebep boldy?
- «Aq jol» partiiasyna kirgende turǵan eshteńe joq dep oilaimyn. Men bul partiianyń qatardaǵy múshesimin. Erte me, kesh pe, saiasi uiymdarǵa qatysty qozǵalys jańa qarqyn alady dep oilaimyn. Óitkeni saiasi básekesiz damý qiyn. Kez-kelgen qoǵamnyń qaryshtap damýy úshin kem degende eki myqty partiia bolýy tiis. Menińshe, «Aq jol» elimizdegi kóshbasshy eki partiianyń biri bola alady. Al depýtattyqqa talaspaimyn. Joǵaryda aitqan sebepterge bailanysty oǵan múmkindigim de joq.
Suhbattasqan, Diliaram ARKIN
Derekkóz: Karavan
